Wpływ metotreksatu na płodność, ciążę i laktację

Metotreksat, będący składnikiem aktywnym produktu leczniczego Methofill, wymaga szczególnej uwagi w kontekście płodności, ciąży i laktacji. Świadomość zagrożeń związanych z tym lekiem jest kluczowa dla bezpiecznego postępowania terapeutycznego u pacjentek w wieku rozrodczym oraz u mężczyzn planujących ojcostwo. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje, które powinny być przekazane pacjentom ¹.

Antykoncepcja u kobiet w wieku rozrodczym

Kobiety w wieku rozrodczym muszą być szczegółowo poinformowane o ryzyku związanym z przyjmowaniem metotreksatu. Stosowanie skutecznej antykoncepcji jest bezwzględnie wymagane zarówno podczas terapii, jak i przez minimum 6 miesięcy po jej zakończeniu. Przed rozpoczęciem leczenia należy z całą pewnością wykluczyć ciążę, wykonując odpowiednie badania, np. test ciążowy. W trakcie trwania terapii zaleca się powtarzanie testów ciążowych, szczególnie po przerwie w stosowaniu antykoncepcji. Wszystkim pacjentkom w wieku reprodukcyjnym należy udzielić szczegółowego poradnictwa w zakresie zapobiegania i planowania ciąży ².

Antykoncepcja u mężczyzn

Kwestia przenikania metotreksatu do nasienia nie jest w pełni poznana, jednak badania na zwierzętach wykazały potencjał genotoksyczny tego leku. Mimo że ograniczone dane kliniczne nie wskazują jednoznacznie na zwiększone ryzyko wad rozwojowych lub poronień po ekspozycji ojca na małe dawki metotreksatu (poniżej 30 mg tygodniowo), w przypadku wyższych dawek brakuje wystarczających informacji do precyzyjnej oceny ryzyka ³.

Ze względów bezpieczeństwa, aktywnym seksualnie mężczyznom oraz ich partnerkom zaleca się stosowanie skutecznej antykoncepcji w trakcie leczenia metotreksatem i przez co najmniej 3 miesiące po jego zakończeniu. Dodatkowo pacjenci płci męskiej nie powinni oddawać nasienia zarówno podczas terapii, jak i przez 3 miesiące po jej zakończeniu ⁴.

Metotreksat a ciąża

Stosowanie metotreksatu w ciąży ze wskazań nieonkologicznych jest bezwzględnie przeciwwskazane. Jeżeli pacjentka zajdzie w ciążę podczas terapii metotreksatem lub w okresie do sześciu miesięcy po jej zakończeniu, konieczna jest niezwłoczna konsultacja lekarska celem oceny potencjalnego ryzyka dla dziecka. Zaleca się również wykonanie badania ultrasonograficznego, aby potwierdzić prawidłowy rozwój płodu ⁵.

W badaniach na zwierzętach metotreksat wykazał wyraźny toksyczny wpływ na reprodukcję, szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży. U ludzi lek ten jest silnym teratogenem, który zwiększa ryzyko samoistnych poronień, zahamowania wzrostu wewnątrzmacicznego oraz wad wrodzonych. Zgłaszano występowanie wad wrodzonych dotyczących twarzoczaszki, układu sercowo-naczyniowego, ośrodkowego układu nerwowego oraz kończyn ⁶.

Dane statystyczne wskazują, że samoistne poronienia odnotowano u 42,5% kobiet w ciąży, które otrzymywały metotreksat w małych dawkach (poniżej 30 mg tygodniowo), w porównaniu z 22,5% u pacjentek z podobną chorobą leczonych innymi lekami. Poważne wady wrodzone wystąpiły u 6,6% żywych urodzeń u kobiet narażonych na leczenie małymi dawkami metotreksatu podczas ciąży, w porównaniu z około 4% u pacjentek leczonych innymi lekami ⁷.

W przypadku wysokich dawek metotreksatu (powyżej 30 mg tygodniowo), brakuje wystarczających danych dotyczących ekspozycji w czasie ciąży, jednak należy spodziewać się jeszcze wyższego odsetka samoistnych poronień i wrodzonych wad rozwojowych ⁸.

W przypadku zastosowań onkologicznych, metotreksat nie powinien być stosowany podczas ciąży, szczególnie w pierwszym trymestrze. Każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie, starannie rozważając potencjalne korzyści z leczenia w stosunku do możliwego ryzyka dla płodu. Jeśli lek jest stosowany w ciąży lub pacjentka zajdzie w ciążę podczas terapii metotreksatem, należy bezwzględnie poinformować ją o potencjalnym ryzyku dla płodu ⁹.

Wpływ na płodność

Metotreksat wpływa na procesy spermatogenezy i oogenezy, co może skutkować obniżeniem płodności. U mężczyzn zgłaszano przypadki oligospermii, zaś u kobiet zaburzenia miesiączkowania, a nawet brak miesiączki. W większości przypadków efekty te wydają się być odwracalne po zakończeniu leczenia ¹⁰.

W przypadku wskazań onkologicznych zaleca się szczególne środki ostrożności. Kobietom planującym ciążę rekomenduje się, jeśli to możliwe, konsultację w poradni genetycznej przed rozpoczęciem terapii. Mężczyźni natomiast powinni rozważyć możliwość kriokonserwacji nasienia przed rozpoczęciem leczenia, ze względu na potencjalne działanie genotoksyczne metotreksatu w wyższych dawkach ¹¹.

Metotreksat a karmienie piersią

Ze względu na fakt, że metotreksat przenika do mleka kobiecego i może powodować wystąpienie objawów toksyczności u niemowląt karmionych piersią, leczenie tym lekiem w trakcie laktacji jest przeciwwskazane. Należy przerwać karmienie piersią przed rozpoczęciem terapii metotreksatem ¹².

Zalecenia praktyczne dla lekarzy

• Przed rozpoczęciem leczenia metotreksatem należy wykluczyć ciążę u pacjentek w wieku rozrodczym
• Pacjentki w wieku rozrodczym muszą stosować skuteczną antykoncepcję podczas leczenia i przez 6 miesięcy po jego zakończeniu
• Mężczyźni i ich partnerki powinni stosować skuteczną antykoncepcję podczas leczenia i przez 3 miesiące po jego zakończeniu
• Metotreksat jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży we wskazaniach nieonkologicznych
• W przypadku zajścia w ciążę podczas terapii metotreksatem należy natychmiast skonsultować się z lekarzem
• Kobiety karmiące piersią muszą przerwać karmienie przed rozpoczęciem leczenia metotreksatem
• Pacjentom z chorobą onkologiczną należy rozważyć proponowanie metod zachowania płodności przed rozpoczęciem terapii