Lamblioza
Etiologia i przyczyny
Giardioza, wywoływana przez pierwotniaka Giardia duodenalis, jest jedną z najczęstszych infekcji pasożytniczych przewodu pokarmowego na świecie, szczególnie istotną w krajach rozwiniętych i rozwijających się. Pasożyt występuje w formie trofozoitów, które kolonizują jelito cienkie, oraz cyst odpornych na warunki środowiskowe, które są głównym źródłem zakażenia. Dawka zakaźna jest niska – spożycie 10-25 cyst może wywołać chorobę. Zakażenie następuje głównie przez spożycie wody zanieczyszczonej cystami, które mogą przetrwać w zimnej, chlorowanej wodzie nawet do 2 miesięcy, a także przez kontakt bezpośredni z zakażonym kałem, co jest szczególnie istotne w środowiskach takich jak żłobki, przedszkola czy ośrodki opieki. Genotypy Giardia (assemblages A i B) mają potencjał zoonotyczny, choć transmisja od zwierząt domowych do ludzi jest rzadka. Czynniki ryzyka obejmują niedostateczną higienę, osłabiony układ odpornościowy (np. niedobory IgA, AIDS), oraz ekspozycję na zanieczyszczoną wodę i żywność.
- Etiologia giardiozy
- Drogi transmisji Giardia
- Transmisja przez wodę
- Transmisja przez żywność
- Transmisja bezpośrednia między ludźmi
- Transmisja od zwierząt do ludzi
- Zanieczyszczenie środowiska
- Epidemiologia i czynniki ryzyka giardiozy
- Patofizjologia zakażenia Giardia
- Podatność gospodarza na zakażenie
- Stan układu odpornościowego
- Indywidualne różnice w odpowiedzi na zakażenie
- Podatność związana z wiekiem
- Podsumowanie przyczyn giardiozy
Etiologia giardiozy
Giardioza (lamblioza) jest chorobą pasożytniczą przewodu pokarmowego wywoływaną przez pierwotniaka Giardia duodenalis (znanego również jako Giardia lamblia lub Giardia intestinalis). Ten jednokomórkowy pasożyt jest jedną z najczęstszych przyczyn zakażeń pasożytniczych przewodu pokarmowego na świecie i uważany jest za główną przyczynę biegunka-pasozytnicza/” title=”biegunka pasożytnicza” class=”to-tag” data-termid=”110082″>biegunki wywoływanej przez pasożyty w Stanach Zjednoczonych.12
Cykl życiowy pasożyta Giardia
Giardia występuje w dwóch formach, które odgrywają kluczową rolę w jej cyklu życiowym i transmisji:12
- Trofozoity – aktywna forma pasożyta, która występuje w jelitach zakażonego człowieka lub zwierzęcia. Trofozoity przyczepiają się do ściany jelita cienkiego za pomocą przyssawki (dysku brzusznego) i powodują objawy zakażenia.12
- Cysty – przetrwalnikowa forma pasożyta, która tworzy twardą zewnętrzną powłokę ochronną i jest wydalana wraz z kałem. Cysty mogą przetrwać w środowisku zewnętrznym (w glebie, wodzie) przez tygodnie do miesięcy, szczególnie w chłodnych i wilgotnych warunkach.12
Zarażenie następuje, gdy osoba przypadkowo połknie cysty Giardia. W żołądku pod wpływem kwasu żołądkowego następuje aktywacja cyst, co prowadzi do uwolnienia trofozoitów. Te aktywne formy pasożyta przyczepiają się do nabłonka jelita cienkiego, gdzie namnażają się przez podział binarny. W dolnej części jelit trofozoity przekształcają się w cysty, które są następnie wydalane z kałem, zamykając cykl zakażenia.12
Do wywołania zakażenia wystarczy bardzo mała liczba cyst – spożycie zaledwie 10-25 cyst może spowodować giardiozę, co czyni ten patogen wysoce zakaźnym.12
Struktura genetyczna Giardia
Giardia duodenalis ma złożoną strukturę genetyczną i jest podzielona na osiem różnych typów genetycznych, zwanych assemblages (zespołami) oznaczonych od A do H. U ludzi zakażenia powodują głównie dwa genotypy:12
- Assemblage A – może infekować zarówno ludzi, jak i różne gatunki zwierząt
- Assemblage B – może infekować ludzi i psy
Pozostałe genotypy są bardziej specyficzne gatunkowo i głównie zakażają zwierzęta: assemblage C i D – psy, assemblage E – zwierzęta gospodarskie (świnie, bydło, owce, kozy), assemblage F – koty, assemblage G – gryzonie, assemblage H – płetwonogie.12
Ta różnorodność genetyczna ma istotne znaczenie epidemiologiczne, ponieważ określa potencjał zoonotyczny poszczególnych szczepów i możliwości krzyżowego zakażania między różnymi gatunkami.1
Drogi transmisji Giardia
Giardia rozprzestrzenia się poprzez różne drogi transmisji, które mają kluczowe znaczenie dla epidemiologii tej choroby. Głównym źródłem zakażenia jest kontakt z materiałem zakaźnym zawierającym cysty pasożyta.12
Transmisja przez wodę
Najczęstszym sposobem zakażenia jest spożycie wody zanieczyszczonej cystami Giardia. Pasożyt ten występuje powszechnie w zbiornikach wodnych, takich jak:12
- Jeziora, stawy, rzeki i strumienie
- Źródła wody pitnej, studnie, cysterny
- Baseny, parki wodne i spa
Woda powierzchniowa i gruntowa może zostać zanieczyszczona cystami Giardia poprzez spływy z terenów rolniczych, ścieki lub odchody zwierząt. Szczególnie narażeni są turyści, piechurzy i osoby korzystające z niefiltrowanej wody w trakcie wycieczek.12
Cysty Giardia są odporne na typowe stężenia chloru stosowane w uzdatnianiu wody, co sprawia, że standardowe metody dezynfekcji wody mogą być nieskuteczne. Pasożyt może przetrwać w zimnej, chlorowanej wodzie nawet do dwóch miesięcy.12
Transmisja przez żywność
Chociaż zakażenie przez żywność występuje rzadziej niż przez wodę (ponieważ wysoka temperatura zabija pasożyta), to jednak jest możliwe w następujących przypadkach:12
- Gdy osoby przygotowujące żywność są zakażone Giardia i nie myją dokładnie rąk po skorzystaniu z toalety
- Gdy surowe owoce i warzywa są myte lub nawadniane zanieczyszczoną wodą
- Gdy żywność jest zanieczyszczona po ugotowaniu
Gotowanie skutecznie niszczy cysty Giardia, dlatego odpowiednio przygotowana termicznie żywność rzadko jest źródłem zakażenia.12
Transmisja bezpośrednia między ludźmi
Giardia może być przenoszona bezpośrednio z człowieka na człowieka przez kontakt z zainfekowanym kałem, co jest szczególnie istotne w następujących sytuacjach:12
- Podczas zmiany pieluch u dzieci zakażonych pasożytem
- W żłobkach i przedszkolach, gdzie dzieci są w trakcie nauki korzystania z toalety
- W domach opieki i ośrodkach długoterminowej opieki
- Poprzez kontakt seksualno-analny bez zabezpieczenia
Szczególnie narażeni są rodzice i opiekunowie małych dzieci, pracownicy żłobków oraz osoby mające bliski kontakt z zakażonymi osobami.12
Transmisja od zwierząt do ludzi
Zwierzęta mogą być rezerwuarem Giardia i potencjalnym źródłem zakażenia dla ludzi, chociaż transmisja od zwierząt domowych do ludzi występuje stosunkowo rzadko. Wśród zwierząt będących potencjalnym źródłem zakażenia wymienia się:12
- Gryzonie, w tym bobry (w Kanadzie giardioza jest potocznie nazywana „gorączką bobrową”)
- Bydło, owce i inne zwierzęta hodowlane
- Psy i koty domowe
- Zwierzęta dzikie
Warto podkreślić, że typ Giardia powodujący chorobę u ludzi zwykle różni się od typów wywołujących zakażenia u psów i kotów, co częściowo wyjaśnia ograniczoną transmisję między zwierzętami domowymi a ludźmi.12
Zanieczyszczenie środowiska
Cysty Giardia mogą zanieczyszczać różne powierzchnie i przedmioty w środowisku, stając się źródłem zakażenia:12
- Klamki w łazienkach, stoły do przewijania dzieci, kosze na pieluchy
- Zabawki i inne przedmioty, które mają kontakt z zanieczyszczonym kałem
- Gleba zanieczyszczona odchodami zakażonych osób lub zwierząt
Zakażenie może nastąpić, gdy osoba dotknie zanieczyszczonej powierzchni, a następnie przeniesie cysty do ust bez uprzedniego umycia rąk.12
Epidemiologia i czynniki ryzyka giardiozy
Giardioza występuje na całym świecie i jest jedną z najczęstszych chorób pasożytniczych przewodu pokarmowego. W Stanach Zjednoczonych Giardia jest najczęstszym pasożytem jelitowym, powodującym ponad milion zakażeń rocznie.12
Globalne rozpowszechnienie
Częstość występowania giardiozy różni się znacząco w zależności od regionu geograficznego:12
- W krajach rozwiniętych zakażenie występuje u około 10% populacji
- W krajach rozwijających się szacuje się, że około jedna trzecia populacji jest zakażona
- Szczególnie wysokie wskaźniki zakażeń obserwuje się w regionach o niskim poziomie higieny i złych warunkach sanitarnych
Giardia jest powszechna we wszystkich regionach Stanów Zjednoczonych i na całym świecie, a zakażenia występują zarówno sporadycznie, jak i w formie ognisk epidemicznych.12
Grupy podwyższonego ryzyka
Szczególnie narażone na zakażenie Giardia są następujące grupy:122
- Dzieci – zwłaszcza te uczęszczające do żłobków i przedszkoli, gdzie łatwo o przeniesienie zakażenia; dzieci są około trzy razy bardziej narażone na giardiozę niż dorośli
- Opiekunowie dzieci i pracownicy żłobków – ze względu na częsty kontakt z pieluchami i odchodami dzieci
- Podróżni – zwłaszcza odwiedzający kraje o niskim standardzie sanitarnym lub regiony górskie
- Piechurzy i turyści – pijący wodę z naturalnych zbiorników wodnych (jezior, strumieni)
- Osoby praktykujące seks analny bez zabezpieczenia
- Osoby z obniżoną odpornością – w tym pacjenci z niedoborami IgA, z zespołem zmiennej immunodeficytu, z AIDS oraz pacjenci po transplantacji narządów
Osoby z osłabionym układem odpornościowym są szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby.12
Czynniki środowiskowe
Czynniki środowiskowe zwiększające ryzyko zakażenia Giardia obejmują:12
- Niedostateczna infrastruktura sanitarna i brak dostępu do czystej wody pitnej
- Przeludnienie i złe warunki higieniczne
- Zanieczyszczenie wód powierzchniowych odchodami ludzi lub zwierząt
- Nieprawidłowe oczyszczanie wody pitnej
- Klimat – cysty Giardia lepiej przeżywają w chłodnych i wilgotnych warunkach
Pasożyt ten szczególnie dobrze rozwija się w regionach i środowiskach o gorszych warunkach sanitarnych, zwłaszcza w naturalnych zbiornikach wodnych i nieodpowiednio oczyszczanych publicznych źródłach wody.1
Patofizjologia zakażenia Giardia
Mechanizm patogenetyczny giardiozy nie jest jeszcze w pełni poznany, jednak badania wykazały kilka istotnych procesów, które przyczyniają się do rozwoju objawów klinicznych.12
Uszkodzenie jelita
Po zakażeniu trofozoity Giardia przylegają do nabłonka jelita cienkiego za pomocą dysku brzusznego (przyssawki), co prowadzi do następujących zmian:12
- Uszkodzenia strukturalne komórek nabłonka jelitowego
- Zaburzenia funkcji enzymów rąbka szczoteczkowego
- Zwiększenie przepuszczalności jelitowej
- Zaburzenia równowagi elektrolitowej
Te zmiany prowadzą do upośledzonego trawienia i wchłaniania składników odżywczych, co klinicznie manifestuje się jako biegunka i zespół złego wchłaniania.12
Odpowiedź immunologiczna
Zakażenie Giardia prowadzi do aktywacji układu odpornościowego, co obejmuje:12
- Zwiększenie liczby limfocytów śródnabłonkowych
- Aktywację limfocytów T
- Zwiększoną produkcję mucyny przez komórki kubkowe, co może wyjaśniać śluzową biegunkę często opisywaną w objawowej giardiozie
Osoby z niedoborami immunoglobulin, szczególnie IgA, są bardziej podatne na zakażenie Giardia ze względu na zaburzenie ochronnej bariery jelitowej.1
Długoterminowe powikłania
Przedłużające się lub nawracające zakażenie Giardia może prowadzić do poważniejszych powikłań, w tym:123
- Uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego, co prowadzi do przewlekłych objawów żołądkowo-jelitowych
- Zespołu jelita drażliwego (IBS) – giardioza może być czynnikiem wyzwalającym
- Zaburzeń wchłaniania składników odżywczych, co może prowadzić do niedożywienia i niedoborów witaminowych
- Utraty masy ciała
- Zahamowania wzrostu u dzieci, co stanowi szczególny problem w krajach rozwijających się
U niektórych pacjentów z ciężką i/lub przewlekłą giardiozą długotrwały stan zapalny może wywołać odpowiedź autoimmunologiczną.1
Okres inkubacji
Okres inkubacji giardiozy, czyli czas od zakażenia do wystąpienia objawów, wynosi zazwyczaj od 1 do 2 tygodni, ale może się wahać od 3 dni do nawet 25 dni lub dłużej.123
Warto zauważyć, że zakażenie Giardia nie zawsze powoduje widoczne objawy – układ odpornościowy aktywuje się, aby usunąć pasożyta, i dopiero wtedy mogą pojawić się objawy kliniczne.1
Podatność gospodarza na zakażenie
Nie wszyscy ludzie są jednakowo podatni na zakażenie Giardia lub rozwój objawowej choroby po zakażeniu. Różnice w podatności gospodarza są związane z kilkoma czynnikami.1
Stan układu odpornościowego
Układ odpornościowy odgrywa kluczową rolę w kontrolowaniu zakażenia Giardia:12
- Osoby z niedoborami odporności, takimi jak AIDS, choroby nowotworowe lub osoby po przeszczepach przyjmujące leki immunosupresyjne, są bardziej narażone na ciężki przebieg choroby
- Niedobory IgA (np. selektywny niedobór IgA, agammaglobulinemia sprzężona z chromosomem X, pospolity zmienny niedobór odporności) zwiększają podatność na giardiozę ze względu na zaburzenie ochronnej bariery jelitowej
Możliwe jest, że organizm ludzki z czasem rozwija pewną odporność na pasożyta, co może częściowo wyjaśniać, dlaczego dzieci są bardziej podatne na zakażenie niż dorośli.1
Indywidualne różnice w odpowiedzi na zakażenie
Przyczyny, dla których niektórzy ludzie rozwijają objawy po zakażeniu Giardia, a inni pozostają bezobjawowi, nie zostały w pełni wyjaśnione. Wśród czynników, które mogą wpływać na kliniczny przebieg zakażenia, wymienia się:1
- Liczba połkniętych cyst Giardia (dawka zakaźna)
- Zróżnicowana zjadliwość między szczepami Giardia
- Ludzkie lub zwierzęce pochodzenie pasożyta
- Różnice genetyczne wśród gospodarzy
- Wcześniejsze narażenie i potencjalna częściowa odporność
Te indywidualne różnice mogą wyjaśniać, dlaczego w tej samej populacji narażonej na takie samo źródło zakażenia tylko część osób rozwija objawy kliniczne.1
Podatność związana z wiekiem
Wiek jest istotnym czynnikiem wpływającym na podatność na giardiozę:12
- Dzieci, szczególnie poniżej 5 roku życia, są bardziej narażone na zakażenie niż dorośli
- Dzieci są trzy razy bardziej narażone na rozwój giardiozy niż dorośli
- Giardioza jest trzecią najczęstszą przyczyną biegunki u dzieci poniżej 5 roku życia na świecie
Zwiększona podatność dzieci może wynikać z niedojrzałego układu odpornościowego, częstszych zachowań zwiększających ryzyko zakażenia (np. branie przedmiotów do ust) oraz bliskiego kontaktu z innymi dziećmi w żłobkach i przedszkolach.1
Podsumowanie przyczyn giardiozy
Giardioza jest wywołana przez jednokomórkowego pasożyta Giardia duodenalis (Giardia lamblia), który zakaża jelito cienkie i powoduje szereg objawów żołądkowo-jelitowych. Zakażenie następuje poprzez spożycie cyst pasożyta obecnych w zanieczyszczonej wodzie, żywności lub poprzez bezpośredni kontakt z zakażoną osobą lub zwierzęciem.12
Główne przyczyny i czynniki ryzyka giardiozy obejmują:123
- Spożycie wody zanieczyszczonej cystami Giardia (najczęstsza droga zakażenia)
- Spożycie zanieczyszczonej żywności, szczególnie tej, która została umyta skażoną wodą lub przygotowana przez osobę zakażoną
- Bezpośredni kontakt z osobą zakażoną, zwłaszcza w żłobkach, przedszkolach i ośrodkach opieki
- Kontakt z zakażonymi zwierzętami
- Nieodpowiednia higiena, szczególnie niedokładne mycie rąk po skorzystaniu z toalety lub zmianie pieluch
- Podróże do regionów o złych warunkach sanitarnych
- Osłabiony układ odpornościowy, który zwiększa podatność na zakażenie
Globalny charakter występowania Giardia i jej zdolność do przetrwania w środowisku przez długi czas sprawiają, że giardioza pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego na całym świecie, nawet w krajach rozwiniętych z dobrą infrastrukturą sanitarną.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.