Ostre zapalenie trzustki
Epidemiologia
Ostre zapalenie trzustki (OZT) stanowi istotny problem zdrowotny globalnie, z roczną zachorowalnością szacowaną na 13-45 przypadków na 100 000 osób, a w USA nawet 40-50/100 000 dorosłych. Wzrost liczby przypadków odnotowano w ostatnich dekadach, co wiąże się z epidemią zespołu metabolicznego, hipertriglicerydemii oraz różnicami geograficznymi – najwyższe wskaźniki obserwuje się w Europie Wschodniej (np. Polska 72,1/100 000). Etiologia OZT jest zróżnicowana: kamienie żółciowe odpowiadają za 40-70% przypadków, alkohol za 16-27%, a hipertriglicerydemia za 2-5%. W USA dominuje etiologia alkoholowa, podczas gdy w Europie kamicowa. Śmiertelność globalna wynosi około 5%, z wyższą śmiertelnością w postaci martwiczego zapalenia (17%). Wskaźnik śmiertelności w USA spadł do około 2%, mimo wzrostu zachorowalności. Około 25% przypadków ma ciężki przebieg z powikłaniami narządowymi, a śmiertelność jest związana z SIRS i niewydolnością narządów w pierwszych dwóch tygodniach oraz sepsą później.
Epidemiologia ostrego zapalenia trzustki
Ostre zapalenie trzustki (OZT) jest jedną z najczęstszych przyczyn hospitalizacji związanych z chorobami przewodu pokarmowego i stanowi istotny problem zdrowotny na całym świecie. Obserwuje się stały wzrost zachorowalności na OZT w Stanach Zjednoczonych i innych częściach świata w ostatnich dekadach. Tendencja wzrostowa może być związana zarówno z rzeczywistym zwiększeniem liczby przypadków, jak i z lepszą diagnostyką, przy czym częściowo jest to spowodowane rosnącą częstością występowania zespołu metabolicznego i hipertriglicerydemii.1
Globalna zachorowalność
Roczna zachorowalność na OZT na świecie waha się znacząco w zależności od regionu geograficznego. Według Globalnego Badania Obciążenia Chorobami (Global Burden of Disease Study) z 2021 roku, liczba przypadków zapalenia trzustki na świecie wzrosła z 1,73 miliona w 1990 roku do 2,75 miliona w 2021 roku, co stanowi wzrost o 59%.2 Globalna zachorowalność na OZT szacowana jest na poziomie 13-45 przypadków na 100 000 osób rocznie.3 Niektóre badania wskazują nawet na wyższą zachorowalność – około 34 przypadki na 100 000 osób rocznie.4 Według nowszych danych, roczna globalna zachorowalność może sięgać 30-40 przypadków na 100 000 osób.5
W Stanach Zjednoczonych roczna zachorowalność na OZT jest wyższa niż średnia światowa i wynosi 40-50 przypadków na 100 000 dorosłych.6 Niektóre źródła podają nawet zachorowalność na poziomie 110-140 przypadków na 100 000 osób.7 Badania epidemiologiczne wskazują, że w USA liczba hospitalizacji związanych z OZT wynosi 600-700 na 100 000 mieszkańców, co przekłada się na 200 000-250 000 wypisów szpitalnych rocznie z powodu ostrego zapalenia trzustki.1
Trendy regionalne i zmienność geograficzna
Istnieją znaczące różnice w zachorowalności na OZT między różnymi regionami geograficznymi. Europa Wschodnia wykazuje najwyższe wskaźniki zachorowalności standaryzowanej względem wieku (ASIR), umieralności (ASMR) i wskaźniki lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY).2 Na przykład, w Szwecji zachorowalność wynosi 83,7 przypadków na 100 000 mieszkańców, podczas gdy w Danii jest znacznie niższa – 15,0 przypadków na 100 000 mieszkańców.8
W Europie i innych rozwiniętych krajach, takich jak Hongkong, więcej pacjentów cierpi na OZT związane z kamicą żółciową, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych najczęstszą przyczyną jest alkohol.9 W Polsce wskaźnik zachorowalności na OZT jest jednym z najwyższych w Europie. W 2014 roku zarejestrowano 23 277 pacjentów hospitalizowanych z powodu OZT, co daje wskaźnik zachorowalności 72,1 na 100 000 mieszkańców.10
Trendy czasowe
W ciągu ostatnich kilku dekad obserwuje się stały wzrost zachorowalności na OZT. Według danych z badania Global Burden of Disease 2019, globalna standaryzowana względem wieku zachorowalność zmniejszyła się z 37,9/100 000 do 34,8/100 000 w latach 1990-2019, co oznacza roczny spadek o 8,4% (5,9-10,4%). Jednakże, całkowita liczba przypadków wzrosła ze względu na starzenie się populacji.11
W Wielkiej Brytanii badanie oparte na populacji wykazało, że standaryzowana względem wieku zachorowalność na zapalenie trzustki wzrosła z 14,8 do 31,2 na 100 000 mężczyzn i z 14,5 do 28,3 na 100 000 kobiet w ciągu 13-letniego okresu (1990-2013).12 Podobnie, 12-letnie badanie obserwacyjne walijskich przyjęć do szpitala wykazało, że ogólna zachorowalność na ostre zapalenie trzustki wynosiła 30 na 100 000 mieszkańców, z przeciętnym rocznym wzrostem zachorowalności o 2,7% rocznie.12
Czynniki demograficzne
Wiek: Szczytowa zachorowalność na OZT występuje w piątej i szóstej dekadzie życia, chociaż zwiększa się śmiertelność wraz z wiekiem.1 Ryzyko OZT progresywnie wzrasta z wiekiem.13 Wskaźniki hospitalizacji również zwiększają się z wiekiem – dla osób w wieku 35-75 lat wskaźnik podwaja się dla mężczyzn i poczwórnie zwiększa dla kobiet.9
Płeć: Chociaż równe proporcje mężczyzn i kobiet rozwijają OZT, przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest częstsze u mężczyzn.13 Ogólnie, OZT dotyka częściej mężczyzn niż kobiety.9
Rasa: Ryzyko zapalenia trzustki jest 23-krotnie wyższe wśród osób czarnoskórych niż białych.13 Wskaźniki hospitalizacji pacjentów z OZT na 100 000 mieszkańców są 3 razy wyższe dla osób czarnoskórych niż białych.9 Roczna zachorowalność na OZT u rdzennych Amerykanów wynosi 4 na 100 000 populacji; u białych – 5,7 na 100 000; a u czarnoskórych – 20,7 na 100 000.9
Epidemiologia etiologiczna
Kamienie żółciowe są najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia trzustki, odpowiadającą za 40-70% przypadków. Jednakże tylko 3-7% pacjentów z kamicą żółciową rozwija zapalenie trzustki.14 W Stanach Zjednoczonych najczęstsze przyczyny obejmują kamienie żółciowe (21-33% przypadków), alkohol (16-27%) i podwyższone triglicerydy (2-5%).7
Kamienie żółciowe są częstszą przyczyną w Europie i innych rozwiniętych krajach, podczas gdy w USA dominuje etiologia alkoholowa. Rosnąca częstość występowania otyłości prawdopodobnie przyczynia się do wzrostu zachorowalności na OZT, ponieważ otyłość sprzyja tworzeniu kamieni żółciowych – najczęstszej przyczyny OZT.3
Zauważalny jest również wzrost OZT związanego z hipertriglicerydemią.1 Spożycie alkoholu pozostaje wiodącym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka zapalenia trzustki, odpowiadającym za ponad 15% zgonów na całym świecie.15
Ciężkość choroby i śmiertelność
Wskaźnik śmiertelności w OZT zmniejsza się w Stanach Zjednoczonych mimo zwiększonej zachorowalności, z około 2% śmiertelnością cytowaną przez najnowsze badania.1 W przeglądzie systematycznym badań dotyczących OZT, ogólna śmiertelność wynosiła około 5%, przy czym wskaźniki śmiertelności u pacjentów z śródmiąższowym i martwiczym zapaleniem trzustki wynosiły odpowiednio 3% i 17%.14
W 2019 roku na całym świecie odnotowano 115 053,2 (104 304,4-128 173,4) zgonów i 3 641 105,7 (3 282 952,5-4 026 948,1) lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY) z powodu ostrego zapalenia trzustki. Globalny standaryzowany względem wieku wskaźnik śmiertelności zmniejszył się o 17,2% (6,6-27,1%) rocznie z 1,7/100 000 w 1990 roku do 1,4/100 000 w 2019 roku; w tym samym okresie standaryzowany względem wieku wskaźnik DALY zmniejszył się o 17,6% (7,8-27,0%) rocznie.11
Około 25% przypadków OZT ma ciężki przebieg i wiąże się z powikłaniami, takimi jak niewydolność oddechowa lub nerkowa, lub rozwój zbiorników płynu w jamie brzusznej.16 Śmiertelność w OZT jest zwykle spowodowana zespołem ogólnoustrojowej reakcji zapalnej i niewydolnością narządów w pierwszych dwóch tygodniach, natomiast po dwóch tygodniach zwykle wynika z sepsy i jej powikłań.14
Obciążenie ekonomiczne
Ostre zapalenie trzustki stanowi znaczące obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej. Średni koszt leczenia epizodu OZT wynosi około 10 000 USD. Niektóre epizody mogą prowadzić do przedłużonej hospitalizacji, co może mieć znaczący wpływ na jakość życia z powodu przewlekłego bólu i odpowiedniego obciążenia społeczno-ekonomicznego.5
W Rumunii zaobserwowano medianę całkowitego kosztu leczenia OZT wynoszącą 5177,5 RON (około 1100 EUR) i medianę dziennego kosztu 747,96 RON (około 165 EUR). Porównując z innymi badaniami, stwierdzono medianę dziennego kosztu podobną do tej w Hiszpanii (143 EUR), ale znacznie niższą niż mediana całkowitego kosztu 10069 USD w Stanach Zjednoczonych w 2010 roku.17
Szczególne populacje
Populacja pediatryczna
W ostatnich latach obserwuje się wzrost zachorowalności na OZT wśród hospitalizowanych dzieci. Badanie przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych w latach 2000-2009 zidentyfikowało 55 012 przypadków OZT u hospitalizowanych dzieci (≤20 lat). Zachorowalność na OZT wzrosła z 23,1 do 34,9 (przypadki na 10 000 hospitalizacji rocznie; P≤0,001), a dla wszystkich rozpoznań z 38,7 do 61,1 (P≤0,001). Obserwowano rosnącą tendencję w zachorowalności zarówno na podstawowe, jak i wszystkie rozpoznania OZT (P≤0,001).18
Zachorowalność na OZT wśród hospitalizowanych dzieci w Stanach Zjednoczonych w 2009 roku wynosiła 61,1 przypadków na 10 000 wypisów. Biorąc pod uwagę tylko te przypadki z podstawowym rozpoznaniem OZT, zachorowalność wynosiła 34,9. Ogólnie, najwyższa zachorowalność występowała w najstarszej badanej grupie wiekowej (16-20 lat).19
Globalna zachorowalność na OZT u dzieci wynosi około 10-15 przypadków na 100 000 dzieci.5
Ciąża
Zachorowalność na OZT w ciąży wynosi 1:1000-1:10 000 ciąż. Częściej dotyka kobiety wieloródki (75%). Większość przypadków występuje w trzecim trymestrze (50%), następnie we wczesnym okresie poporodowym (38%) oraz w pierwszym i drugim trymestrze (12%).20
Nawracające i przewlekłe zapalenie trzustki
Globalny wskaźnik przejścia od pierwszego epizodu OZT do nawracającego epizodu wynosi ~20%, a od nawracającego OZT do przewlekłego zapalenia trzustki wskaźnik wynosi ~35%.4 Ogólnie, około 20-30% pacjentów z OZT ma nawrót, a około 10% rozwija przewlekłe zapalenie trzustki.13
Po pierwszym ataku OZT, wskaźnik nawrotu jest trzy razy wyższy u pacjentów bez zidentyfikowanej etiologii w porównaniu do tych z identyfikowalną przyczyną (43% vs. 15%).21 Nawrót OZT po początkowym ataku jest znaczący, z raportowanymi wskaźnikami 16-43%.21
Najsilniejszymi predyktorami rozwoju przewlekłego zapalenia trzustki były epizody nawracającego OZT, etiologia alkoholowa, palenie tytoniu, powikłania ogólnoustrojowe i miejscowe.21 Roczna zachorowalność na przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) wynosi od 5 do 12/100 000; rozpowszechnienie PZT wynosi około 50/100 000 osób.3
Strategie nadzoru
Rozumienie charakterystyki epidemiologicznej i trendów czasowych zapalenia trzustki jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii zapobiegania i kontroli.15 W celu monitorowania OZT stosuje się różne strategie nadzoru, w tym badania oparte na populacji, nadzór szpitalny i rejestrowanie przypadków.
W Indiach zaplanowano badanie obejmujące 110 000 osób w 10 geograficznie rozproszonych lokalizacjach w 10 stanach, aby oszacować obciążenie i czynniki ryzyka przewlekłego zapalenia trzustki. W celu oszacowania zachorowalności na OZT, szpitalny nadzór wartowniczy będzie prowadzony w 10 okręgach w tych 10 stanach.22
Badania epidemiologiczne często koncentrują się na wskaźniku zakażonego martwiczego zapalenia trzustki, profilaktyce przeciwdrobnoustrojowej zakażonej martwicy, diagnostyce zakażonego martwiczego zapalenia trzustki oraz epidemiologii mikrobiologicznej i wynikach klinicznych zakażonego martwiczego zapalenia trzustki.23
Przyszłe trendy
Model BAPC (Bayesian Age-Period-Cohort) przewiduje dalszy spadek wskaźników ASIR, ASMR i ASDR do 2050 roku, odzwierciedlając trwające usprawnienia w zarządzaniu chorobą i środkach zapobiegawczych.15 Jednakże, pomimo tych pozytywnych trendów, ogólne obciążenie OZT pozostaje wysokie ze względu na starzenie się populacji i wzrost liczby czynników ryzyka, takich jak otyłość i związane z nią zaburzenia metaboliczne.11
Zrozumienie zróżnicowania w obciążeniu OZT na całym świecie jest niezbędne do opracowania skutecznych strategii zapobiegania i leczenia. Geograficznie ukierunkowane podejścia są potrzebne do dostosowania przyszłych interwencji w celu zmniejszenia obciążenia OZT w konkretnych krajach, szczególnie w Europie Wschodniej.11
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.