Spina bifida
Epidemiologia
Spina bifida, jedna z najczęstszych wrodzonych wad ośrodkowego układu nerwowego, wykazuje zróżnicowaną częstość występowania geograficznie i etnicznie. W USA częstość ta wynosi około 3,17 na 10 000 żywych urodzeń (ok. 1 na 2875 urodzeń), z najwyższym wskaźnikiem u kobiet pochodzenia latynoskiego (3,80/10 000), a najniższym u Afroamerykanek (2,73/10 000). Wprowadzenie obowiązkowego wzbogacania produktów zbożowych kwasem foliowym w 1998 roku spowodowało redukcję częstości występowania wad cewy nerwowej o około 28-35%, a ciężkość przypadków spina bifida zmniejszyła się o 70%. Globalnie częstość występowania waha się od 0,1 do 5 na 1000 urodzeń, z wyższymi wskaźnikami w krajach o niskim dochodzie bez programów suplementacji. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca czynniki genetyczne (60-70% ryzyka) oraz środowiskowe, takie jak niedobór kwasu foliowego, ekspozycja na leki przeciwpadaczkowe, cukrzyca matki (zwiększająca ryzyko 10-krotnie) oraz czynniki socjoekonomiczne i etniczne.
- Epidemiologia Spina Bifida
- Globalne zróżnicowanie częstości występowania
- Częstotliwość występowania w Stanach Zjednoczonych
- Trendy czasowe i wpływ fortyfikacji kwasem foliowym
- Czynniki ryzyka i predyspozycje genetyczne
- Systemy nadzoru i monitorowania Spina Bifida
- Narodowy Rejestr Pacjentów z Spina Bifida
- Surveillance of Spina Bifida across the Lifespan
- Europejskie i międzynarodowe systemy nadzoru
- Centrum Zapobiegania Spina Bifida
- Trendy i zmiany epidemiologiczne
- Trendy geograficzne i regionalne
- Wpływ interwencji na zdrowie publiczne
- Wyzwania w monitorowaniu i nadzorze
- Podsumowanie kluczowych trendów epidemiologicznych
Epidemiologia Spina Bifida
Spina bifida jest jedną z najczęstszych wrodzonych wad ośrodkowego układu nerwowego, stanowiącą istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie. Częstość występowania tego schorzenia wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, etniczne i czasowe. W Stanach Zjednoczonych spina bifida występuje z częstością około 1 na 2875 urodzeń rocznie, co przekłada się na około 1278 nowo narodzonych dzieci z tą wadą każdego roku.12 Szacuje się, że w 2020 roku w USA żyło około 124 150 osób ze spina bifida (w wieku 0-80 lat), przy czym większość (66,6%) stanowili dorośli w wieku 30-80 lat, a 33,4% dzieci i młodzi dorośli.34
Globalne zróżnicowanie częstości występowania
Częstość występowania spina bifida na świecie waha się od 0,1 do 5 przypadków na 1000 urodzeń.5 W krajach o wysokim i wyższym średnim dochodzie, które wprowadziły wzbogacanie żywności kwasem foliowym, częstość występowania wynosi 34-37 przypadków na 100 000 żywych urodzeń. W krajach bez takich programów, ale ze stosowaniem suplementacji kwasem foliowym, wskaźnik ten wynosi 54-87 przypadków na 100 000, natomiast w krajach o niskim dochodzie bez programów wzbogacania żywności i suplementacji może sięgać 300 przypadków na 100 000 żywych urodzeń.5
Historycznie najwyższe wskaźniki na świecie odnotowano w Irlandii i Walii, gdzie w latach 70. XX wieku zgłaszano 3-4 przypadki przepukliny oponowo-rdzeniowej na 1000 populacji oraz ponad 6 przypadków bezmózgowia (zarówno urodzeń żywych, jak i martwych) na 1000 populacji.6 W Indiach częstość występowania wynosi około 1,9 na 1000 żywych urodzeń.5
Częstotliwość występowania w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych zaobserwowano wyraźne różnice geograficzne i etniczne w występowaniu spina bifida. Wskaźniki są wyższe na Wschodnim Wybrzeżu niż na Zachodnim.5 Według danych z CDC, najwyższy wskaźnik urodzeń dzieci ze spina bifida występuje wśród kobiet pochodzenia latynoskiego – 3,80 na 10 000 żywych urodzeń. Dla porównania, wskaźnik ten wynosi 2,73 na 10 000 żywych urodzeń wśród kobiet rasy czarnej lub afroamerykańskiej nielatynoskiego pochodzenia oraz 3,09 na 10 000 żywych urodzeń wśród białych kobiet nielatynoskiego pochodzenia.178
Szczegółowa analiza wykazuje, że ogólna częstość występowania spina bifida w USA w latach 1999-2007 wynosiła 3,17 na 10 000 żywych urodzeń.8 Wskaźnik ten spadł o około 25% do poziomu 1 na 1500 noworodków po wprowadzeniu wzbogacania żywności kwasem foliowym.8
| Grupa etniczna | Częstość występowania (na 10 000 żywych urodzeń) |
|---|---|
| Pochodzenie latynoskie | 3,80 |
| Rasa biała nielatynoska | 3,09 |
| Rasa czarna lub afroamerykańska nielatynoska | 2,73 |
Trendy czasowe i wpływ fortyfikacji kwasem foliowym
W ciągu ostatnich dziesięcioleci zaobserwowano znaczny spadek częstości występowania spina bifida, głównie dzięki wprowadzeniu powszechnego wzbogacania produktów zbożowych kwasem foliowym oraz poprawie prenatalnej diagnostyki wad.9 W Stanach Zjednoczonych obowiązkowe wzbogacanie produktów zbożowych kwasem foliowym wprowadzono w 1998 roku, co doprowadziło do redukcji częstości występowania wad cewy nerwowej o około 35%.92
Analizując dane z 19 stanowych systemów monitorowania wad wrodzonych, naukowcy zaobserwowali 28% redukcję częstości występowania wad cewy nerwowej przed i po wprowadzeniu wzbogacania żywności kwasem foliowym.1 Co więcej, fortyfikacja kwasem foliowym przyczyniła się do zmniejszenia ciężkości przypadków spina bifida – odnotowano 70% redukcję ciężkości przypadków w porównaniu badań opublikowanych przed i po wprowadzeniu fortyfikacji.1
W Stanach Zjednoczonych roczna zapadalność na spina bifida spadła z 5,9 przypadków na 10 000 urodzeń w 1984 roku do 3,2 przypadków na 10 000 urodzeń w 1990 roku.10 Badania wykazały, że kwas foliowy może zmniejszyć częstość występowania wad cewy nerwowej o około 70% i zmniejszyć ciężkość tych wad, gdy wystąpią.2
Czynniki ryzyka i predyspozycje genetyczne
Etiologia spina bifida jest wieloczynnikowa, z kombinacją czynników genetycznych i środowiskowych odgrywających kluczową rolę. Badania epidemiologiczne z wczesnych lat 90. odkryły, że status folianowy matki ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego zamknięcia cewy nerwowej podczas embriogenezy.11 Jednak spadek częstości występowania o 23% między latami 1995-1996 a 2003-2004 sugeruje, że inne czynniki niż niedobór kwasu foliowego u matki są również zaangażowane w etiologię spina bifida.11
Do najważniejszych czynników ryzyka należą:
- Historia rodzinna: Ryzyko nawrotu wynosi około 3-8% po 1 dotkniętej ciąży lub historii wady u matki i pogarsza się wraz ze wzrostem liczby dotkniętych dzieci.12
- Pochodzenie etniczne: Najwyższe ryzyko występuje wśród kobiet pochodzenia latynoskiego, a najniższe wśród kobiet pochodzących z Afryki lub Azji.13
- Płeć: Dziewczynki są częściej dotknięte niż chłopcy, ze względnym ryzykiem 1,2 do 1,7, w zależności od badanej populacji.14 Dane z systemów nadzoru stanowego i krajowego z lat 1983-1990 wykazały, że częstość występowania przepukliny oponowo-rdzeniowej jest nieco wyższa u kobiet niż u mężczyzn (1,2:1).7
- Status socjoekonomiczny: Gorszy status socjoekonomiczny, imigracja i narażenie na toksyny są powszechnie identyfikowanymi czynnikami ryzyka.15
- Ekspozycja na leki przeciwpadaczkowe (walproinian i karbamazepina) zwiększa względne ryzyko.16
- Cukrzyca matki zwiększa ryzyko do 10 razy.16
- Narażenie na Agent Orange: Metaanaliza siedmiu badań wykazała, że narażenie ojca na Agent Orange wiąże się ze statystycznie zwiększonym ryzykiem wystąpienia spina bifida (RR 2,02; 95% CI: 1,48-2,74).17
Szacuje się, że komponent genetyczny przyczynia się do około 60-70% ryzyka wad cewy nerwowej, a identyfikacja dodatkowych loci genetycznych u ludzi pozostaje aktywnym obszarem badań.18 Czynniki środowiskowe również odgrywają istotną rolę, ponieważ zdecydowana większość (ponad 95%) niemowląt urodzonych ze spina bifida pojawia się w rodzinach bez historii tego stanu.14
Systemy nadzoru i monitorowania Spina Bifida
Monitorowanie epidemiologii spina bifida ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia jej wpływu na zdrowie publiczne oraz skuteczności interwencji profilaktycznych. W tym celu w różnych krajach i regionach utworzono specjalistyczne systemy nadzoru i rejestry.
Narodowy Rejestr Pacjentów z Spina Bifida
W Stanach Zjednoczonych Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) gromadzą dane poprzez Narodowy Rejestr Pacjentów z Spina Bifida (National Spina Bifida Patient Registry, NSBPR). Celem NSBPR jest zbieranie danych klinicznych w celu oceny istniejących usług medycznych dla pacjentów ze spina bifida.19 Rejestr gromadzi dane demograficzne pacjentów, informacje o leczeniu oraz wynikach (kontrola czynności jelita i pęcherza, mobilność, problemy skórne).19
W 2024 roku CDC rozpoczęło finansowanie projektu Spina Bifida Surveillance across Time and Regions (SB STAR), którego celem jest poprawa jakości życia osób żyjących ze spina bifida.19 Równolegle działa Spina Bifida Collaborative Care Network (SBCCN), którego celem jest poprawa zdrowia osób żyjących ze spina bifida poprzez identyfikację ich potrzeb, łączenie z wysokiej jakości świadczeniodawcami opieki zdrowotnej oraz identyfikację luk badawczych i priorytetów.19
Surveillance of Spina Bifida across the Lifespan
CDC inicjuje programy mające na celu monitorowanie spina bifida w całym cyklu życia pacjentów. Program „Surveillance of Spina Bifida across the Lifespan” (CDC-RFA-DD-24-0065) ma na celu identyfikację populacyjnej próby dzieci i dorosłych ze spina bifida w celu oszacowania częstości występowania i opisania kluczowych wyników, co pozwoli na zidentyfikowanie możliwości poprawy zdrowia osób żyjących z tą wadą.2021
Główne cele tego programu obejmują:
- Oszacowanie częstości występowania spina bifida we wszystkich grupach wiekowych, wraz z umieralnością i przeżywalnością
- Opisanie wykorzystania opieki zdrowotnej i źródeł opieki
- Ocenę stanu zdrowia i długoterminowych wyników2223
W ramach tego programu w 2024 roku Departament Zdrowia stanu Nowy Jork otrzymał grant w wysokości 340 000 dolarów na pierwszy rok pięcioletniego projektu (2024-2029). Celem tego projektu jest opracowanie bazy danych nadzoru w stanie Nowy Jork, która będzie gromadzić informacje o osobach w każdym wieku żyjących ze spina bifida.24
Europejskie i międzynarodowe systemy nadzoru
Europejska sieć rejestrów populacyjnych do epidemiologicznego nadzoru nad wadami wrodzonymi (EUROCAT) zbiera dane dotyczące terminacji ciąży, dodatkowo do urodzeń żywych i martwych, generując szczególnie kompleksowe dane dotyczące częstości występowania wad cewy nerwowej i innych wad wrodzonych.25 Jednak według danych Światowej Organizacji Zdrowia, większość państw członkowskich WHO (120/194) nie posiada żadnych danych na temat częstości występowania wad cewy nerwowej.25
W Wielkiej Brytanii częstość występowania spina bifida wynosi obecnie mniej niż 3 na 10 000 żywych urodzeń, co stanowi znaczny spadek w porównaniu do wcześniejszych wskaźników.26 W ramach badań prenatalnych w Wielkiej Brytanii prowadzi się badania przesiewowe w kierunku spina bifida podczas badania USG w 20. tygodniu ciąży (między 18+0 a 20+6 tygodniem ciąży).27
Centrum Zapobiegania Spina Bifida
Centrum Zapobiegania Spina Bifida (Center for Spina Bifida Prevention, CSBP) pracuje nad zapobieganiem spina bifida i innym wadom cewy nerwowej poprzez powszechne wzbogacanie żywności kwasem foliowym.28 Misją CSBP jest zapobieganie wszystkim możliwym wadom cewy nerwowej, którym można zapobiec poprzez kwas foliowy, na całym świecie.28 CSBP planuje opracować program nadzoru biomarkerów (oparty na stężeniach folianów w surowicy i czerwonych krwinkach) i pomagać rządom w wykorzystywaniu badań biomarkerów do oceny sukcesu wymaganych programów fortyfikacji.28
Trendy i zmiany epidemiologiczne
Częstość występowania spina bifida uległa znacznym zmianom na przestrzeni lat, co jest związane z różnymi czynnikami, w tym wprowadzeniem programów zapobiegawczych, postępem w diagnostyce prenatalnej oraz zmianami w praktykach sprawozdawczych.
Trendy geograficzne i regionalne
Zaobserwowano znaczne zróżnicowanie geograficzne w częstości występowania spina bifida. W Stanach Zjednoczonych wskaźniki są wyższe na Wschodnim Wybrzeżu niż na Zachodnim.5 Imigranci z Irlandii mają wyższą częstość występowania spina bifida niż rdzenni mieszkańcy USA.6
W prowincji Liaoning w północno-wschodnich Chinach zaobserwowano statystycznie istotny trend spadkowy (11,57% rocznie) w występowaniu spina bifida w latach 2006-2015. Ogólna częstość występowania spina bifida w tym 10-letnim okresie wynosiła 6,25 na 10 000 żywych urodzeń, przy czym wskaźnik spadł z 9,62 na 10 000 żywych urodzeń do 2,31 na 10 000 żywych urodzeń.29 Jednakże, ze względu na zróżnicowany rozwój miast i fakt, że mniej kobiet zaczęło przyjmować suplementy kwasu foliowego przed ciążą na obszarach wiejskich w północnych Chinach, nie wszystkie z 14 miast wykazały statystycznie istotny trend spadkowy.30
Wpływ interwencji na zdrowie publiczne
Najważniejszą interwencją w zakresie zdrowia publicznego, która miała wpływ na częstość występowania spina bifida, było wprowadzenie wzbogacania żywności kwasem foliowym. Badania wykazały, że jeśli wszystkie kobiety, które mogą zajść w ciążę, przyjmowałyby multiwitaminę z witaminą B – kwasem foliowym, ryzyko wad cewy nerwowej mogłoby zostać zmniejszone nawet o 70%.31
W USA, po wprowadzeniu obowiązkowego wzbogacania produktów zbożowych kwasem foliowym w 1998 roku, badania wykazały 28% redukcję częstości występowania wad cewy nerwowej.1 Podobnie, w Maroku fortyfikacja kwasem foliowym doprowadziła do zmniejszenia częstości występowania przepukliny oponowo-rdzeniowej z 12 na 1000 żywych urodzeń w 1980 roku do 0,4 na 1000 żywych urodzeń w ostatnich latach.32
Jednocześnie, pomimo prowadzonych działań profilaktycznych, niektóre populacje nadal doświadczają podwyższonej częstości występowania spina bifida. Badania wskazują, że Amerykanie pochodzenia latynoskiego nadal mają zwiększoną zachorowalność i częstość występowania spina bifida pomimo wysiłków fortyfikacji kwasem foliowym i programów edukacyjnych. To zwiększone obciążenie jest wieloaspektowe i może być wyjaśnione istniejącymi nierównościami zdrowotnymi i strukturalnymi, z którymi borykają się te społeczności.15
Wyzwania w monitorowaniu i nadzorze
Jednym z głównych wyzwań w monitorowaniu spina bifida jest brak kompleksowych systemów nadzoru, które śledzą pacjentów od urodzenia przez całe życie. Systemy nadzoru wad wrodzonych identyfikują dzieci urodzone z wadą wrodzoną, ale nie mają możliwości śledzenia ich w miarę jak stają się dziećmi i dorosłymi.33
W odpowiedzi na to wyzwanie CDC finansuje projekty takie jak „Surveillance of Spina Bifida across the Lifespan”, które mają na celu opracowanie systemów nadzoru populacyjnego dla dzieci i dorosłych ze spina bifida poprzez łączenie informacji z wielu źródeł (np. stanowych systemów nadzoru wad wrodzonych, rejestrów zgonów, elektronicznych rekordów zdrowotnych, danych administracyjnych).20
Uniwersytet Arizony otrzymał 1,7 miliona dolarów finansowania od CDC na poprawę wiedzy dotyczącej częstości występowania, śmiertelności i wyników zdrowotnych osób w każdym wieku żyjących ze spina bifida. Finansowanie to pozwoli badaczom na współpracę z ośrodkami projektowymi w celu zebrania danych klinicznych dotyczących pacjentów ze spina bifida w każdym wieku, aby zwiększyć wiedzę o populacji spina bifida, niezależnie od tego, gdzie osoby te otrzymują opiekę.3435
Podsumowanie kluczowych trendów epidemiologicznych
Dane epidemiologiczne dotyczące spina bifida dostarczają cennych informacji dla badaczy medycznych, systemów opieki zdrowotnej i decydentów w zakresie zdrowia publicznego. Poniżej przedstawiono najważniejsze trendy:
- Częstość występowania spina bifida na świecie waha się od 1,0 do 10,0 na 1000 urodzeń, przy czym przepuklina oponowo-rdzeniowa jest najczęstszym podtypem.11
- W Stanach Zjednoczonych częstość występowania wynosi około 1 na 2875 urodzeń rocznie, co odpowiada około 1278 nowo narodzonym dzieciom z tą wadą każdego roku.1
- W USA najwyższy wskaźnik występuje wśród kobiet pochodzenia latynoskiego (3,80 na 10 000 żywych urodzeń), następnie wśród białych kobiet nielatynoskiego pochodzenia (3,09 na 10 000) oraz wśród kobiet rasy czarnej lub afroamerykańskiej nielatynoskiego pochodzenia (2,73 na 10 000).17
- W skali globalnej, wyraźnie wyższe wskaźniki obserwuje się w krajach rozwijających się, gdzie dostęp do suplementacji kwasem foliowym i diagnostyki prenatalnej jest ograniczony.7
- Wprowadzenie wzbogacania żywności kwasem foliowym doprowadziło do 28% redukcji częstości występowania wad cewy nerwowej w USA i 70% zmniejszenia ciężkości przypadków.1
- Szacuje się, że w 2020 roku w USA żyło około 124 150 osób ze spina bifida, z czego większość (66,6%) stanowili dorośli.3
- Spina bifida occulta, najłagodniejsza forma, dotyka szacunkowo 10-20% populacji w większości krajów zachodnich.36
Dane epidemiologiczne wskazują na wyraźną skuteczność wzbogacania żywności kwasem foliowym jako strategii zapobiegawczej, jednakże utrzymujące się różnice w częstości występowania spina bifida między różnymi grupami etnicznymi i regionami geograficznymi podkreślają potrzebę dalszych badań nad czynnikami genetycznymi i środowiskowymi oraz wdrażania ukierunkowanych interwencji w zakresie zdrowia publicznego.3037
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.