Rak odbytu
Zapobieganie i profilaktyka
Rak odbytu, najczęściej w postaci raka płaskonabłonkowego (około 85% przypadków), charakteryzuje się częstością występowania 1-2/100 000 osobolat w populacji ogólnej, jednak u mężczyzn HIV-pozytywnych uprawiających seks z mężczyznami (MSM) ryzyko wzrasta do 77,8/100 000 osobolat. Głównym czynnikiem etiologicznym jest zakażenie wirusem HPV, wykrywane w ponad 90% przypadków, zwłaszcza podtyp HPV 16. Inne czynniki ryzyka to zakażenie HIV/AIDS, immunosupresja, historia raka szyjki macicy, pochwy lub sromu, receptywny stosunek analny, duża liczba partnerów seksualnych oraz palenie tytoniu. Profilaktyka obejmuje szczepienia przeciwko HPV (Gardasil 9 w USA, Gardasil, Gardasil 9 i Cervarix w Kanadzie), które są najbardziej skuteczne przed ekspozycją na wirusa, oraz badania przesiewowe z wykorzystaniem anoskopii, szczególnie u osób z grup wysokiego ryzyka. Szczepionka 9-walentna chroni przed HPV typów 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58 i jest zalecana dla osób w wieku 9-45 lat, w tym dla MSM, osób transpłciowych, pracowników seksualnych i osób z HIV.
- Rak odbytu – Profilaktyka, Zapobieganie
- Szczepionka przeciwko HPV jako główna metoda profilaktyki
- Dostępne szczepionki przeciwko HPV
- Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko HPV
- Skuteczność szczepień przeciwko HPV w zapobieganiu rakowi odbytu
- Badania przesiewowe w kierunku raka odbytu
- Rekomendacje dotyczące badań przesiewowych dla grup wysokiego ryzyka
- Skuteczność badań przesiewowych i leczenia zmian przednowotworowych
- Metody leczenia zmian przednowotworowych odbytu
- Inne metody profilaktyki raka odbytu
- Badania kliniczne dotyczące profilaktyki raka odbytu
- Podsumowanie rekomendacji dotyczących profilaktyki raka odbytu
Rak odbytu – Profilaktyka, Zapobieganie
Rak odbytu to choroba, w której komórki nowotworowe tworzą się w tkankach odbytu. Najczęstszym typem raka odbytu jest rak płaskonabłonkowy, stanowiący około 85% wszystkich przypadków tej choroby. W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych odnotowano wzrost liczby nowych przypadków raka odbytu. Chociaż rak odbytu jest stosunkowo rzadki w populacji ogólnej, z częstością występowania 1-2 przypadki na 100 000 osobolat, niektóre grupy wysokiego ryzyka, takie jak mężczyźni HIV-pozytywni, którzy uprawiają seks z mężczyznami (MSM), mają znacznie wyższe ryzyko (szacowana częstość występowania 77,8 na 100 000 osobolat)123.
Czynniki ryzyka rozwoju raka odbytu
Poznanie czynników ryzyka jest kluczowym elementem profilaktyki raka odbytu. Do głównych czynników ryzyka należą:123
- Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) – jest głównym czynnikiem ryzyka raka odbytu. HPV wykryto w ponad 90% przypadków raka odbytu, przy czym najczęściej wykrywanym podtypem jest HPV 1612
- Określone schorzenia medyczne – w tym zakażenie HIV/AIDS, stany obniżonej odporności (np. u biorców przeszczepów narządów, osób z chorobami autoimmunologicznymi)12
- Historia raka szyjki macicy, pochwy lub sromu u kobiet12
- Określone praktyki seksualne – receptywny stosunek analny, duża liczba partnerów seksualnych, seks między mężczyznami12
- Palenie papierosów – badania wykazały, że palenie tytoniu zwiększa ryzyko raka odbytu12
Czynniki ochronne zmniejszające ryzyko raka odbytu
Istnieją czynniki ochronne, które mogą zmniejszyć ryzyko rozwoju raka odbytu:12
- Szczepionka przeciwko HPV
- Badania przesiewowe w kierunku raka odbytu z wykorzystaniem anoskopii
- Leczenie zmian przednowotworowych odbytu
Szczepionka przeciwko HPV jako główna metoda profilaktyki
Ponieważ zakażenie HPV jest główną przyczyną raka płaskonabłonkowego odbytu, szczepienie przeciwko onkogennym szczepom HPV przed ekspozycją może znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju raka odbytu. Badania jednoznacznie wskazują, że szczepienie przeciwko HPV obniża ryzyko raka odbytu.123
Dostępne szczepionki przeciwko HPV
W Stanach Zjednoczonych jedyną dostępną szczepionką przeciwko HPV jest 9-walentna szczepionka (Gardasil 9), która chroni przed HPV podtypów 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58. Jest wskazana dla mężczyzn i kobiet w wieku 9-45 lat w celu zapobiegania rakowi odbytu powodowanemu przez typy HPV 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58.12
W Kanadzie dostępne są trzy szczepionki przeciwko HPV: Gardasil, Gardasil 9 i Cervarix. Pomagają one chronić przed zakażeniem HPV16 i HPV18, dwoma typami HPV najczęściej związanymi z rakiem. Gardasil i Gardasil 9 są zatwierdzone do zapobiegania zmianom przednowotworowym odbytu i rakowi odbytu związanemu z zakażeniem HPV.1
Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko HPV
Szczepionka przeciwko HPV działa najlepiej, gdy podawana jest przed ekspozycją na wirusa, dlatego ważne jest szczepienie dzieci przed rozpoczęciem aktywności seksualnej.12
- W Stanach Zjednoczonych szczepionka jest zalecana zarówno dla chłopców, jak i dziewcząt w wieku 9-45 lat1
- W Wielkiej Brytanii dziewczęta i chłopcy w wieku 12-13 lat otrzymują rutynowo pierwszą szczepionkę przeciwko HPV w szkole1
- Szczepionka jest również zalecana dla grup wyższego ryzyka, w tym mężczyzn w wieku do 45 lat uprawiających seks z mężczyznami, osób transpłciowych w wieku do 45 lat, pracowników seksualnych i osób z HIV1
Skuteczność szczepień przeciwko HPV w zapobieganiu rakowi odbytu
Badania naukowe wykazały wysoką skuteczność szczepień przeciwko HPV:12
- Szczepionka przeciwko HPV u mężczyzn w wieku 16-26 lat uprawiających seks z mężczyznami zmniejsza częstość występowania neoplazji śródnabłonkowej odbytu (AIN), która jest zmianą przednowotworową raka odbytu1
- 9-walentna szczepionka HPV podawana chłopcom i dziewczętom przed rozpoczęciem aktywności seksualnej może skutecznie zapobiec prawie wszystkim przypadkom raka odbytu (pierwotna profilaktyka SCC odbytu)1
- Szczepionka może być również pomocna w zapobieganiu nawrotom AIN2+ i możliwie progresji do raka płaskonabłonkowego odbytu, szczególnie u osób o zwiększonym ryzyku raka odbytu1
Badania przesiewowe w kierunku raka odbytu
Rutynowe badania przesiewowe i usuwanie przednowotworowych zmian odbytu mogą znacząco zmniejszyć ryzyko raka odbytu, podobnie jak zapobiega się rakowi szyjki macicy u kobiet. Badania sugerują, że wykorzystanie anoskopii do badań przesiewowych w kierunku raka odbytu może zmniejszyć liczbę zgonów z powodu tej choroby u osób HIV-pozytywnych.123
Rekomendacje dotyczące badań przesiewowych dla grup wysokiego ryzyka
Osoby należące do grup wysokiego ryzyka powinny omówić z lekarzem potrzebę regularnych badań przesiewowych w kierunku raka odbytu. Na podstawie badania ANCHOR (Anal Cancer/HSIL Outcomes Research) opracowano pierwsze wytyczne na poziomie federalnym w USA dotyczące wykrywania i leczenia zmian przednowotworowych odbytu u osób z HIV.12
Zgodnie z nowymi wytycznymi:12
- Dorośli z HIV powinni rozpocząć badania przesiewowe w wieku 35 lat (mężczyźni i kobiety transpłciowe uprawiający seks z mężczyznami) lub 45 lat (kobiety i mężczyźni nieuprawiający seksu z mężczyznami)
- Badanie obejmuje pobranie wymazu z odbytu do badania laboratoryjnego oraz cyfrowe badanie odbytnicy w celu wykrycia zmian, które mogą wskazywać na obecność nowotworu
- Jeśli wynik badania przesiewowego jest pozytywny, kolejnym krokiem jest anoskopia wysokiej rozdzielczości (HRA)
- Jeśli podczas HRA zostanie wykryta zmiana przednowotworowa, jest ona leczona w celu zmniejszenia ryzyka progresji do raka
Skuteczność badań przesiewowych i leczenia zmian przednowotworowych
Badanie ANCHOR przeprowadzone w 25 ośrodkach klinicznych w USA, opublikowane w New England Journal of Medicine w 2022 roku, wykazało, że rutynowe badania przesiewowe i usuwanie przednowotworowych zmian odbytu może znacząco zmniejszyć ryzyko raka odbytu.12
Kluczowe ustalenia badania ANCHOR:123
- Leczenie zmian HSIL (śródnabłonkowych zmian płaskonabłonkowych wysokiego stopnia) zapobiega rakowi odbytu u osób HIV-pozytywnych powyżej 35 roku życia
- W porównaniu z grupą aktywnego monitorowania, aktywne leczenie HSIL wiązało się ze zmniejszeniem progresji do raka odbytu o 57%
- To pierwsze randomizowane badanie kontrolowane wykazujące, że leczenie zmian przednowotworowych odbytu jest skuteczne w zmniejszaniu progresji do raka odbytu
Badania pokazują, że leczenie śródnabłonkowych zmian płaskonabłonkowych wysokiego stopnia (HSIL) zmniejsza rozwój raka odbytu u osób HIV-pozytywnych.12
Metody leczenia zmian przednowotworowych odbytu
Do leczenia zmian przednowotworowych odbytu stosuje się różne metody:12
- Miejscowe leki takie jak imikwimod 5%, 5-fluorouracyl 5% (5-FU), kwas trichlorooctowy lub cidofowir, z ścisłą długoterminową obserwacją, są opcjami leczenia zmian śródnabłonkowych płaskonabłonkowych niskiego lub wysokiego stopnia
- Celowana biopsja i zniszczenie zmian, gdy są widoczne, uważane są za preferowane metody kontroli AIN
- Terapia miejscowa może być szczególnie przydatna u pacjentów HIV-pozytywnych, którzy mają wyższy wskaźnik konwersji z AIN do raka
Inne metody profilaktyki raka odbytu
Zaprzestanie palenia tytoniu
Palenie tytoniu zwiększa ryzyko zmian przednowotworowych i raka odbytu. Badania wykazują, że aktualni palacze mają wyższe ryzyko raka odbytu niż palacze, którzy rzucili palenie, lub osoby, które nigdy nie paliły. Zaprzestanie palenia znacznie zmniejsza ryzyko rozwoju raka odbytu i wielu innych nowotworów.123
Kontrolowanie zakażenia HIV
Dla osób zakażonych HIV bardzo ważne jest przyjmowanie leków (znanych jako wysoce aktywna terapia antyretrowirusowa, HAART) w celu utrzymania kontroli nad zakażeniem HIV i zapobiegania jego progresji do AIDS. Może to również obniżyć ryzyko długotrwałego zakażenia HPV i neoplazji śródnabłonkowej odbytu, co może pomóc zmniejszyć ryzyko raka odbytu.12
Bezpieczniejsze praktyki seksualne
Zmniejszenie ryzyka zakażenia HPV można osiągnąć poprzez bezpieczniejsze praktyki seksualne:12
- Ograniczenie liczby partnerów seksualnych i opóźnienie rozpoczęcia aktywności seksualnej1
- Stosowanie prezerwatyw podczas stosunków seksualnych1
- Unikanie narażenia na choroby przenoszone drogą płciową1
Należy jednak pamiętać, że prezerwatywy mogą zapewnić pewną ochronę przed HPV (i HIV), ale nie zapobiegają zakażeniu całkowicie. Nie jest do końca jasne, czy stosowanie prezerwatyw może zmniejszyć ryzyko raka odbytu. Badania wskazują, że prawidłowo stosowane prezerwatywy mogą obniżyć wskaźnik zakażeń HPV narządów płciowych u kobiet, ale muszą być używane przy każdym stosunku seksualnym.12
Prezerwatywy nie mogą chronić całkowicie, ponieważ nie zakrywają każdego możliwego obszaru ciała zakażonego HPV, takiego jak skóra okolicy narządów płciowych lub odbytu. HPV nadal może być przenoszony z jednej osoby na drugą przez kontakt skóry ze skórą z obszarem ciała zakażonym HPV, który nie jest pokryty prezerwatywą.1
Badania kliniczne dotyczące profilaktyki raka odbytu
Badania kliniczne dotyczące zapobiegania rakowi są używane do badania sposobów zapobiegania nowotworom. Nowe sposoby zapobiegania rakowi odbytu są badane w badaniach klinicznych.123
Badacze starają się lepiej zrozumieć, dlaczego rozwija się rak odbytu i odkryć nowe sposoby zapobiegania mu. Niektóre z badanych obszarów obejmują:12
- Skuteczność różnych metod screeningowych w różnych populacjach ryzyka
- Optymalny wiek rozpoczęcia badań przesiewowych
- Luki badawcze w leczeniu przednowotworowych zmian odbytu
- Rola szczepionki przeciwko HPV w zapobieganiu chorobom odbytu związanym z HPV
Wyniki tych badań będą kluczowe dla opracowania bardziej skutecznych strategii zapobiegania rakowi odbytu i mogą prowadzić do zmian w standardach opieki dla osób o podwyższonym ryzyku.12
Podsumowanie rekomendacji dotyczących profilaktyki raka odbytu
Na podstawie aktualnych badań i wytycznych, profilaktyka raka odbytu powinna obejmować:12
- Szczepienie przeciwko HPV, zwłaszcza przed rozpoczęciem aktywności seksualnej
- Regularne badania przesiewowe dla osób z grup wysokiego ryzyka (osoby HIV-pozytywne, MSM, kobiety z historią dysplazji szyjki macicy)
- Leczenie wykrytych zmian przednowotworowych w celu zapobiegania progresji do raka
- Zaprzestanie palenia tytoniu
- Przestrzeganie terapii antyretrowirusowej u osób z HIV
- Stosowanie bezpieczniejszych praktyk seksualnych, w tym stosowanie prezerwatyw i ograniczenie liczby partnerów seksualnych
Osoby należące do grup wysokiego ryzyka powinny omówić z lekarzem potrzebę regularnych badań przesiewowych w kierunku raka odbytu. Wczesne wykrycie i leczenie przednowotworowych zmian może skutecznie zapobiec rozwojowi raka odbytu.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.