Encopresis
Diagnostyka i diagnoza
Encopresis definiowana jest jako mimowolne oddawanie stolca w nieodpowiednich miejscach u dzieci powyżej 4. roku życia, które powinny już kontrolować defekację. Występuje u 1-3% dzieci, częściej u chłopców. Diagnostyka opiera się na kryteriach DSM-5, które wymagają co najmniej jednego epizodu miesięcznie przez minimum 3 miesiące, przy wykluczeniu przyczyn organicznych i farmakologicznych, z wyjątkiem zaparć. Wyróżnia się dwa podtypy: z zaparciem i przepełnieniem odbytnicy (80-90% przypadków) oraz bez zaparcia, często o podłożu psychologicznym. Diagnostyka kliniczna obejmuje szczegółowy wywiad dotyczący historii treningu toaletowego, charakterystyki stolca, diety, objawów bólowych i lękowych oraz badanie fizykalne, w tym per rectum, ocenę napięcia mięśni odbytu i układu nerwowego. W razie potrzeby stosuje się badania obrazowe (RTG, wlew kontrastowy), manometrię anorektalną, biopsję odbytnicy oraz badania laboratoryjne w celu wykluczenia innych schorzeń.
Diagnoza Encopresis
Encopresis (inaczej zanieczyszczanie kałem) definiowana jest jako mimowolne oddawanie stolca w nieodpowiednich miejscach (np. do bielizny lub na podłogę) u dzieci powyżej 4. roku życia, które powinny już kontrolować oddawanie stolca. Problem ten występuje u około 1-3% dzieci, przy czym częściej dotyczy chłopców niż dziewczynek.123
Kryteria diagnostyczne
Według klasyfikacji DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, piąta edycja), aby zdiagnozować encopresis, muszą zostać spełnione następujące kryteria:123
- Powtarzające się oddawanie stolca w nieodpowiednich miejscach (np. bielizna, podłoga), dobrowolnie lub mimowolnie
- Przynajmniej jedno takie zdarzenie miesięcznie przez co najmniej 3 miesiące
- Wiek chronologiczny dziecka wynosi co najmniej 4 lata (lub równoważny poziom rozwojowy)
- Zachowanie nie jest bezpośrednim skutkiem działania substancji (np. środków przeczyszczających) ani stanu chorobowego, z wyjątkiem mechanizmu związanego z zaparciami
W DSM-5 wyróżniono dwa podtypy encopresis:123
- Z zaparciem i przepełnieniem odbytnicy – najczęstszy typ, stanowiący około 80-90% przypadków
- Bez zaparcia i przepełnienia odbytnicy – rzadszy typ, który może mieć podłoże psychologiczne
Proces diagnostyczny
Diagnoza encopresis jest głównie kliniczna i w większości przypadków nie wymaga specjalistycznych badań. Kluczową rolę odgrywa dokładny wywiad i badanie fizykalne.123
Wywiad medyczny
Lekarz podczas wywiadu powinien zebrać informacje dotyczące:123
- Historii treningów toaletowych dziecka
- Typowych zachowań związanych z wypróżnianiem
- Częstotliwości oddawania stolca
- Wielkości i konsystencji stolca
- Występowania krwi w stolcu
- Diety dziecka, szczególnie produktów mogących powodować zaparcia (produkty mleczne, biały ryż, białe pieczywo)
- Historii zaparć
- Bolesnego oddawania stolca
- Lęku związanego z korzystaniem z toalety, zwłaszcza publicznej
- Sytuacji emocjonalnych, które mogły wpłynąć na problem (rozwód rodziców, narodziny rodzeństwa, itp.)
- Przyjmowanych leków (szczególnie opiaty, leki na ADHD, antydepresanty)
- Historii chorób lub operacji odbytu i odbytnicy
Niektórzy lekarze proszą rodziców o prowadzenie dziennika diety i stolców dziecka przez tydzień, co pomaga określić najlepszy sposób leczenia.1
Badanie fizykalne
Podczas badania fizykalnego lekarz:123
- Przeprowadza ogólne badanie, aby wykluczyć przyczyny organiczne
- Wykonuje badanie per rectum (badanie przez odbyt) – wprowadza nasmarowany, ubrany w rękawiczkę palec do odbytu dziecka, jednocześnie uciskając brzuch drugą ręką, aby sprawdzić obecność zbitego stolca
- Ocenia napięcie mięśni odbytu
- Sprawdza zaburzenia chodu, ogólną siłę mięśniową, odruchy, koordynację
- Bada brzuch pod kątem obecności mas kałowych/dyskomfortu
- Ocenia układ nerwowy, aby wykluczyć problemy z rdzeniem kręgowym
Badania obrazowe i dodatkowe
W niektórych przypadkach lekarz może zalecić dodatkowe badania, aby potwierdzić diagnozę lub wykluczyć inne problemy zdrowotne:123
- Zdjęcie rentgenowskie brzucha (RTG) – aby potwierdzić obecność zbitego stolca i ocenić ilość stolca w jelicie grubym; badanie to jest pomocne w określeniu, czy miękki zator kałowy jest obecny123
- Wlew kontrastowy (wlew barytowy) – sprawdza jelito pod kątem niedrożności, zwężeń i innych nieprawidłowości; badanie wykorzystuje płyn (bar), który dobrze uwidacznia się na zdjęciach rentgenowskich; bar jest umieszczany w rurce wprowadzanej do odbytnicy dziecka jako lewatywa, a następnie jelito jest badane za pomocą RTG123
- Manometria anorektalna – pomaga określić dynamikę defekacji dziecka; w trakcie badania wprowadza się małą rurkę z kilkoma czujnikami ciśnienia do odbytnicy; lekarz może określić, jak dziecko używa mięśni brzucha, miednicy i odbytu podczas defekacji; badanie może również pomóc w wykluczeniu choroby Hirschsprunga (rzadkiej przyczyny encopresis), mierząc odruchy w tej okolicy123
- Biopsja odbytnicy – pobranie małego fragmentu tkanki odbytnicy do badania pod mikroskopem; może być wykonana w przypadku podejrzenia choroby Hirschsprunga, aby zidentyfikować komórki zwojowe w podśluzówce i splotach mięśniowych odbytnicy123
- Badanie czasu przejścia jelitowego – pokazuje, jak dobrze pokarm przemieszcza się przez jelito grube dziecka; dziecko połyka kapsułki wypełnione małymi znacznikami, które są widoczne na zdjęciu rentgenowskim; w ciągu następnych kilku dni dziecko stosuje dietę bogatą w błonnik, a po 3-7 dniach wykonuje się zdjęcia rentgenowskie, które pokazują, jak kapsułki przemieszczały się przez okrężnicę1
- Badania laboratoryjne – mogą być wykonane w celu wykrycia takich problemów jak celiakia, zakażenie układu moczowego, problemy z tarczycą, problemy metaboliczne i poziom ołowiu we krwi12
Ocena psychologiczna
W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy przyczyna encopresis jest niejasna lub podejrzewa się problemy emocjonalne, lekarz może zalecić:123
- Ocenę psychologiczną – aby określić, czy problemy emocjonalne przyczyniają się do objawów
- Badania przesiewowe behawioralne – z wykorzystaniem skal oceny przez rodziców i nauczycieli (np. BASC, CBCL, Connors CBRS)
- Identyfikację współistniejących zaburzeń – takich jak zaburzenie opozycyjno-buntownicze, lęk i ADHD, które mogą wpływać na wdrażanie zaleceń terapeutycznych
Diagnostyka różnicowa
Diagnoza encopresis wymaga wykluczenia innych stanów medycznych, które mogą powodować podobne objawy. Diagnostyka różnicowa obejmuje:12
- Skorygowane wady odbytu i odbytnicy
- Pooperacyjną chorobę Hirschsprunga
- Dysrafizm rdzeniowy (wady rozwojowe rdzenia kręgowego)
- Uraz rdzenia kręgowego
- Guz rdzenia kręgowego
- Porażenie mózgowe
- Miopatie wpływające na dno miednicy i zewnętrzny zwieracz odbytu
- Niedoczynność tarczycy
- Choroby zapalne jelit
- Alergie pokarmowe
Specyficzne typy encopresis
Encopresis z zaparciem i przepełnieniem
Ten typ stanowi ponad 80% przypadków encopresis. Charakteryzuje się:12
- Przewlekłymi zaparciami
- Rozciągnięciem odbytnicy z powodu długotrwałego zatrzymywania stolca
- Zmniejszoną wrażliwością odbytnicy na wypełnienie (dziecko „traci” sygnał o konieczności defekacji)
- Wyciekaniem miękkiego lub płynnego stolca wokół zatrzymanej masy kałowej
- Cyklami bolesnej defekacji, co prowadzi do dalszego wstrzymywania stolca
Dziecko z tym typem encopresis może oddawać stolec raz na kilka dni, a nawet rzadziej, jednak często brudzić bieliznę małymi ilościami kału kilka razy dziennie.1
Encopresis bez zaparcia
Ten typ, znany również jako encopresis niezatrzymująca, stanowi do 20% wszystkich przypadków:1
- Charakteryzuje się normalnym rozmiarem i konsystencją stolca
- Może być związany z problemami behawioralnymi lub emocjonalnymi
- Czasami związany z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi lub zaburzeniami zachowania
- Wymaga dogłębnej oceny psychologicznej
Kompleksowe podejście diagnostyczne
Skuteczna diagnoza encopresis wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego zarówno aspekty medyczne, jak i psychologiczne:12
- Ocena biopsychospołeczna – uwzględniająca czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe
- Współpraca interdyscyplinarna – zaangażowanie pediatry, gastroenterologa dziecięcego, psychologa i innych specjalistów w zależności od potrzeb
- Edukacja rodziców – wyjaśnienie, że encopresis często nie jest wynikiem umyślnego działania dziecka, ale ma podłoże fizjologiczne
- Uwzględnienie współistniejących zaburzeń – takich jak enuresis/” title=”enuresis” class=”to-tag” data-termid=”130184″>moczenie nocne (enuresis), które często współwystępuje z encopresis
Ważne jest, aby diagnoza została przeprowadzona w sposób nieosądzający i wspierający, ponieważ dzieci z encopresis często odczuwają wstyd i spadek samooceny z powodu swojego stanu.1
Wskazania do konsultacji specjalistycznej
Rodzice powinni skonsultować się z lekarzem, jeśli ich dziecko:123
- Ma twarde, bolesne stolce
- Brudzi bieliznę kałem
- Nie ma stolca przez 3-4 dni z rzędu
- Skarży się na ból brzucha
- Ma co najmniej 4 lata i nie może kontrolować, kiedy i gdzie oddaje stolec
- Wykazuje objawy psychologicznego dystresu związanego z problemami z wypróżnianiem
Wczesna diagnoza i leczenie mogą pomóc zapobiec społecznym i emocjonalnym skutkom encopresis.1
Podsumowanie diagnostyczne
Diagnoza encopresis opiera się głównie na dokładnym wywiadzie medycznym i badaniu fizykalnym. W większości przypadków nie są konieczne rozbudowane badania diagnostyczne, ale w sytuacjach niejednoznacznych mogą być pomocne badania obrazowe i specjalistyczne. Kluczowe jest różnicowanie pomiędzy encopresis z zaparciem (typ zatrzymujący) a encopresis bez zaparcia (typ niezatrzymujący), gdyż podejście terapeutyczne będzie różne.123
Warto pamiętać, że encopresis może powodować znaczący dystres psychologiczny u dzieci i ich rodzin, dlatego kompleksowe podejście do diagnozy, uwzględniające zarówno aspekty fizyczne, jak i psychologiczne, jest niezbędne dla skutecznego leczenia.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.