Działania niepożądane leku Barium sulfuricum Medana

Barium sulfuricum Medana (1 g/ml, zawiesina doustna i doodbytnicza) to środek cieniujący stosowany w diagnostyce radiologicznej przewodu pokarmowego. Pomimo że siarczan baru jest substancją stosunkowo bezpieczną ze względu na brak absorpcji z przewodu pokarmowego, jego stosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia różnych działań niepożądanych, które personel medyczny powinien dokładnie znać i monitorować. ¹

Poważne powikłania naczyniowe

Szczególnie niebezpieczne jest przypadkowe przedostanie się siarczanu baru do światła naczyń krwionośnych, co może prowadzić do szeregu poważnych, a nawet zagrażających życiu powikłań. W przypadku nieprawidłowego podania, zwłaszcza podczas wlewu doodbytniczego, barium może dostać się do układu naczyniowego, powodując krytyczne komplikacje sercowo-naczyniowe i neurologiczne. ²

Do najgroźniejszych powikłań naczyniowych należą:

• Nieodwracalne uszkodzenie mózgu – konsekwencja przedostania się środka cieniującego do krążenia mózgowego ³
• Rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe (DIC) – potencjalnie śmiertelne zaburzenie dotyczące układu krzepnięcia ⁴
• Zator naczyń płucnych – blokada tętnic płucnych, która może prowadzić do niewydolności oddechowej ⁵

Zaburzenia układu krążenia

Przedostanie się baru siarczanu do układu krążenia może skutkować poważnymi zaburzeniami sercowo-naczyniowymi, które mogą być zagrażające życiu. Do najważniejszych należą: ⁶

• Zatrzymanie akcji serca – nagłe zatrzymanie czynności serca wymagające natychmiastowej reanimacji
• Zaburzenia rytmu serca – różne formy arytmii, w tym potencjalnie śmiertelne migotanie komór
• Bradykardia – nieprawidłowo wolna czynność serca
• Asystolia – brak elektrycznej i mechanicznej aktywności serca
• Obniżenie ciśnienia tętniczego krwi – hipotensja, która może prowadzić do wstrząsu
• Zmiany w zapisie EKG – nieprawidłowości w elektrokardiogramie świadczące o zaburzeniach pracy serca

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Ze względu na sposób podania i działanie siarczanu baru w przewodzie pokarmowym, mogą wystąpić różnorodne objawy ze strony układu trawiennego. Szczególnie narażeni są pacjenci w wieku podeszłym, u których produkt może zalegać nawet przez 4-6 dni po podaniu. ⁷

Do najczęstszych zaburzeń żołądkowo-jelitowych należą:

• Dysfagia – utrudnione połykanie pokarmu
• Zaparcia – szczególnie niebezpieczne u osób starszych, mogące prowadzić do niedrożności mechanicznej
• Biegunki – często wynikające z podania zbyt dużej ilości produktu we wlewie doodbytniczym
• Niedrożność przewodu pokarmowego – poważne powikłanie wymagające natychmiastowej interwencji
• Kurczowe bóle brzucha – mogą być związane z zastosowaniem zbyt dużej ilości produktu we wlewie doodbytniczym
• Ziarniniak barowy – rzadkie powikłanie związane z długotrwałym zaleganiem baru
• Zapalenie wyrostka robaczkowego – może wystąpić na skutek zalegania środka cieniującego

Szczególnie niebezpieczne jest niewłaściwe wykonanie wlewu doodbytniczego, które może prowadzić do takich powikłań jak: zapalenie okrężnicy, zapalenie odbytu lub perforacja okrężnicy. W konsekwencji perforacji może dojść do przedostania się środka cieniującego do jamy otrzewnej i rozwoju zapalenia otrzewnej. ⁸

Reakcje nadwrażliwości

Mimo że siarczan baru nie jest wchłaniany z przewodu pokarmowego, może wywoływać reakcje nadwrażliwości, które manifestują się głównie objawami skórnymi. Istotne jest, że objawy te mogą wystąpić zarówno bezpośrednio po podaniu, jak i z opóźnieniem po zakończeniu badania. ⁹

Do objawów nadwrażliwości należą:

• Pokrzywka – charakterystyczne bąble na skórze z towarzyszącym świądem
• Świąd – uporczywe uczucie swędzenia skóry
• Rumień – zaczerwienienie skóry w wyniku rozszerzenia naczyń krwionośnych
• Uogólniona wysypka – różnorodne zmiany skórne obejmujące znaczne obszary ciała
• Obrzęk okołooczodołowy – obrzęk tkanek wokół oczodołów, mogący prowadzić do zaburzeń widzenia
• Kontaktowe zapalenie skóry – miejscowa reakcja zapalna w miejscu kontaktu z substancją

Zaburzenia układu nerwowego

Wśród działań niepożądanych dotyczących układu nerwowego najczęściej raportowane są migrenowe bóle głowy, które występują bardzo rzadko (częstość <1/10 000). ¹⁰

Tabela działań niepożądanych

* Częstość określona jako „Nieznana” dla powikłań związanych z przypadkowym dostaniem się baru siarczanu do światła naczyń krwionośnych, ponieważ są to zdarzenia występujące w wyniku nieprawidłowego podania preparatu, a nie standardowego stosowania leku. ¹¹

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Ze względu na potencjalne ryzyko związane ze stosowaniem siarczanu baru jako środka cieniującego, niezwykle istotne jest monitorowanie pacjenta podczas i po badaniu diagnostycznym. Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu, wszystkie podejrzewane działania niepożądane powinny być zgłaszane w celu ciągłego monitorowania stosunku korzyści do ryzyka stosowania tego produktu. ¹²

Profesjonaliści medyczni powinni zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem właściwych organów – w Polsce jest to Departament Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub bezpośrednio do podmiotu odpowiedzialnego. ¹³