Jaskra
Epidemiologia
Jaskra, będąca drugą najczęstszą przyczyną nieodwracalnej ślepoty na świecie, dotyka około 57,5 miliona osób z pierwotną jaskrą otwartego kąta (PJOK), a jej globalna częstość wynosi 2,2%. Prognozy wskazują na wzrost liczby chorych do 111,8 miliona do 2040 roku. W USA w 2022 roku jaskrą cierpiało około 4,22 miliona osób, z czego 1,5 miliona miało jaskrę wpływającą na widzenie. Epidemiologia jaskry wykazuje znaczne zróżnicowanie etniczne i geograficzne: częstość PJOK w populacjach białych wynosi 0,3-4,0%, azjatyckich 0,5-2,6%, latynoskich 2,0%, a w populacji czarnoskórej 2,9-8,8%, z ryzykiem rozwoju jaskry 3-6 razy wyższym niż u osób białych. Wiek jest kluczowym czynnikiem ryzyka – częstość PJOK wzrasta z 0,7% w wieku 40 lat do 7,7% powyżej 80 lat, a kobiety wykazują wyższe wskaźniki chorobowości niż mężczyźni (1,36% vs. 1,17%). Pierwotna jaskra zamkniętego kąta (PJZK) stanowi znaczący odsetek przypadków, szczególnie w populacjach Inuitów, gdzie jej częstość jest 20-40 razy wyższa niż u osób białych.
Epidemiologia jaskry na świecie
Jaskra stanowi jeden z najważniejszych problemów zdrowia publicznego na świecie, będąc drugą po zaćmie przyczyną nieodwracalnej ślepoty. Szacuje się, że na świecie około 57,5 miliona osób cierpi na pierwotną jaskrę otwartego kąta (PJOK), a globalna częstość występowania tej choroby wynosi 2,2%1. Do 2020 roku przewidywano, że około 76 milionów osób będzie cierpieć na jaskrę, a liczba ta ma wzrosnąć do 111,8 miliona do 2040 roku12. Najnowsze dane wskazują, że w 2022 roku w Stanach Zjednoczonych około 4,22 miliona osób cierpiało na jaskrę, w tym 1,5 miliona osób z jaskrą wpływającą na widzenie3.
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 2002 roku, jaskra przesunęła się z trzeciego na drugie miejsce na liście głównych przyczyn ślepoty na świecie4. Szacunkowo 12,3% spośród 37 milionów niewidomych na świecie straciło wzrok z powodu jaskry4. W 2010 roku, około 8,4 miliona osób na świecie było niewidomych z powodu pierwotnej jaskry otwartego kąta, a do 2040 roku szacuje się, że liczba ta wzrośnie do 22 milionów5.
Warto podkreślić, że jaskra często rozwija się bezobjawowo, co sprawia, że nawet 50% osób dotkniętych tą chorobą nie jest świadomych swojego stanu6. W niektórych krajach rozwijających się, nawet 90% przypadków jaskry pozostaje niezdiagnozowanych7. W samych Stanach Zjednoczonych co najmniej 2,25 miliona osób powyżej 40. roku życia ma jaskrę, ale tylko połowa z nich jest tego świadoma i poddaje się leczeniu8.
Różnice geograficzne i etniczne
Częstość występowania jaskry różni się znacząco w zależności od regionu geograficznego i pochodzenia etnicznego. W populacjach białych, pierwotna jaskra otwartego kąta występuje u 0,3-4,0% starszej populacji, w populacjach azjatyckich u 0,5-2,6%, a w populacji latynoskiej w Stanach Zjednoczonych u 2,0%9. W populacjach czarnoskórych częstość występowania PJOK jest wyższa i waha się od 2,9 do 8,8% starszej populacji9.
Badania wykazały, że osoby pochodzenia afrykańskiego mają około 3-6 razy wyższe ryzyko rozwoju jaskry niż osoby białe1011. Czarnoskóre osoby nie tylko 4-8 razy częściej tracą wzrok z powodu jaskry, ale także ślepną 8 razy szybciej11. Wśród osób w wieku 46-65 lat, prawdopodobieństwo ślepoty z powodu PJOK jest 15 razy wyższe wśród czarnoskórych niż wśród białych12.
W Europie, najwyższą częstość występowania jaskry wśród krajów UE-4 i Wielkiej Brytanii odnotowano w Niemczech (0,7 miliona przypadków), a następnie we Francji i we Włoszech (dane z 2023 roku)13. W Japonii odnotowano około 1,6 miliona zdiagnozowanych przypadków jaskry w 2023 roku13.
Ponadto, częstość występowania pierwotnej jaskry zamkniętego kąta (PJZK) również różni się znacząco między grupami etnicznymi. W populacjach kaukaskich w Stanach Zjednoczonych i Europie częstość występowania PJZK szacuje się na 0,1%12. Populacje Inuitów z regionów arktycznych mają najwyższą znaną częstość występowania PJZK, około 20-40 razy wyższą niż u osób białych12.
Wpływ wieku i płci
Ryzyko rozwoju jaskry zwiększa się znacząco wraz z wiekiem. Częstość występowania PJOK zwiększa się z 0,7% w wieku 40 lat do 7,7% dla osób powyżej 80 lat14. W raporcie samooceny z National Health Interview Survey stwierdzono, że częstość występowania jaskry wzrasta z 0,2% w wieku 18 lat do ponad 10,7% dla osób powyżej 75 lat14.
Osoby znajdujące się w grupie najwyższego ryzyka to te w wieku 70 lat lub starsze (częstość występowania specyficzna dla wieku wynosi 58,7 na 100 000 osób rocznie)15. Badania Rotterdam i Barbados wykazały znaczący wzrost częstości występowania jaskry u starszych osób, przy czym osoby w wieku 70 lat mają generalnie 3-8 razy wyższe ryzyko niż osoby w wieku 40 lat12.
Jeśli chodzi o płeć, kobiety mają wyższe wskaźniki chorobowości niż mężczyźni zarówno dla jaskry (1,36% vs. 1,17%), jak i jaskry wpływającej na widzenie (0,48% vs. 0,41%)3. Kobiety mają również 3,8 razy wyższe ryzyko wystąpienia ostrej pierwotnej jaskry zamkniętego kąta w porównaniu z mężczyznami15.
Globalne obciążenie chorobą
Obciążenie ekonomiczne związane z jaskrą jest znaczące. W Stanach Zjednoczonych szacunkowy koszt leczenia i zapobiegania jaskrze wynosi około 5,8 miliarda dolarów rocznie, a przewiduje się, że roczny koszt medyczny jaskry może wynieść nawet 12 miliardów dolarów do 2032 roku i 17,3 miliarda dolarów do 2050 roku16. Bezpośrednie koszty i straty produktywności wynikające z jaskry wynoszą 2,86 miliarda dolarów rocznie dla amerykańskiej gospodarki617.
W badaniu Global Burden of Disease 2019 oszacowano, że globalna liczba przypadków jaskry wzrosła z 3 881 624 w 1990 roku do 7 473 400 w 2019 roku, podczas gdy standaryzowany wiekowo wskaźnik chorobowości zmniejszył się ze 111,92 w 1990 roku do 94,68 w 2019 roku18. Liczba lat życia skorygowanych niesprawnością (DALY) z powodu jaskry wzrosła z 442 182 w 1990 roku do 748 308 w 2019 roku18.
Należy również podkreślić, że najwyższe obciążenie jaskrą odnotowano w regionach o niskim wskaźniku społeczno-demograficznym (SDI), które wymagają większej uwagi w zakresie wczesnej diagnostyki i leczenia18. Zaobserwowano istotną negatywną korelację między wskaźnikiem społeczno-demograficznym a standaryzowanymi wiekowo wskaźnikami DALY18.
Jaskra jako globalny problem zdrowia publicznego
Wysoka częstość występowania i wysoki wskaźnik ślepoty czynią z jaskry problem zdrowia publicznego i priorytet wśród planistów opieki zdrowotnej i decydentów politycznych, z naciskiem na potrzebę ścieżek opieki nad jaskrą dla wczesnego wykrywania i leczenia w celu zapobiegania ślepocie16.
Jaskra jest najczęstszą przyczyną możliwej do uniknięcia, nieodwracalnej ślepoty na świecie. W Stanach Zjednoczonych jaskra dotyka ponad 2,2 miliona osób i jest drugą wiodącą przyczyną ślepoty u dorosłych powyżej 40. roku życia (pierwszą jest zwyrodnienie plamki żółtej)9.
Co więcej, badania wykazują, że jaskra jest bardziej powszechna wśród starszych osób, przy czym osoby w wieku 70 lat mają 3-8 razy wyższą częstość występowania PJOK niż osoby młodsze19. Wraz ze starzeniem się populacji całkowita liczba pacjentów z jaskrą będzie nadal rosnąć19.
Różnice w typach jaskry
Jaskra to grupa chorób o zróżnicowanej etiologii, przy czym główne typy to jaskra otwartego kąta (JOK) i jaskra zamkniętego kąta (JZK). Pierwotna jaskra otwartego kąta (PJOK) stanowi większość przypadków jaskry na świecie20.
Jednakże epidemiologia PJZK jest mniej zbadana niż epidemiologia jaskry otwartego kąta, choć nie jest mniej ważna. W rzeczywistości PJZK może stanowić 64% wszystkich przypadków jaskry w Mongolii i 50% wszystkich przypadków jaskry na świecie21. PJZK odpowiada za połowę wszystkich przypadków ślepoty związanej z jaskrą20.
Ślepota może wystąpić zarówno w jaskrze zamkniętego kąta, jak i otwartego kąta. W rzeczywistości wskaźnik ślepoty z powodu jaskry zamkniętego kąta może być nawet wyższy niż w przypadku jaskry otwartego kąta21.
Różnice w rozpowszechnieniu różnych typów jaskry
Według badania przeprowadzonego w siedmiu głównych rynkach (7MM: USA, Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania i Japonia), w 2020 roku było 4 190 943 zdiagnozowanych nowych przypadków pierwotnej jaskry otwartego kąta (PJOK) z wyłączeniem jaskry normalnego ciśnienia (NTG)22. Zdiagnozowane nowe przypadki jaskry będą wykazywać roczny wskaźnik wzrostu (AGR) przekraczający 1% w latach 2023-203322.
W 7MM kraje te miały 7 289 907 całkowitych przypadków PJOK w 2020 roku, a przewiduje się, że liczba ta wzrośnie do 8 835 233 przypadków do 2030 roku, przy rocznym wskaźniku wzrostu (AGR) wynoszącym 2,12%23. Przypadki PJZK w 7MM wzrosną z 1 781 968 w 2020 roku do 2 065 644 w 2030 roku, przy AGR wynoszącym 1,59%23.
Model epidemiologiczny jaskry klasyfikuje jaskrę otwartego kąta na podtypy w oparciu o różne cechy kliniczne. W 2023 roku było około 2 milionów przypadków pierwotnej jaskry otwartego kąta (PJOK), 0,8 miliona przypadków jaskry normalnego ciśnienia (NTG) i 0,2 miliona przypadków wtórnej jaskry otwartego kąta (WJOK)13.
Warto podkreślić, że PJOK jest dominującym podtypem klinicznym jaskry na wszystkich analizowanych rynkach24. Ponadto szacuje się, że całkowita populacja PJOK na świecie wynosi około 68,56 miliona w 2020 roku, a ponad 53% z nich znajduje się w Azji25.
Czynniki ryzyka jaskry
Zidentyfikowano wiele czynników ryzyka związanych z rozwojem jaskry. Ogólnie rzecz biorąc, ryzyko rozwoju jaskry jest bardzo małe w populacji ogólnej, ale istnieje kilka czynników ryzyka, które są związane z rozwojem PJOK21.
Główne czynniki ryzyka
Do głównych czynników ryzyka jaskry należą:
- Zaawansowany wiek: Im jesteś starszy, tym bardziej prawdopodobne jest, że rozwiniesz jaskrę21. Ryzyko PJOK wzrasta z wiekiem25.
- Rasa: Osoba czarnoskóra ma 4 razy większe ryzyko rozwoju jaskry niż osoba biała21. Afroamerykanie nie tylko częściej chorują na PJOK, ale także wcześniej rozwija się u nich jaskra w porównaniu do osób białych11.
- Pozytywny wywiad rodzinny: Jeśli twój krewny pierwszego stopnia (rodzic lub rodzeństwo) ma jaskrę, twoja szansa na rozwój jaskry wzrasta 2-4 krotnie21. Badania bliźniąt potwierdzają genetyczny wpływ w PJZK, ale nie zidentyfikowano żadnego konkretnego genu26.
- Podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe (IOP): Jeśli twoje ciśnienie wewnątrzgałkowe przekracza 30 (mm Hg), szansa na rozwój jaskry jest 40 razy większa niż jeśli IOP jest poniżej 1521.
- Płeć: Mężczyźni są bardziej podatni na PJOK niż kobiety (RR 1,28, p<0,01)25. Jednakże kobiety mają wyższe wskaźniki chorobowości niż mężczyźni zarówno dla jaskry (1,36% vs. 1,17%), jak i jaskry wpływającej na widzenie (0,48% vs. 0,41%)3.
W systematycznym przeglądzie i metaanalizie badań prospektywnych zidentyfikowano sześć czynników ryzyka PJOK, w tym leczenie ciśnienia wewnątrzgałkowego (meta-OR = 3,69; 95% CI = 2,64-5,15), pozytywny wywiad rodzinny jaskry (meta-OR = 2,49; 95% CI = 1,92-3,24), krótkowzroczność (meta-OR = 2,08; 95% CI = 1,59-2,70), podwyższone IOP (meta-OR = 1,13; 95% CI = 1,11-1,15), zaawansowany wiek (meta-OR = 1,07; 95% CI = 1,05-1,08) oraz płeć męska (kobiety: meta-OR = 0,76; 95% CI = 0,66-0,88)27.
Dodatkowe czynniki ryzyka
Inne udokumentowane czynniki ryzyka jaskry obejmują:
- Choroby układowe: Takie jak cukrzyca, niedoczynność tarczycy i wysokie ciśnienie krwi28.
- Pochodzenie etniczne: Osoby pochodzenia latynoskiego i niektóre populacje azjatyckie są również w bardzo wysokim ryzyku5.
- Leczenie kortykosteroidami: Zwłaszcza krople do oczu, przez długi czas29.
- Urazy oka: Lub pewne rodzaje operacji oka29.
- Skrajna krótkowzroczność lub dalekowzroczność29.
- Cienkie centrum rogówki29.
Ponadto jaskra może również rozwinąć się wtórnie do pewnych chorób układowych lub leczenia, takich jak cukrzyca, niedoczynność tarczycy i stosowanie kortykosteroidów28. Wszystkie wyżej wymienione czynniki ryzyka mogą indywidualnie lub zbiorowo wpływać na ryzyko jaskry28.
Tendencje epidemiologiczne i prognozy
Analizując trendy epidemiologiczne można zauważyć, że częstość występowania jaskry na świecie rośnie. W 2022 roku, częstość występowania jaskry wśród osób w wieku 18 lat lub starszych wynosiła 1,62% (95% UI, 1,33%-2,00%), a wśród osób w wieku 40 lat lub starszych 2,56% (95% UI, 2,10%-3,16%)30.
Częstość występowania jaskry wśród osób w wieku 18 lat lub starszych wahała się od 1,11% (95% UI, 0,89%-1,40%) w Utah do 1,95% (95% UI, 1,57%-2,39%) w Mississippi31. Czarnoskóre osoby dorosłe miały częstość występowania 3,15% (95% UI, 2,32%-4,09%) w porównaniu z 1,42% (95% UI, 1,10%-1,85%) wśród białych dorosłych31.
Przewiduje się, że do 2050 roku liczba osób z jaskrą w Stanach Zjednoczonych wzrośnie do 6,3 miliona z powodu starzenia się amerykańskiej populacji6. Co więcej, oczekuje się, że do 2050 roku 50% wszystkich pacjentów z jaskrą w Stanach Zjednoczonych będzie pochodzenia latynoskiego32.
Trendy regionalne i krajowe
W 2023 roku, szacunkowy odsetek zdiagnozowanych przypadków jaskry w 7MM wynosił około 42% całkowitej liczby przypadków, co wynika z takich czynników jak starzenie się populacji i ulepszone techniki diagnostyczne ułatwiające wczesne wykrywanie13. Około 7 milionów przypadków z całkowitej liczby zdiagnozowanych przypadków jaskry oszacowano w 7MM w 2023 roku i wskazano na wzrost w okresie badania13.
| Kraj/Region | Szacowana liczba przypadków jaskry (2023) |
|---|---|
| Stany Zjednoczone | 2,5 miliona |
| UE4 i Wielka Brytania (łącznie) | 3,0 miliony |
| Japonia | 1,6 miliona |
Źródło: Na podstawie danych z13
Wśród krajów UE4 i Wielkiej Brytanii, Niemcy miały najwyższą zdiagnozowaną populację chorych na jaskrę, z 0,7 miliona przypadków, następnie Francja i Włochy w 2023 roku13.
W Nigerii, badanie krajowe dotyczące ślepoty i upośledzenia wzroku wykazało, że całkowita częstość występowania jaskry wynosiła 5,02% (95% CI 4,60-5,47), co jest znacznie wyższe niż średnia światowa33. Wśród osób z pierwotną jaskrą, które miały przeprowadzoną gonioskopię (n=243), jaskra otwartego kąta była bardziej powszechna (86%) niż jaskra zamkniętego kąta (14%)33.
W Niemczech, na podstawie dużej administracyjnej bazy danych dotyczących roszczeń niemieckich, oszacowano jednoroczną częstość występowania PJOK na 1,70% i jednoroczną zapadalność na 0,17% w 2018 roku; oba wskaźniki wzrastały wraz z wiekiem, osiągając szczyt u osób w wieku 80-89 lat34.
Jaskra w populacjach specjalnych
Jaskra w populacji dziecięcej
Jaskra dziecięca stanowi grupę zaburzeń, które prowadzą do nadciśnienia wewnątrzgałkowego z następczym uszkodzeniem nerwu wzrokowego i utratą wzroku, jeśli nie są leczone. Odpowiada za 5% ślepoty w populacji pediatrycznej i dotyka ponad 300 000 dzieci na świecie35.
Częstość występowania pierwotnej jaskry wrodzonej (PCG) wynosi około 1 na 10 000-18 000 żywych urodzeń i zależy w dużym stopniu od pochodzenia etnicznego36. PCG jest wysoce rozpowszechniona w populacjach charakteryzujących się zawieraniem małżeństw w obrębie danej społeczności, a związek krwi jest silnie powiązany z chorobą36.
Ślepota spowodowana jaskrą u dzieci odpowiada za 18% dzieci w instytucjach dla niewidomych i 5% ślepoty pediatrycznej na świecie36. W krajach europejskich występuje przewaga mężczyzn w porównaniu do kobiet z PCG36.
Jaskra normalnego ciśnienia
Jaskra normalnego ciśnienia (NTG) jest powszechną formą pierwotnej jaskry otwartego kąta (PJOK), w której nie występuje zmierzone podwyższenie ciśnienia wewnątrzgałkowego (IOP)37.
Epidemiologia NTG stanowi intrygujące wyzwanie dla badaczy i klinicystów. Podczas gdy dokładna częstość występowania NTG może się różnić w zależności od regionu geograficznego, szacuje się, że stanowi ona znaczącą część wszystkich przypadków jaskry, a niektóre badania sugerują, że może stanowić nawet 30-40% wszystkich pacjentów z jaskrą37.
Badanie Collaborative Normal Tension Glaucoma Study (CNTGS) wykazało korzyści z obniżenia IOP w leczeniu pacjentów z NTG38. Badanie to wykazało, że 30-procentowa redukcja wyjściowego IOP skutkowała zmniejszonym ryzykiem progresji choroby38.
Nadzór i monitorowanie jaskry
System Nadzoru nad Wizją i Zdrowiem Oczu (VEHSS) oraz Szacunkowe Modele Jaskry VEHSS są podstawowymi szacunkami CDC dotyczącymi częstości występowania jaskry w Stanach Zjednoczonych3.
VEHSS dostarcza dane na temat procentu osób z jaskrą w Stanach Zjednoczonych według stanu, hrabstwa i różnych grup wiekowych, rasowych, etnicznych i płciowych3. Jest to główny środek CDC do pomiaru odsetka mieszkańców USA cierpiących na jaskrę, ich lokalizacji i tego, kim są3.
CDC wspiera projekty wykrywania jaskry w całym kraju poprzez swoją Inicjatywę Zdrowia Wizji (VHI) i Program Wykrywania Jaskry32. Badania te mają na celu dotarcie do populacji o wysokim ryzyku i przezwyciężenie wyzwań związanych z badaniami przesiewowymi i leczeniem32.
W amerykańskich siłach zbrojnych, analiza z wykorzystaniem Systemu Nadzoru Medycznego Obrony zidentyfikowała 37 718 nowych przypadków jaskry w okresie od 2013 do 2017 roku i ogólny wskaźnik zapadalności wynoszący 5,9 przypadków na 1 000 osobolat39. Większość przypadków (97,6%) została zdiagnozowana na wczesnym etapie jako jaskra graniczna; z tych przypadków granicznych, 2,2% postępowało do jaskry otwartego kąta w okresie badania39.
Wskaźniki jaskry były wyższe wśród nie-latynoskich czarnoskórych (11,0 na 1 000 osobolat), azjatyckich/wysp Pacyfiku (9,5) i latynoskich (6,9) członków służby, w porównaniu z nie-latynoskimi białymi (4,0) członkami służby40.
Wyzwania w monitorowaniu jaskry
Obecnie nie ma zadowalającego testu, który byłby odpowiedni do masowych badań przesiewowych w kierunku jaskry41. Strategie zapobiegania ślepocie z powodu jaskry będą musiały koncentrować się na identyfikacji czynników ryzyka i na tym, jak można je wykorzystać do określenia badań przesiewowych, leczenia i monitorowania10.
W niektórych krajach rozwijających się, nawet 90% przypadków jaskry pozostaje niewykrytych7. W większości przypadków ślepotę można zapobiec dzięki odpowiedniej kontroli i leczeniu7.
Wczesne wykrywanie i skuteczne zarządzanie jaskrą są kluczowe dla zachowania wzroku i zminimalizowania znaczących konsekwencji ekonomicznych17.
Implikacje dla zdrowia publicznego
Zaktualizowane szacunki częstości występowania jaskry mogą pomóc w opracowaniu, priorytetyzacji i ocenie strategii zdrowia publicznego w celu rozwiązania problemu jaskry, alokacji zasobów i dostosowania strategii zdrowia publicznego do grup najbardziej dotkniętych chorobą42.
Te nowe dane dotyczące częstości występowania jaskry mogą pomóc w planowaniu polityki związanej ze zdrowiem wzroku i będą cenne, ponieważ stany i lokalne społeczności pracują nad wsparciem swoich starzejących się populacji42.
Szacunki zostały opracowane przy użyciu danych z Systemu Nadzoru nad Wizją i Zdrowiem Oczu CDC (VEHSS)42. Szacunki te stanowią czwarty zestaw krajowych, stanowych i powiatowych szacunków stworzonych przez System Nadzoru nad Wizją i Zdrowiem Oczu, dołączając do wcześniej opublikowanych szacunków dotyczących upośledzenia widzenia i ślepoty, zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem i retinopatii cukrzycowej42.
Wpływ jaskry na jakość życia
Jaskra ma znaczący wpływ na jakość życia i jest główną przyczyną ślepoty i utraty wzroku na świecie22. Jaskra spowodowana upośledzeniem widzenia poważnie wpływa na jakość życia i zdrową oczekiwaną długość życia pacjentów43.
Nakłada również duże obciążenie na rodziny i systemy opieki zdrowotnej43. Ze względu na podstępny początek i niski wskaźnik wykrywalności we wczesnych stadiach jaskry, większość pacjentów jest diagnozowana w zaawansowanych stadiach z rozległymi i nieodwracalnymi uszkodzeniami43.
Dlatego wczesne wykrywanie i interwencja są niezbędne do zapobiegania nieodwracalnym uszkodzeniom wzroku i związanej z tym niepełnosprawności43.
Strategie zdrowia publicznego
Tworzenie świadomości publicznej, nacisk na kompleksową ocenę, gdy pacjent odwiedza każdego okulistę w celu korekcji okularów lub z jakąkolwiek inną dolegliwością, pomogłoby we wcześniejszym wykrywaniu jaskry44.
Odpowiednia opieka lub terminowe skierowanie pomogłoby zaopiekować się potrzebującymi pacjentami i zapobiec ślepocie spowodowanej jaskrą44.
Wskazuje to na krytyczną potrzebę dokładnej kampanii badań przesiewowych w kierunku jaskry, aby chronić wzrok wielu osób, które albo nie są świadome swojego stanu jaskry, albo nie otrzymują opieki45.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.