Zaburzenie somatyczne
Epidemiologia
Zaburzenie somatyczne (SSD) dotyka około 5-7% populacji ogólnej, z wyższym rozpowszechnieniem w podstawowej opiece zdrowotnej sięgającym około 17%, a w niektórych badaniach nawet do 30,1% (95% CI: 28,13-32,15). Występuje znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn (stosunek 10:1) i może pojawić się w każdym wieku, często przed 30. rokiem życia. SSD współwystępuje z zaburzeniami nastroju i lękowymi u około 57,7% pacjentów, co zwiększa złożoność kliniczną. Wysokie rozpowszechnienie obserwuje się także w grupach z zaburzeniami funkcjonalnymi (25-60%) oraz w ośrodkach zdrowia psychicznego (40,3-77,7%). Zaburzenie to generuje znaczne obciążenie ekonomiczne, z kosztami sięgającymi 22 mld euro rocznie w Europie oraz 256 mld dolarów rocznie w USA, co podkreśla jego istotność w systemach opieki zdrowotnej.
- Epidemiologia zaburzenia somatycznego
- Rozpowszechnienie w populacji ogólnej
- Rozpowszechnienie w podstawowej opiece zdrowotnej
- Rozpowszechnienie w populacjach specjalnych
- Rozpowszechnienie z uwzględnieniem płci i wieku
- Czynniki ryzyka i współwystępowanie
- Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
- Wyzwania związane z nadzorem i diagnostyką
- Różnice kulturowe i geograficzne
- Implikacje dla praktyki klinicznej i badań
Epidemiologia zaburzenia somatycznego
Zaburzenie somatyczne (ang. Somatic symptom disorder, SSD) stanowi istotny problem w systemach opieki zdrowotnej na całym świecie. Epidemiologia tego zaburzenia jest złożona, a dane dotyczące rozpowszechnienia mogą się różnić w zależności od badanej populacji, zastosowanych kryteriów diagnostycznych oraz metod badawczych.12
Rozpowszechnienie w populacji ogólnej
Szacuje się, że rozpowszechnienie zaburzenia somatycznego w populacji ogólnej wynosi około 5-7%.123 Jednak niektóre badania oparte na kwestionariuszach samooceny wskazują na wyższe rozpowszechnienie, sięgające nawet 12,9% (95% CI: 12,5-13,3%).45 Pojedyncze doniesienia wskazują na jeszcze wyższe wskaźniki, chociaż metodologia tych badań może wpływać na zawyżenie wyników. Niemieckie badanie z 2022 roku przeprowadzone w podstawowej opiece zdrowotnej oszacowało częstość występowania zaburzenia somatycznego na poziomie 7,7%.67
Warto podkreślić, że rozpowszechnienie zaburzenia somatycznego jest znacznie wyższe niż wcześniej diagnozowanego, bardziej restrykcyjnego zaburzenia somatyzacyjnego, którego częstość w próbach z populacji ogólnej szacowano na zaledwie 0,1%.2 Jednocześnie jest ono niższe niż rozpowszechnienie niezróżnicowanego zaburzenia somatoformicznego, które według różnych źródeł mogło dotyczyć nawet 19% populacji.89
Rozpowszechnienie w podstawowej opiece zdrowotnej
W populacji pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej rozpowszechnienie zaburzenia somatycznego jest znacznie wyższe i wynosi około 17%.110 Dane z badania przeprowadzonego w Omanie wskazują na jeszcze wyższe wskaźniki – 30,1% (95% CI: 28,13-32,15).1112 Tak wysokie rozpowszechnienie czyni to zaburzenie jednym z najczęstszych problemów, z jakimi spotykają się lekarze podstawowej opieki zdrowotnej.3
W badaniu przeprowadzonym wśród lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej w Niemczech, lekarze ocenili, że objawy kliniczne zaburzenia somatycznego (kryteria A i B) występują u 21,5% (95% CI: 20,6-22,3) ich pacjentów.6 Jednocześnie dane kanadyjskie wskazują, że roczne rozpowszechnienie zaburzeń somatoformicznych w podstawowej opiece zdrowotnej może sięgać nawet 25%.13
Warto odnotować, że somatyzacja występuje u nawet 29% pacjentów zgłaszających się do placówek podstawowej opieki zdrowotnej.14 Ponadto, szacuje się, że 20-60% wizyt ambulatoryjnych stanowią przypadki z medycznie niewyjaśnionymi objawami.15
Rozpowszechnienie w populacjach specjalnych
U pacjentów z rozpoznanymi zaburzeniami funkcjonalnymi, takimi jak fibromialgia, zespół jelita drażliwego czy zespół przewlekłego zmęczenia, rozpowszechnienie zaburzenia somatycznego jest istotnie wyższe.1 Szacuje się, że w tych grupach pacjentów częstość występowania zaburzenia somatycznego może wynosić od 25% do nawet 60%.1617
Badania wskazują również na wysokie rozpowszechnienie zaburzenia somatycznego u pacjentów z zawrotami głowy lub objawami zawrotu głowy.18 W specjalistycznych ośrodkach zdrowia psychicznego zajmujących się leczeniem zaburzenia somatycznego częstość występowania tego zaburzenia jest najwyższa i waha się między 40,3% a 77,7% (średnia częstość 60,1%, 95% CI: 57,8-62,4%).4
Badanie przeprowadzone wśród pacjentów psychiatrycznych w wieku młodzieńczym wykazało, że aż 93,8% zgłaszało objawy somatyczne w ciągu ostatnich sześciu miesięcy, a 45,7% zgłaszało co najmniej jeden objaw somatyczny w ciągu ostatnich siedmiu dni przed badaniem. W odniesieniu do ostatnich sześciu miesięcy, 59,5% pacjentów spełniało kryteria przesiewowe zaburzeń somatoformicznych.1920
Rozpowszechnienie z uwzględnieniem płci i wieku
Zaburzenie somatyczne występuje znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn, ze stosunkiem częstości występowania szacowanym na 10:1.32122 Może to być częściowo związane z większą gotowością kobiet do zgłaszania objawów somatycznych.21 W ogólnej populacji oczekiwane rozpowszechnienie wynosi około 2% wśród kobiet i 0,2% wśród mężczyzn.14
Zaburzenie somatyczne może wystąpić w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości.13 Dane wskazują, że objawy prodromalne często pojawiają się w dzieciństwie, a objawy spełniające kryteria zaburzenia somatycznego są powszechne w okresie dojrzewania. Badanie społeczności nastolatków wykazało, że 5% miało uporczywe, niepokojące objawy fizyczne połączone z problemami psychologicznymi.16
Szacuje się, że 25% populacji poniżej 18. roku życia zgłasza jeden lub więcej objawów somatycznych tygodniowo. Około 10% dzieci odwiedzających pediatrę z jakiegokolwiek powodu ma objawy fizyczne, których nie można przypisać żadnej rozpoznawalnej chorobie, ale które mają znaczący wpływ na ich codzienne życie.23
Interesujące jest, że dostępne dane sugerują, iż wskaźniki rozpowszechnienia mogą zmniejszać się po 65. roku życia.2 Jednak chińskie badanie z 2022 roku wykazało, że rozpowszechnienie zaburzenia somatycznego u osób starszych było wyższe niż u osób młodszych (63,2% vs 45,3%), a osoby starsze cierpiały na cięższe postaci zaburzenia (20,4% umiarkowane i ciężkie u osób starszych vs 12,0% u osób młodszych).24
Czynniki ryzyka i współwystępowanie
Badania zidentyfikowały kilka czynników ryzyka rozwoju zaburzenia somatycznego, w tym:
- Płeć żeńska321
- Niższy status społeczno-ekonomiczny2526
- Niższy poziom wykształcenia2726
- Przynależność do mniejszości etnicznych2726
- Zaniedbanie w dzieciństwie, wykorzystywanie seksualne328
- Chaotyczny styl życia3
- Historia nadużywania alkoholu i substancji psychoaktywnych3
- Współwystępujące choroby somatyczne2429
Zaburzenie somatyczne często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, szczególnie z zaburzeniami nastroju i zaburzeniami lękowymi.27 Chorobowość współistniejących zaburzeń depresyjnych lub lękowych jest 3,7 razy wyższa niż można by oczekiwać w populacji ogólnej.24 DSM-5 stwierdza, że zaburzenie somatyczne współwystępujące z zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi (połączenie obecne u około 57,7% pacjentów z zaburzeniem somatycznym) zwiększa ciężkość i złożoność komponentów somatycznych.30
Badania wykazały również współwystępowanie zaburzenia somatycznego z zaburzeniami osobowości, szczególnie z antyspołecznym, borderline, narcystycznym, histrionicznym, unikającym i zależnym zaburzeniem osobowości.27 Około 10-20% krewnych pierwszego stopnia płci żeńskiej również ma zaburzenie somatyczne, a krewni płci męskiej mają zwiększone wskaźniki alkoholizmu i socjopatii.27
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
Zaburzenie somatyczne stanowi znaczące obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej. Europejskie badanie oszacowało koszt zaburzeń somatycznych w Europie na 22 miliardy euro rocznie (około 30 miliardów dolarów amerykańskich rocznie). Stawia to koszt zaburzeń somatycznych w zakresie porównywalnym z kosztami leczenia stwardnienia rozsianego, choroby Parkinsona lub urazowego uszkodzenia mózgu.18
W Ontario w Kanadzie, ponad 33 000 dzieci, młodzieży i młodych dorosłych (do 24. roku życia) zostało zidentyfikowanych w dokumentacji medycznej jako cierpiących na zaburzenia somatyczne w ciągu 7-letniego okresu. W przypadku dzieci i młodzieży hospitalizowanych z powodu zaburzenia somatycznego, średnie koszty systemu opieki zdrowotnej wynosiły łącznie 52 621 CAD w roku przed i po diagnozie, co jest porównywalne z kosztami opieki nad niektórymi najbardziej medycznie złożonymi przypadkami dzieci.31
Roczny koszt opieki medycznej wśród pacjentów z somatyzacją jest prawie dwa razy wyższy niż roczny koszt wśród pacjentów bez somatyzacji. Szacuje się, że 256 miliardów dolarów w rocznych kosztach opieki medycznej w USA można przypisać przyrostowym efektom samej somatyzacji.32
Wyzwania związane z nadzorem i diagnostyką
Epidemiologia zaburzenia somatycznego napotyka na szereg wyzwań związanych z nadzorem i diagnostyką. Jako że zaburzenie somatyczne zostało wprowadzone do DSM-5 dopiero w 2013 roku, badania dotyczące jego rozpowszechnienia są wciąż ograniczone.3334
Aktualny brak badań badających rozpowszechnienie zaburzenia somatycznego w oparciu o standardowe wywiady kryterialnego stanowi istotną lukę badawczą, uniemożliwiającą wiarygodne oszacowanie rozpowszechnienia tego zaburzenia.4 Tylko siedem badań wykorzystało częściowo ustrukturyzowane wywiady kliniczne oparte na kryteriach DSM-5 do diagnozy zaburzenia somatycznego.4
Ponadto, wymaganie wykluczenia przyczyn somatycznych jest konieczne do diagnozowania zaburzeń somatoformicznych, co powoduje, że istnieje niewiele informacji na temat rozpowszechnienia takich zaburzeń w społeczności.35 Mimo to, są dostępne różne narzędzia przesiewowe, które mogą pomóc w identyfikacji pacjentów zagrożonych zaburzeniem somatycznym.36 Wykorzystanie takich narzędzi jak PHQ-15, WI-7 i SAIB w rutynowej opiece może prowadzić do poprawy wskaźników wykrywalności.37
Różnice kulturowe i geograficzne
Istnieją różnice kulturowe w rozpowszechnieniu zaburzenia somatycznego. Na przykład, zaburzenie somatyczne i jego objawy są znacznie częstsze w Portoryko.27 Ponadto, diagnoza ta jest również bardziej rozpowszechniona wśród Afroamerykanów.27
Typ i częstość skarg somatycznych mogą różnić się między kulturami, dlatego przeglądy objawów powinny być dostosowane w oparciu o kulturę. Zaburzenia somatyczne są częstsze w kulturach bez zachodnich/empirycznych modeli wyjaśniających.14
Badanie przeprowadzone w Belgii wykazało, że zespół somatyzacji jest trzecim najczęstszym zaburzeniem psychiatrycznym, z wskaźnikiem rozpowszechnienia wynoszącym 8,9%. Pierwszymi i drugimi najczęstszymi zaburzeniami psychiatrycznymi są depresja i zaburzenia lękowe.18
Zaburzenie somatyczne w kontekście populacji dziecięcej i młodzieżowej
Zaburzenia somatoformiczne (SD), rozpoczynające się w okresie dojrzewania, stanowią poważny problem w systemach opieki zdrowotnej.19 Objawy somatyczne wpływają na około 25% dzieci i młodzieży, przy znaczącym wpływie u 10%, a zaburzenia somatyzacyjne dotykają 1-3% populacji.3823
Chociaż literatura podkreśla wysoką obecność problemów ze zdrowiem psychicznym wśród dzieci i młodzieży dotkniętych objawami somatycznymi w populacji ogólnej, dostępne są ograniczone dowody na temat rozpowszechnienia współistniejących objawów somatycznych w populacjach psychiatrycznych dzieci i młodzieży.19
Badania dostarczają dowodów, że objawy somatyczne są częste u dzieci i młodzieży leczonych w psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej oraz są istotne dla codziennego funkcjonowania.20 Zaburzenia somatyczne wpływają na jakość życia pacjentów, adaptację rodzinną i społeczną, rozwój poznawczy, wyniki w nauce i nastrój.38
Implikacje dla praktyki klinicznej i badań
Dane epidemiologiczne dotyczące zaburzenia somatycznego mają szereg implikacji dla praktyki klinicznej i przyszłych badań:
- Badania przesiewowe w kierunku objawów somatycznych powinny być wprowadzone w rutynowych procedurach diagnostycznych w celu wczesnego wykrywania zaburzeń somatycznych w początkowych stadiach.20
- Szczególną uwagę należy zwrócić na badania przesiewowe w kierunku zaburzenia somatycznego u osób starszych, zwłaszcza wśród starszych kobiet z kilkoma współistniejącymi chorobami fizycznymi.39
- Istnieje potrzeba przeprowadzenia dalszych intensywnych badań z wykorzystaniem prób opartych na populacji oraz pacjentów zgłaszających się na konsultacje do ośrodków podstawowej opieki zdrowotnej.40
- Sugeruje się stosowanie kwestionariusza PHQ-15 w praktyce klinicznej, szczególnie w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej, jako skutecznego narzędzia przesiewowego.15
- Dane sugerują, że objawy somatyczne u pacjentów psychiatrycznych dzieci i młodzieży są tak częste, że – począwszy od 11. roku życia, a zwłaszcza u pacjentów z objawami internalizacji – badania przesiewowe w kierunku objawów somatycznych i zaburzeń somatycznych powinny być zintegrowane z rutynowymi procedurami diagnostycznymi.41
Niezbędne są dalsze badania w celu lepszego zrozumienia epidemiologii zaburzenia somatycznego, szczególnie w kontekście różnych kultur, grup wiekowych i płci. Ponadto, potrzebne są badania dotyczące zastosowania narzędzi diagnostycznych u pacjentów zarówno z zaburzeniem somatycznym, jak i zdiagnozowanymi zaburzeniami medycznymi.30
Podsumowanie danych epidemiologicznych
Zaburzenie somatyczne jest stosunkowo powszechnym zaburzeniem psychicznym, dotykającym około 5-7% populacji ogólnej i około 17% pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej. Jest ono znacznie częstsze u kobiet niż u mężczyzn, ze stosunkiem częstości występowania szacowanym na 10:1. Może wystąpić w każdym wieku, chociaż często rozpoczyna się przed 30. rokiem życia.
Zaburzenie to ma istotny wpływ na systemy opieki zdrowotnej, przyczyniając się do znacznych kosztów ekonomicznych. Współwystępuje często z innymi zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza z zaburzeniami nastroju i zaburzeniami lękowymi, co może dodatkowo komplikować diagnozę i leczenie.
Wymagane są dalsze badania w celu lepszego zrozumienia epidemiologii zaburzenia somatycznego, szczególnie z wykorzystaniem standardowych wywiadów kryterialnych w różnych populacjach i kulturach. Lepsze zrozumienie epidemiologii może przyczynić się do poprawy wykrywania, diagnozy i leczenia tego istotnego klinicznie zaburzenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.