Brodawki i kurzajki
Patofizjologia i mechanizm
Brodawki i kurzajki to łagodne zmiany skórne wywoływane przez wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), głównie typów 1, 2, 4, 7, 27, 29 i 57. Infekcja rozpoczyna się przez mikrourazy skóry, a wirus replikuje się w warstwie podstawnej naskórka, prowadząc do hiperplazji, hiperkeratozy oraz powstawania charakterystycznych koilocytów. Okres inkubacji wynosi od 2 do 6 miesięcy, a nawet do roku. HPV unika rozpoznania przez układ odpornościowy, co umożliwia długotrwałe przetrwanie wirusa w skórze. Odpowiedź immunologiczna, zwłaszcza komórkowa z udziałem limfocytów T CD8+, jest kluczowa dla eliminacji wirusa i regresji brodawek. Czynniki ryzyka obejmują immunosupresję, uszkodzenia skóry, wilgotne środowisko oraz kontakt z zakażonymi powierzchniami. Brodawki mają tendencję do samoistnej regresji w około 65% przypadków w ciągu 2 lat, jednak nawroty są częste, zwłaszcza u pacjentów z obniżoną odpornością.
Patogeneza brodawek i kurzajek
Brodawki i kurzajki to łagodne zmiany skórne wywoływane przez wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV – Human Papillomavirus). HPV stanowi dużą grupę wirusów, składającą się z ponad 150-200 różnych typów, z których tylko określone szczepy powodują brodawki na skórze i błonach śluzowych.123 Do najczęściej występujących typów HPV powodujących brodawki zwykłe oraz kurzajki (brodawki podeszwowe) zalicza się typy 1, 2, 4, 7, 27, 29 i 57.45
Infekcja wirusem HPV
Proces infekcji rozpoczyna się, gdy wirus HPV przedostaje się do warstwy podstawnej naskórka przez niewielkie uszkodzenia skóry, takie jak mikrourazy, zadrapania, pęknięcia lub obszary osłabionej skóry.67 Szczególnie podatne na zakażenie są miejsca, gdzie skóra jest uszkodzona, zmacerowana lub wilgotna, co tłumaczy częste występowanie kurzajek w okolicach basenów czy publicznych pryszniców.89
Po wniknięciu do naskórka, wirus HPV zakaża komórki warstwy podstawnej i rozpoczyna proces replikacji. Okres inkubacji wirusa może być długi i wynosi od 2 do 6 miesięcy, a w niektórych przypadkach nawet do roku.101112 W tym czasie wirus może pozostawać uśpiony, nie wywołując widocznych objawów.
Mechanizm rozwoju brodawek
Po wniknięciu do komórek naskórka, wirus HPV przejmuje kontrolę nad mechanizmami komórkowymi gospodarza i wywołuje szereg zmian patofizjologicznych:13
- Białka wirusowe E6 i E7 zakłócają mechanizmy kontrolne cyklu komórkowego, co prowadzi do niekontrolowanej proliferacji komórek14
- Dochodzi do replikacji genomu wirusa z podwyższonym poziomem białek E1, E2, E4 i E515
- HPV indukuje hiperplazję i hiperkeratozę – nadmierne namnażanie komórek naskórka i zwiększone wytwarzanie keratyny1617
- W górnych warstwach naskórka pojawiają się charakterystyczne wakuolizowane keratynocyty (koilocyty), które posiadają małe, obkurczone jądro otoczone okołojądrowym halo18
W wyniku tych procesów powstaje charakterystyczny obraz histopatologiczny brodawki, który obejmuje:19
- Pogrubienie warstwy rogowej naskórka (hiperkeratoza)
- Pogrubienie warstwy kolczystej (akantoza)
- Pogrubienie warstwy ziarnistej
- Wydłużenie sopli naskórkowych
- Powiększone naczynia krwionośne w połączeniu skórno-naskórkowym
Rozmnażanie i rozprzestrzenianie wirusa
Cykl życiowy HPV jest ściśle związany z różnicowaniem się keratynocytów. Wiriony HPV są wytwarzane w górnych warstwach naskórka i uwalniane wraz ze złuszczającymi się komórkami naskórka.2021 Cząsteczki wirusa mogą następnie zakażać kolejne obszary skóry lub przenosić się na inne osoby.
Brodawki zawierają duży ładunek wirusowy, co zwiększa wskaźnik rozsiewu wirusa i prawdopodobieństwo zakażenia sąsiednich powierzchni ciała, nieożywionych powierzchni wspólnych lub bliskich kontaktów.22 Im dłużej brodawka pozostaje na skórze, tym większa jest jej zdolność do przenoszenia infekcji.23
Odpowiedź immunologiczna na HPV
System immunologiczny odgrywa kluczową rolę w kontrolowaniu infekcji HPV. U większości zdrowych osób, odpowiedź immunologiczna rozpoczyna się w momencie kontaktu z cząsteczką HPV.24
Rola odporności komórkowej i humoralnej
Kluczowe znaczenie w zwalczaniu ustalonej infekcji HPV ma odporność komórkowa, szczególnie za pośrednictwem limfocytów T CD8+.25 Jednakże również nienaruszona odporność humoralna może zapewnić ochronę przed infekcją HPV.26
W przypadku skutecznej odpowiedzi immunologicznej, dochodzi do eliminacji wirusa i regresji brodawki. Jeśli jednak ten proces zawiedzie, tworzy się przetrwała brodawka.27 U osób z zaburzoną odpornością komórkową (np. pacjentów z HIV, po przeszczepach narządów, podczas leczenia immunosupresyjnego) istnieje szczególne ryzyko rozwoju uogólnionych zmian, które trudno poddają się leczeniu.2829
Mechanizmy unikania odpowiedzi immunologicznej
HPV posiada zdolność do unikania rozpoznania przez układ odpornościowy. Ponieważ HPV aktywuje limfocyty T supresorowe i zmienia funkcję komórek Langerhansa, układ odpornościowy nie wykrywa wirusa i w związku z tym nie może z nim walczyć.30 To pozwala wirusowi na długotrwałe przetrwanie w skórze.
Dodatkowo, HPV zakaża tylko zewnętrzną warstwę skóry (naskórek), nie wywołuje wiremii, a replikacja wirusowa i złuszczanie wirionów następuje w komórkach już przeznaczonych do złuszczania, co ogranicza ekspozycję antygenów wirusowych na system immunologiczny.31
Drogi transmisji i czynniki ryzyka
Sposoby przenoszenia wirusa HPV
HPV może być przenoszony następującymi drogami:3233
- Bezpośredni kontakt skóra-skóra z osobą zakażoną
- Pośredni kontakt poprzez skażone powierzchnie lub przedmioty (fomity)
- Autoinokulacja – przeniesienie wirusa z jednej części ciała na drugą poprzez drapanie, dotykanie lub pocieranie
Wirus jest stosunkowo odporny na wiele powszechnych środków dezynfekujących. Do inaktywacji patogenu skuteczne są: 90% etanol (ekspozycja co najmniej 1 minutę), 2% aldehyd glutarowy, 30% Savlon i/lub 1% podchloryn sodu.34 Wirus jest odporny na wysychanie i ciepło, ale ginie w temperaturze 100°C oraz pod wpływem promieniowania ultrafioletowego.35
Czynniki zwiększające ryzyko infekcji
Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju brodawek i kurzajek obejmują:3637
- Osłabiony układ odpornościowy – osoby z niedoborami odporności, przyjmujące leki immunosupresyjne, przechodzące chemioterapię lub z chorobami takimi jak HIV/AIDS są bardziej podatne na infekcje HPV
- Uszkodzenia skóry – wszelkie skaleczenia, zadrapania lub przerwanie ciągłości skóry tworzą wrota dla wirusa HPV
- Wilgotne środowisko – HPV rozwija się w ciepłych, wilgotnych miejscach, co wyjaśnia częste występowanie kurzajek na podeszwach stóp
- Kontakt z zakażonymi powierzchniami – chodzenie boso w publicznych prysznicach, szatniach czy basenach
- Wiek – dzieci i nastolatki są bardziej podatne na brodawki ze względu na nieukształtowany w pełni układ odpornościowy
Potencjał onkogenny HPV
Chociaż większość typów HPV powodujących brodawki zwykłe i kurzajki ma niski potencjał onkogenny, niektóre szczepy HPV mogą prowadzić do rozwoju nowotworów.38
Typy HPV o wysokim ryzyku onkogennym
Spośród ponad 100 podtypów HPV, kilka z nich wykazuje zdolność do indukowania nowotworów. Do tych szczepów należą HPV 6, 11, 16, 18, 31 i 35.39 Transformacja nowotworowa występuje zwykle u osób z brodawkami narządów płciowych oraz u osób z upośledzoną odpornością. Szczepy HPV 5, 8, 20 i 47 mają również potencjał złośliwy u osób z epidermodysplasia verruciformis.40
Warto jednak podkreślić, że szczepy HPV powodujące zwykłe brodawki skórne są odmienne od tych wywołujących brodawki narządów płciowych i raka szyjki macicy.4142
Rzadkie przypadki transformacji nowotworowej
Brodawki ogólnie mają charakter łagodny, jednak istnieją doniesienia, że czasami mogą one stać się złośliwe i rozwinąć się w nowotwór znany jako rak brodawkujący (verrucous carcinoma).4344
Rak brodawkujący jest wolno rosnącym guzem i jest klasyfikowany jako dobrze zróżnicowany nowotwór złośliwy pochodzenia nabłonkowego, często mylony ze zwykłą brodawką. Choć może wystąpić na każdej części ciała, najczęściej pojawia się na powierzchni podeszwowej. Rak brodawkujący rzadko daje przerzuty, ale jest miejscowo niszczący.4546
Złośliwa transformacja brodawek nienarzędów płciowych jest rzadka, ale występuje częściej u pacjentów z obniżoną odpornością.47
Spontaniczna regresja i nawroty
Jedną z charakterystycznych cech brodawek jest ich zdolność do spontanicznej regresji oraz tendencja do nawrotów.48
Samoistne ustępowanie brodawek
Około 65% brodawek zanika samoistnie w ciągu 2 lat bez leczenia.49 U dzieci takie samoistne ustępowanie może wynikać z rozwijającej się z wiekiem odporności na wirusa HPV.50
Regresja brodawek związana jest z degeneracją komórek podstawnych, degeneracją naskórka i zakrzepicą naczyń.51 Gdy brodawki ustępują samoistnie, nie pozostawiają blizn. Jednak blizny mogą powstać w wyniku różnych metod leczenia.52
Przyczyny nawrotów
Niepowodzenia w leczeniu i nawroty brodawek są powszechne, szczególnie u pacjentów z obniżoną odpornością.53 Normalnie wyglądająca skóra wokół zmiany może zawierać HPV, co pomaga wyjaśnić nawroty.54
Należy podkreślić, że nie ma leku na HPV, więc część wirusa może pozostać w skórze nawet po ustąpieniu brodawki i pojawić się ponownie później.55 Wirus może pozostawać w organizmie przez całe życie, a kurzajki mogą ponownie się pojawić, gdy układ odpornościowy jest osłabiony z jakiegokolwiek powodu.56
Czynniki wpływające na nawroty wydają się być związane zarówno z ogólnym stanem immunologicznym pacjenta, jak i czynnikami lokalnymi.57
Mechanizmy działania terapii przeciwko brodawkom
Leczenie brodawek i kurzajek opiera się na różnych mechanizmach działania, gdyż obecnie nie ma specyficznego leczenia przeciwwirusowego skierowanego bezpośrednio przeciwko HPV.58
Terapie destrukcyjne
Większość tradycyjnych terapii przeciwko brodawkom można sklasyfikować jako destrukcyjne lub immunomodulujące.59 Terapie destrukcyjne można dalej podzielić na te, które mają charakter farmakologiczny lub fizyczny:
- Kwas salicylowy – działa poprzez usuwanie skóry warstwami, co z czasem eliminuje brodawkę. Kwas również podrażnia obszar brodawki, zachęcając układ odpornościowy do reagowania na wirusa.60
- Krioterapia – proces zamrażania i rozmrażania niszczy tkankę brodawki i jest jedną z najczęściej stosowanych metod leczenia.61 Krioterapia działa poprzez niszczenie zakażonych komórek za pomocą cytolizy indukowanej termicznie.62
- Kwas trójchlorooctowy (TCA) i kwas dichlorooctowy (DCA) – są to substancje żrące, które niszczą brodawki poprzez chemiczną koagulację białek.63
Terapie immunomodulujące
Terapie immunomodulujące koncentrują się na stymulowaniu układu odpornościowego do zwalczania infekcji HPV:64
- Miejscowe środki drażniące – działają poprzez skierowanie odpowiedzi immunologicznej na drażniący czynnik, który następnie atakuje także zmianę HPV.65
- Imikwimod – zwiększa działanie przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe poprzez stymulację produkcji określonych cytokin, które modulują odpowiedź immunologiczną.66
- Alergeny kontaktowe – terapie z wykorzystaniem difenylcyklopropanonu (DPCP) i dibutylesteru kwasu skwaresynowego (SADBE) wywołują reakcję nadwrażliwości typu IV, aby zmobilizować układ odpornościowy.67
- Nakłuwanie kurzajek (verruca needling) – działa poprzez stymulowanie własnej odpowiedzi immunologicznej organizmu do zwalczania wirusa.6869
Terapie bezpośrednio przeciwwirusowe
Bezpośrednie działanie przeciwwirusowe można osiągnąć poprzez iniekcję wewnątrzzmianową bleomycyny i interferonu alfa-2b, ale te metody leczenia są zarezerwowane dla najbardziej opornych brodawek.70 Przeciwciała monoklonalne również mogą być stosowane w leczeniu opornych brodawek.
Intralesionalne antygeny, takie jak candida, świnka i trichophyton, są wstrzykiwane do brodawki, aby pomóc w wywołaniu odpowiedzi immunologicznej komórkowej.71
Nowoczesne podejścia terapeutyczne
Nowsze metody leczenia obejmują terapię mikrofalową Swift, która wykorzystuje precyzyjne dawki energii mikrofalowej dostarczanej bezpośrednio przez sondę, ogrzewając i niszcząc kurzajkę.7273
Kantarydyna, znana również jako „sok z chrząszcza”, ponieważ jest pozyskiwana z wydzielin chrząszczy z rodziny Meloidae, powoduje zniszczenie komórek nabłonkowych poprzez tworzenie pęcherzy wokół zmienionego obszaru.7475
Warto podkreślić, że skuteczność różnych metod leczenia może się różnić w zależności od czynników takich jak grubość brodawki, jej lokalizacja na ciele oraz indywidualny układ odpornościowy pacjenta.76
Podsumowując, leczenia nie zabijają wirusa, ale działają poprzez usuwanie skóry zawierającej wirusa. Wytrwałość w leczeniu i cierpliwość są niezbędne, ponieważ HPV zakaża warstwę komórek podstawnych naskórka, więc brodawki szybko nawracają, jeśli wirus nie został wyeliminowany.77
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.