Zwężenie mitralne
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Zwężenie zastawki mitralnej (MS) to patologia charakteryzująca się postępującym zwężeniem ujścia mitralnego, najczęściej na tle gorączki reumatycznej, prowadzącym do utrudnionego przepływu krwi z lewego przedsionka do lewej komory. W efekcie dochodzi do powiększenia lewego przedsionka, nadciśnienia płucnego oraz objawów takich jak duszność wysiłkowa, zmęczenie, krwioplucie, migotanie przedsionków i obrzęki obwodowe. Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym (głośny S1, trzask otwarcia zastawki, śródrozkurczowy szmer) oraz echokardiografii, która pozwala ocenić powierzchnię zastawki i stopień zwężenia. Wartości diagnostyczne obejmują m.in. powierzchnię zastawki mitralnej, która w zaawansowanym zwężeniu może być znacznie zmniejszona (do szerokości ołówka). Monitorowanie echokardiograficzne zaleca się co najmniej raz w roku, a u pacjentów bezobjawowych – coroczne badania kontrolne, w tym EKG i RTG klatki piersiowej.
- Zwężenie zastawki mitralnej – wprowadzenie
- Patofizjologia zwężenia mitralnego
- Objawy zwężenia mitralnego
- Diagnozowanie zwężenia mitralnego
- Leczenie zwężenia mitralnego
- Opieka pielęgniarska w zwężeniu mitralnym
- Opieka pooperacyjna
- Zwężenie mitralne w ciąży
- Podsumowanie zaleceń dla pacjentów
- Profilaktyka zwężenia mitralnego
Zwężenie zastawki mitralnej – wprowadzenie
Zwężenie mitralne (ang. Mitral Stenosis, MS) jest formą choroby zastawkowej serca, charakteryzującą się zwężeniem ujścia zastawki mitralnej, co powoduje utrudniony przepływ krwi z lewego przedsionka do lewej komory1. Zwężenie to powoduje zmniejszenie objętości krwi niosącej tlen z płuc, co może prowadzić do uczucia zmęczenia i duszności. Zwiększone ciśnienie i objętość krwi pozostającej w lewym przedsionku powoduje jego powiększenie oraz gromadzenie się płynu w płucach2. Najczęstszą przyczyną zwężenia zastawki mitralnej jest gorączka reumatyczna, ale może być również spowodowane przez inne schorzenia, takie jak złośliwy zespół rakowiaka, toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów3.
Patofizjologia zwężenia mitralnego
W zwężeniu mitralnym dochodzi do postępującego zgrubienia i zwężenia płatków zastawki mitralnej i strun ścięgnistych, co powoduje stopniowe zwężanie ujścia i postępujące utrudnienie przepływu krwi4. Normalnie, ujście zastawki mitralnej ma szerokość odpowiadającą średnicy trzech palców. W przypadkach znacznego zwężenia, otwór może zwęzić się do szerokości ołówka5.
Zwężona zastawka mitralna uniemożliwia prawidłowy przepływ krwi z lewego przedsionka do lewej komory podczas rozkurczu serca. To zaburzenie prowadzi do gromadzenia się krwi w lewym przedsionku, powodując zwiększone ciśnienie w tej komorze. Podwyższone ciśnienie przenosi się wstecznie do żył płucnych, a następnie do naczyń włosowatych płuc, prowadząc do zwiększonego ciśnienia żylnego i włośniczkowego w płucach (nadciśnienia płucnego). To ciśnienie może wypychać płyn do pęcherzyków płucnych, prowadząc do obrzęku płuc i objawów związanych z przekrwieniem płucnym6.
Objawy zwężenia mitralnego
Pacjenci z łagodnym do umiarkowanego zwężeniem zastawki mitralnej mogą nie doświadczać żadnych objawów i nie wymagać leczenia poza rutynowym monitorowaniem, o ile nie wykazują zewnętrznych objawów, a ich codzienne życie nie jest zakłócone przez schorzenie7. Jednak wraz z postępem choroby mogą pojawić się następujące objawy:
- Duszność wysiłkowa (z powodu nadciśnienia żylnego w płucach) jako pierwszy objaw8
- Postępujące zmęczenie (wynik niskiego rzutu serca)9
- Krwioplucie i kaszel10
- Nawracające infekcje dróg oddechowych11
- Słaby i często nieregularny puls (z powodu migotania przedsionków)12
- Duszność, ortopnoe, napadowa duszność nocna13
- Obrzęki obwodowe14
Diagnozowanie zwężenia mitralnego
Dokładne diagnozowanie zwężenia mitralnego jest kluczowe dla określenia odpowiedniego planu leczenia. Proces diagnostyczny zwykle obejmuje:
Badanie fizykalne
Przed przystąpieniem do osłuchiwania, facies mitralis (rumieniowate policzki z sinymi plamami), uderzenie koniuszkowe i rozkurczowe drżenie koniuszkowe mogą sugerować obecność zwężenia mitralnego15. Podczas osłuchiwania serca można zauważyć:
- Pierwszy ton serca (S1) jest typowo głośny z powodu szybkości, z jaką wzrasta ciśnienie w prawej komorze (dP/dt) w momencie zamknięcia zastawki mitralnej16
- Trzask otwarcia zastawki mitralnej to wysokotonowy wczesnorozkurczowy dźwięk spowodowany nagłym napięciem płatków zastawki i aparatu podzastawkowego na końcu ruchu otwarcia17
- Klasyczny śródrozkurczowy, niskotonowy szmer zwężenia mitralnego z przedskurczowym nasileniem, najlepiej słyszalny na koniuszku, w pozycji na lewym boku, przy użyciu części membranowej stetoskopu18
Badania diagnostyczne
Echokardiografia jest badaniem z wyboru do diagnozowania i oceny stopnia zwężenia mitralnego. Jest również przydatna do uzyskania dokładnej powierzchni zastawki, oceny funkcji prawej komory i określenia przydatności do balonowej walwuloplastyki mitralnej19. Badania kontrolne echokardiograficzne powinny być wykonywane przynajmniej raz w roku20.
U pacjentów, którzy są bezobjawowi, zaleca się coroczny wywiad i badanie fizykalne, a także zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej i EKG21.
Leczenie zwężenia mitralnego
Leczenie zwężenia mitralnego zależy od nasilenia choroby i obecności objawów lub innych problemów zdrowotnych wynikających ze zwężenia. Pacjent i lekarz mogą zdecydować, które leczenie jest odpowiednie22.
Leczenie zachowawcze
Wiele osób z łagodnym zwężeniem zastawki mitralnej, które nie mają objawów, nie wymaga leczenia. W takich przypadkach zwykle zaleca się regularne monitorowanie zastawki za pomocą echokardiografii23. W przypadku łagodnych objawów należy:
- Stosować diuretyki, które mogą być pomocne w obniżeniu ciśnienia w lewym przedsionku i zmniejszeniu objawów24
- Stosować beta-blokery lub blokery kanału wapniowego przy migotaniu przedsionków do kontroli częstości akcji serca25
- Stosować antykoagulanty w celu zapobiegania powikłaniom zakrzepowo-zatorowym26
- Stosować profilaktykę antybiotykową w celu zapobiegania nawrotom infekcji i gorączki reumatycznej27
Ponieważ gorączka reumatyczna jest główną przyczyną zwężenia mitralnego, zalecana jest wtórna profilaktyka przeciwko paciorkowcom z grupy A beta-hemolitycznych28.
Leczenie chirurgiczne
Leczenie chirurgiczne zwężenia mitralnego obejmuje walwulotomię mitralną (która może być chirurgiczna lub przezskórna) lub wymianę zastawki mitralnej29.
- Przezskórna balonowa komisurotomia (walwuloplastyka) – podczas tego zabiegu cienki cewnik z balonem na końcu jest wprowadzany przez naczynie krwionośne do serca, gdzie balon jest rozprężany, aby rozciągnąć zwężoną zastawkę30
- Komisurotomia mitralna – zabieg chirurgiczny, który rozdziela płatki zastawki mitralnej, jeśli zlały się ze sobą z powodu bliznowacenia spowodowanego przez gorączkę reumatyczną31
- Wymiana zastawki mitralnej – jeśli zastawka jest zbyt uszkodzona, może być konieczna jej wymiana na zastawkę mechaniczną lub biologiczną32
Pacjenci, którzy otrzymują sztuczne zastawki serca, będą wymagać dożywotniej terapii przeciwzakrzepowej. Muszą być poinformowani o środkach ostrożności związanych z terapią przeciwzakrzepową, w tym o używaniu golarek elektrycznych i szczoteczek do zębów z miękkim włosiem, oraz o tym, jak często będą potrzebować monitorowania, jeśli w ogóle33.
| Metoda leczenia | Wskazania | Korzyści | Potencjalne powikłania |
|---|---|---|---|
| Obserwacja i monitorowanie | Łagodne zwężenie bez objawów | Brak inwazyjności, regularne kontrole | Możliwość progresji choroby |
| Leczenie farmakologiczne | Kontrola objawów, migotanie przedsionków | Nieinwazyjne, zmniejszenie objawów | Efekty uboczne leków, niewystarczająca kontrola |
| Balonowa walwuloplastyka | Umiarkowane/ciężkie zwężenie, korzystna anatomia | Małoinwazyjność, szybka rekonwalescencja | Restenoza, perforacja, tamponada |
| Wymiana zastawki | Ciężkie zwężenie, niekorzystna anatomia dla walwuloplastyki | Trwałe rozwiązanie, poprawa jakości życia | Powikłania operacyjne, potrzeba antykoagulacji przy zastawkach mechanicznych |
Opieka pielęgniarska w zwężeniu mitralnym
Diagnoza pielęgniarska
Ryzyko nieadekwatnej perfuzji związane z przewodnieniem, objawiające się przyrostem masy ciała większym niż 3 funty dziennie34.
Ocena pielęgniarska
- Ocena objawów niewydolności serca: zmęczenie, duszność przy wysiłku, nasilony kaszel, krwioplucie, nawracające infekcje dróg oddechowych, ortopnoe lub napadowa duszność nocna35
- Ocena zaburzeń rytmu serca poprzez badanie tętna pacjenta pod kątem siły i rytmu (tj. regularnego lub nieregularnego) oraz pytanie, czy pacjent doświadczył kołatania serca lub odczuwał silne uderzenia serca36
- Ocena pod kątem zawrotów głowy, omdleń, zwiększonej słabości lub dusznicy bolesnej37
- Nasłuchiwanie szmeru – najłatwiejszym sposobem dla pielęgniarki na stwierdzenie obecności zaburzeń zastawkowych jest nasłuchiwanie szmerów. Szmer wskazuje na nieprawidłowy lub turbulentny przepływ krwi przez zastawkę38
- Ocena stanu oddechowego – jeśli krew nie przepływa do przodu lub cofa się, może to powodować przekrwienie płuc prowadzące do obrzęku płuc. Spowodowałoby to obniżone SpO2, trzeszczenia w płucach, a nawet różową, pienistą plwocinę39
Postępowanie pielęgniarskie
Opieka pielęgniarska w zwężeniu mitralnym obejmuje:
- Monitorowanie parametrów życiowych, uniwersalne środki ostrożności w kontroli zakażeń w celu zapobiegania zapaleniu wsierdzia i zmniejszenia gorączki reumatycznej40
- Zarządzanie objawami, monitorowanie objawów zakrzepicy żył głębokich, unoszenie nóg powyżej poziomu serca41
- Monitorowanie przyjmowania płynów, aby uniknąć przewodnienia, ocena EKG, monitorowanie INR42
- Osłuchiwanie płuc, ponieważ obrzęk płuc jest częsty, osłuchiwanie serca – zwężenie mitralne objawia się głośnym S143
- Zachęcanie do przestrzegania diety (niewydolność rozwoju jest częsta), edukacja pacjentów na temat choroby i operacji44
- Pomoc pacjentowi w relaksacji w celu promowania utlenowania. Umieszczenie pacjenta w wysokiej pozycji Fowlera, aby poprawić rozszerzanie płuc/utlenowanie. Podawanie tlenu zgodnie z zaleceniami45
- Uważne rejestrowanie czasu podania morfiny i podanej ilości46
- Obserwacja pod kątem powikłań leczenia, takich jak utrata elektrolitów. Zachęcanie pacjenta do przestrzegania przepisanego schematu leczenia, aby uniknąć przyszłych epizodów obrzęku płuc47
Edukacja pacjenta
Edukacja pacjenta jest kluczowym elementem opieki nad pacjentem ze zwężeniem mitralnym:
- Wyjaśnienie wszystkich procedur pacjentowi i jego rodzinie w celu edukacji i złagodzenia niepokoju związanego z procedurą48
- Podkreślenie zgłaszania wczesnych objawów przewodnienia, ponieważ może to powodować zaburzenia wymiany gazowej i zagrażać utlenowaniu49
- Pozwolenie pacjentowi na wyrażenie swoich obaw związanych z niemożnością spełnienia swoich obowiązków z powodu ograniczeń aktywności50
- Omówienie wszystkich przepisanych leków z pacjentem w celu edukacji pacjenta i promowania zachowań kooperacyjnych51
- Pomoc pacjentowi w kąpieli w razie potrzeby, aby chronić pacjenta przed urazami i zachować zapas energii52
- Poinstruowanie pacjenta o konieczności utrzymania diety niskosodowej53
Pielęgniarki kardiochirurgiczne powinny edukować pacjenta na temat dostępnych rodzajów zastawek protetycznych i tego, które mogą być dla nich najlepsze54.
Opieka pooperacyjna
Opieka pielęgniarska dla pacjentów poddawanych naprawie zastawki jest podobna do opieki pielęgniarskiej w przypadku innych operacji kardiotorakochirurgicznych. W fazie ostrego powrotu do zdrowia monitoruje się pacjenta pod kątem niestabilnych wartości hemodynamicznych, krwawienia, arytmii, zakażenia miejsca operacyjnego i powikłań związanych z wentylacją mechaniczną55.
Ryzyko powikłań pooperacyjnych jest niższe lub podobne do ryzyka po wymianie zastawki. Pacjenci, którzy przechodzą naprawę zastawki mitralnej z powodu niedokrwiennej choroby tętnic wieńcowych, mają takie samo ryzyko krwawienia i udaru jak osoby, które mają wymianę zastawki. Ryzyko migotania przedsionków u pacjenta wynosi 27% w przypadku obu procedur56.
Stres związany z operacją i hospitalizacją sprawia, że pacjenci i rodziny prawdopodobnie zapomną wiele z tego, czego nauczono ich przed operacją. Należy przewidzieć powtórzenie szczegółów naprawy zastawki w tym emocjonalnie intensywnym okresie57.
Zwężenie mitralne w ciąży
Umiarkowane do ciężkiego zwężenie mitralne (MS) jest źle tolerowane w ciąży. Wraz ze wzrostem częstości akcji serca czas napełniania rozkurczowego ulega skróceniu, co prowadzi do zwiększonego nadciśnienia płucnego i przekrwienia żylnego płuc. W rezultacie kobiety z umiarkowanym do ciężkiego MS, które były bezobjawowe przed ciążą, mogą stać się objawowe w czasie ciąży58.
Arytmie, szczególnie migotanie przedsionków (AF) i częstoskurcz nadkomorowy, są zwiększone i występują u nawet 11% w jednym badaniu kobiet z reumatyczną chorobą zastawki mitralnej. Złe wyniki płodowe, w tym ograniczenie wzrostu płodu, niska masa urodzeniowa i przedwczesny poród, zwiększają się wraz ze wzrostem nasilenia MS59.
Zaleca się seryjne obrazowanie za pomocą echokardiografii oprócz ścisłego monitorowania klinicznego. Echokardiografia raz na trymestr jest wystarczająca, przy czym echokardiogram trzeciego trymestru wykonuje się około 32. tygodnia ciąży, w czasie szczytowego obciążenia hemodynamicznego60.
Leczenie medyczne niewydolności serca związanej ze zwiększonymi gradientami zastawkowymi obejmowało zwiększenie dawki leków blokujących węzły, co może poprawić gradienty zastawkowe poprzez redukcję częstości akcji serca. Metoprolol, propranolol i diltiazem są bezpieczne w stosowaniu do blokady węzłowej podczas ciąży. Diuretyki, takie jak furosemid, mogą być stosowane w celu zmniejszenia przekrwienia żylnego płuc, ale należy zachować ostrożność, aby uniknąć nadmiernej diurezy61.
Podsumowanie zaleceń dla pacjentów
Dla pacjentów ze zwężeniem mitralnym istotne są następujące zalecenia:
- Przyjmowanie leków dokładnie zgodnie z zaleceniami. Nie pomijanie dawek6263
- Umówienie wizyty kontrolnej u lekarza lub zgodnie z zaleceniami64
- Natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej w przypadku bólu w klatce piersiowej lub duszności, osłabienia mięśni twarzy, ramion lub nóg, problemów z mówieniem, omdleń lub zawrotów głowy, obrzęku rąk, stóp lub kostek, nieregularnego, szybkiego lub mocnego bicia serca65
- Uważne obserwowanie zmian w stanie zdrowia i kontakt z lekarzem w przypadku jakichkolwiek problemów66
- Utrzymanie zdrowej wagi. Uzyskanie pomocy w pozbyciu się dodatkowych kilogramów67
- Zmiana diety. Zastosowanie umiarkowanego ograniczenia soli (nie dodawanie soli do jedzenia)68
- Kontakt z lekarzem w przypadku wystąpienia działań niepożądanych leków69
- Kontakt z lekarzem w przypadku wystąpienia nowych lub nasilających się objawów, takich jak ból w klatce piersiowej, duszność lub obrzęk nóg70
- Kontakt z lekarzem w przypadku przyjmowania leków przeciwzakrzepowych i skaleczenia, które nie przestaje krwawić71
- Nie ignorowanie nasilających się objawów72
W przypadku kobiet planujących ciążę, ważne jest, aby przed zajściem w ciążę porozmawiać z pracownikiem służby zdrowia. Ciąża powoduje, że serce pracuje ciężej. To, jak serce ze zwężeniem zastawki mitralnej radzi sobie z dodatkową pracą, zależy od tego, jak wąska jest zastawka i jak dobrze pompuje serce. Jeśli jesteś w ciąży i masz zwężenie zastawki mitralnej, zespół opieki powinien ściśle monitorować cię podczas ciąży73.
Profilaktyka zwężenia mitralnego
Najlepszym sposobem zapobiegania zwężeniu zastawki mitralnej jest zapobieganie gorączce reumatycznej. Można to zrobić, upewniając się, że ty i twoje dzieci odwiedzacie pracownika służby zdrowia w przypadku bólu gardła. Nieleczone infekcje paciorkowcowe gardła mogą rozwinąć się w gorączkę reumatyczną. Paciorkowcowe zapalenie gardła jest zwykle łatwo leczone antybiotykami74.
Osoby z nieprawidłowymi lub uszkodzonymi zastawkami serca są narażone na ryzyko infekcji zwanej zapaleniem wsierdzia. Wszystko, co powoduje przedostanie się bakterii do krwiobiegu, może prowadzić do tej infekcji. Działania mające na celu uniknięcie tego problemu obejmują: unikanie niehigienicznych zastrzyków, szybkie leczenie infekcji paciorkowcowych, aby zapobiec gorączce reumatycznej, zawsze informowanie lekarza i dentysty o historii choroby zastawkowej serca lub wrodzonej choroby serca przed leczeniem75.
Higiena jamy ustnej ma zasadnicze znaczenie dla zapobiegania zapaleniu wsierdzia po naprawie zastawki. Może się to wydawać błahe, ale to OGROMNA sprawa. Badania wykazały, że bakterie z jamy ustnej są wysoce podatne na translokację (przemieszczanie się) do serca i osadzanie się w/na zastawkach. Dlatego pacjenci powinni unikać zabiegów stomatologicznych przez 6 miesięcy po operacji zastawki. Bardzo ważne jest, aby pielęgniarka edukował ich, dlaczego jest to tak ważne76.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.