Hirsutyzm
Diagnostyka i diagnoza
Hirsutyzm definiowany jest jako nadmierne owłosienie typu męskiego u kobiet, lokalizujące się w obszarach ciała zależnych od androgenów, takich jak górna warga, broda, klatka piersiowa czy uda. Dotyczy 5-10% kobiet w wieku rozrodczym i wymaga szczegółowej diagnostyki obejmującej wywiad, badanie fizykalne oraz ocenę nasilenia za pomocą skali Ferriman-Gallwey (FG), gdzie wynik ≥8 punktów wskazuje na hirsutyzm, a >15 na postać umiarkowaną do ciężkiej. Diagnostyka laboratoryjna powinna obejmować oznaczenia testosteronu całkowitego i wolnego (poziom >200 ng/dl sugeruje guz wydzielający androgeny), DHEAS (>700 μg/dl wskazuje na dysfunkcję nadnerczy), 17-hydroksyprogesteronu, prolaktyny oraz hormonów tarczycy. Wskazane są także badania obrazowe (USG przezpochwowe, CT lub MRI nadnerczy) w celu oceny jajników i nadnerczy, zwłaszcza przy podejrzeniu guzów lub PCOS, który stanowi najczęstszą przyczynę hirsutyzmu (70-80% przypadków). Diagnostyka różnicowa powinna uwzględniać m.in. idiopatyczny hirsutyzm, nieklasyczny wrodzony przerost nadnerczy, hiperprolaktynemię, zespół Cushinga oraz leki o działaniu androgenowym.
hirsutyzmu”>Diagnostyka hirsutyzmu
Hirsutyzm to nadmierne owłosienie typu męskiego u kobiet, objawiające się wzrostem grubych, ciemnych włosów w obszarach ciała zależnych od androgenów, takich jak górna warga, broda, klatka piersiowa, brzuch, dolna część pleców, pośladki i uda. Dotyczy około 5-10% kobiet w wieku rozrodczym i wymaga dokładnej diagnostyki w celu ustalenia przyczyny i wdrożenia odpowiedniego leczenia123.
Diagnostyka kliniczna
Diagnoza hirsutyzmu rozpoczyna się od dokładnego zebrania wywiadu medycznego i badania fizykalnego. Podczas wywiadu lekarz zwraca szczególną uwagę na45:
- Czas wystąpienia nadmiernego owłosienia (przed czy po okresie dojrzewania)
- Tempo rozwoju hirsutyzmu (nagły początek lub szybka progresja mogą wskazywać na guz wydzielający androgeny)
- Regularność cykli miesiączkowych (nieregularne miesiączki mogą sugerować zespół policystycznych jajników)
- Występowanie podobnych objawów w rodzinie
- Przyjmowane leki
W trakcie badania fizykalnego ocenia się78:
- Zakres i nasilenie nadmiernego owłosienia
- Obecność innych objawów hiperandrogenizmu jak trądzik, łojotok, łysienie androgenowe
- Objawy wirylizacji (powiększenie łechtaczki, pogłębienie głosu, zwiększenie masy mięśniowej)
- Obecność otyłości, zwłaszcza centralnej
- Obecność rogowacenia ciemnego (acanthosis nigricans), które może wskazywać na insulinooporność
Skala Ferriman-Gallwey
Do oceny nasilenia hirsutyzmu powszechnie stosuje się skalę Ferriman-Gallwey (FG) lub jej zmodyfikowaną wersję (mFG). Jest to standaryzowane narzędzie diagnostyczne, które ocenia wzrost włosów w dziewięciu obszarach ciała wrażliwych na androgeny111:
- Górna warga
- Broda
- Klatka piersiowa
- Górna część pleców
- Dolna część pleców
- Górna część brzucha
- Dolna część brzucha
- Ramiona
- Uda
Każdy obszar punktuje się w skali od 0 (brak włosów) do 4 (obfite owłosienie). Suma punktów pozwala określić nasilenie hirsutyzmu12:
- Wynik 8 lub więcej punktów wskazuje na hirsutyzm
- Wynik 8-15 oznacza łagodny hirsutyzm
- Wynik powyżej 15 wskazuje na umiarkowany do ciężkiego hirsutyzm
Należy jednak pamiętać, że wartości graniczne mogą różnić się w zależności od pochodzenia etnicznego i typu skóry badanej kobiety13.
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne są niezbędne do potwierdzenia klinicznego podejrzenia hiperandrogenizmu oraz do identyfikacji źródła nadmiaru androgenów (jajnikowego lub nadnerczowego). Wskazania do badań laboratoryjnych obejmują151:
- Umiarkowany do ciężkiego hirsutyzm (wynik mFG >15)
- Nagły początek lub szybka progresja hirsutyzmu
- Hirsutyzm z towarzyszącymi zaburzeniami miesiączkowania
- Hirsutyzm z objawami wirylizacji
- Hirsutyzm z otyłością centralną lub rogowaceniem ciemnym
Podstawowe badania laboratoryjne obejmują1610:
- Testosteron całkowity i wolny – najważniejsze badanie w diagnostyce hirsutyzmu. Poziom całkowitego testosteronu >200 ng/dl może wskazywać na guz jajnika lub nadnercza wydzielający androgeny
- DHEAS (siarczan dehydroepiandrosteronu) – androgen wytwarzany głównie przez korę nadnerczy. Poziom >700 μg/dl może wskazywać na dysfunkcję nadnerczy, szczególnie wrodzony przerost nadnerczy
- 17-hydroksyprogesteron – pomocny w diagnozowaniu późno ujawniającego się wrodzonego przerostu nadnerczy z niedoborem 21-hydroksylazy
- Prolaktyna – w przypadku towarzyszących zaburzeń miesiączkowania
- Hormony tarczycy (TSH, T3, T4) – dla wykluczenia zaburzeń czynności tarczycy
W wybranych przypadkach wykonuje się również1720:
- Test stymulacji ACTH (250 μg przez 30 min) – pomaga różnicować wrodzony przerost nadnerczy od hirsutyzmu idiopatycznego
- Test z deksametazonem – pomaga wykluczyć hirsutyzm zależny od ACTH
- Badania w kierunku cukrzycy i dyslipidemii – u kobiet z hirsutymem, PCOS, otyłością lub rogowaceniem ciemnym
Badania obrazowe
Badania obrazowe są wskazane w zależności od wyników badania fizykalnego i badań laboratoryjnych. Pozwalają na ocenę struktur jajników i nadnerczy oraz wykrycie ewentualnych zmian guzowatych2122:
- Ultrasonografia miednicy/przezpochwowa – służy do oceny jajników, szczególnie do diagnostyki zespołu policystycznych jajników. Diagnostyczne cechy PCOS w USG to obecność 12 lub więcej pęcherzyków o średnicy 2-9 mm w każdym jajniku i/lub zwiększona objętość jajnika (>10 ml)
- Tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) nadnerczy – wykonywane przy podejrzeniu guza nadnerczy lub w przypadku znacznie podwyższonych poziomów androgenów
Rozpoznanie różnicowe hirsutyzmu
W diagnostyce różnicowej hirsutyzmu należy uwzględnić różne jednostki chorobowe, które mogą prowadzić do nadmiernego owłosienia typu męskiego u kobiet2627:
Najczęstsze przyczyny hirsutyzmu
Dwie najczęstsze przyczyny hirsutyzmu, stanowiące łącznie około 85-90% wszystkich przypadków, to128:
- Zespół policystycznych jajników (PCOS) – najczęstsza endokrynologiczna przyczyna hirsutyzmu, występująca u około 70-80% kobiet z hiperandrogenizmem. Charakteryzuje się hiperandrogenizmem, zaburzeniami miesiączkowania (oligomenorrhea lub amenorrhea) oraz obecnością policystycznych jajników w badaniu USG. Rozpoznanie stawia się na podstawie kryteriów rotterdamskich, które obejmują co najmniej dwa z trzech wymienionych objawów
- Hirsutyzm idiopatyczny – diagnoza stawiana przez wykluczenie innych przyczyn. Dotyczy kobiet z hirsutymem, które mają regularne cykle miesiączkowe i prawidłowe poziomy androgenów we krwi. Prawdopodobnie wynika ze zwiększonej wrażliwości mieszków włosowych na prawidłowe stężenia krążących androgenów
Rzadsze przyczyny hirsutyzmu
Inne, rzadziej występujące przyczyny hirsutyzmu, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej, to2730:
- Nieklasyczny wrodzony przerost nadnerczy – najczęściej spowodowany niedoborem 21-hydroksylazy
- Hiperprolaktynemia – może prowadzić do umiarkowanego hiperandrogenizmu
- Zespół Cushinga – nadmiar kortyzolu może prowadzić również do nadmiaru androgenów
- Guzy wydzielające androgeny – jajnika lub nadnerczy
- Rozrost osłonek pęcherzyków jajnikowych (hipertekoza)
- Akromegalia
- Leki indukujące hirsutyzm – danazol, testosteron, progestyny o działaniu androgennym
Objawy alarmujące wymagające pogłębionej diagnostyki
Następujące objawy powinny skłaniać do przeprowadzenia szczegółowej diagnostyki w kierunku poważnych przyczyn hirsutyzmu3334:
- Nagły początek hirsutyzmu
- Szybka progresja objawów
- Objawy wirylizacji (powiększenie łechtaczki, pogłębienie głosu, zwiększona masa mięśniowa)
- Oporność na standardowe leczenie
- Cechy zespołu Cushinga (przyrost masy ciała, rozstępy, łatwe siniaczenie, osłabienie mięśni proksymalnych)
- Poziom testosteronu >200 ng/dl
- Wyczuwalny guz w miednicy lub jamie brzusznej
Postępowanie po diagnozie hirsutyzmu
Po ustaleniu rozpoznania hirsutyzmu i jego przyczyny, należy opracować indywidualny plan leczenia, który będzie uwzględniał potrzeby pacjentki378.
Monitorowanie leczenia
Leczenie hirsutyzmu wymaga cierpliwości, ponieważ mieszki włosowe mają cykl życiowy wynoszący około sześć miesięcy. Większość leków musi być przyjmowana przez co najmniej sześć miesięcy, zanim nastąpi zauważalna poprawa3738.
Lekarz powinien monitorować postęp leczenia i w razie potrzeby powtarzać badania, jeśli istnieje obawa dotycząca podstawowej choroby. Jeśli lek jest nieskuteczny początkowo, dawka lub rodzaj leku mogą zostać zmienione3728.
Opcje leczenia farmakologicznego
Dostępnych jest kilka leków stosowanych w leczeniu hirsutyzmu. Mogą one zmniejszyć ilość owłosienia na ciele, zatrzymać wzrost nowych włosów oraz zmniejszyć tempo wzrostu i grubość istniejących włosów38:
- Złożone estrogenowo-progestagenowe środki antykoncepcyjne (tabletki, pierścienie, plastry) – obniżają poziom androgenów wytwarzanych przez jajniki i nadnercza. Są zwykle pierwszym wyborem w leczeniu hirsutyzmu, a poprawa nastąpi u 60-100% kobiet
- Leki antyandrogenowe – bezpośrednio zmniejszają produkcję androgenów lub blokują ich działanie na mieszki włosowe:
- Spironolakton – najczęściej stosowany antyandrogen, może być zalecany dodatkowo do tabletek antykoncepcyjnych, jeśli nadmierny wzrost włosów nie poprawia się po sześciu miesiącach stosowania samej tabletki
- Finasteryd – inhibitor 5α-reduktazy
- Flutamid – antyandrogen o silnym działaniu
- Cyproteron – składnik niektórych tabletek antykoncepcyjnych
- Kremy miejscowe – działają bezpośrednio na skórę, spowalniając wzrost włosów. Eflornityna (Vaniqa) wymaga do dwóch miesięcy, aby wywołać efekt
W wielu przypadkach najlepsze efekty przynosi wielokierunkowe podejście łączące bezpośrednie usuwanie włosów (np. laser), hamowanie produkcji androgenów za pomocą środków antykoncepcyjnych oraz blokadę androgenów przy użyciu antyandrogenu (spironolakton)4142.
Przypadki specjalne – ciąża i płodność
Kobiety z hirsutymem i nieregularnymi miesiączkami mogą mieć zespół policystycznych jajników, który może hamować płodność. Kobiety przyjmujące leki antyandrogenowe do leczenia hirsutyzmu powinny unikać ciąży ze względu na ryzyko wad wrodzonych u płodu płci męskiej3543.
W przypadku planowania ciąży należy omówić z lekarzem alternatywne metody leczenia hirsutyzmu lub całkowite odstawienie leków antyandrogenowych43.
Podsumowanie aspektów diagnostycznych
Diagnostyka hirsutyzmu powinna być przeprowadzona systematycznie i obejmować544:
- Dokładny wywiad medyczny z uwzględnieniem czasu wystąpienia i progresji objawów, regularności cykli miesiączkowych i wywiadu rodzinnego
- Kompleksowe badanie fizykalne oceniające stopień hirsutyzmu i obecność innych objawów hiperandrogenizmu
- Ocenę przy użyciu skali Ferriman-Gallwey
- Podstawowe badania laboratoryjne, szczególnie u kobiet z umiarkowanym do ciężkiego hirsutyzmu lub objawami alarmującymi
- Badania obrazowe w wybranych przypadkach
Ważne jest, aby pamiętać, że hirsutyzm może być objawem poważniejszych chorób podstawowych, które mogą wymagać specjalistycznego leczenia. W przypadku większości kobiet z hirsutymem (około 85-90%) przyczyną będzie zespół policystycznych jajników lub hirsutyzm idiopatyczny, które mogą być skutecznie leczone, ale wymagają często długotrwałej terapii129.
Leczenie hirsutyzmu wymaga indywidualnego podejścia, które uwzględnia zarówno farmakoterapię, jak i metody mechanicznego usuwania włosów, a także leczenie chorób podstawowych, jeśli są obecne841.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.