Acanthosis nigricans
Diagnostyka i diagnoza
Acanthosis nigricans (AN) to dermatoza manifestująca się aksamitnymi, hiperpigmentowanymi, papilomatycznymi zmianami skórnymi, lokalizującymi się głównie w fałdach skórnych (kark, pachy, pachwiny). Diagnostyka opiera się na obrazie klinicznym oraz wywiadzie, z uwzględnieniem współistniejących chorób, leków i tempa progresji zmian. Biopsja skóry jest wskazana w atypowych przypadkach lub podejrzeniu nowotworu. Histopatologia wykazuje hiperkeratozę, papillomatozę, minimalną akantozę i brak istotnego nacieku zapalnego. AN jest silnie powiązane z insulinoopornością i cukrzycą, co wymaga oceny laboratoryjnej: glukoza na czczo, HbA1c, insulina na czczo, lipidogram, funkcje tarczycy i AlAT. W przypadku szybkiego rozwoju zmian, zajęcia błon śluzowych lub braku czynników metabolicznych, należy rozważyć diagnostykę onkologiczną, zwłaszcza raka żołądka i innych nowotworów przewodu pokarmowego.
- Diagnostyka Acanthosis nigricans
- Badanie kliniczne
- Biopsja skóry
- Badania laboratoryjne
- Diagnostyka różnicowa i badania w kierunku nowotworów
- Typy acanthosis nigricans w kontekście diagnostycznym
- Znaczenie diagnostyczne acanthosis nigricans
- Postępowanie po diagnozie
- Rokowanie
- Podsumowanie diagnostyki acanthosis nigricans
Diagnostyka Acanthosis nigricans
Acanthosis nigricans (AN) to schorzenie skórne charakteryzujące się aksamitnymi, hiperpigmentowanymi, papilomatycznymi zmianami skórnymi występującymi najczęściej w okolicach fałdów skórnych. Prawidłowa diagnostyka tej jednostki chorobowej jest kluczowa, ponieważ często jest ona objawem poważniejszych schorzeń ogólnoustrojowych, takich jak insulinooporność, cukrzyca czy – rzadziej – nowotwory złośliwe.123
Badanie kliniczne
Diagnostyka acanthosis nigricans opiera się przede wszystkim na ocenie klinicznej. Dermatolog lub inny specjalista może postawić diagnozę już na podstawie wyglądu zmian skórnych podczas badania fizykalnego.12 Charakterystyczne cechy kliniczne obejmują:
- Symetryczne, aksamitne, hiperpigmentowane zmiany1
- Lokalizacja w fałdach skórnych – najczęściej na karku, w pachach, pachwinach2
- Skóra o zwiększonej grubości i wyraźnej, aksamitnej fakturze3
- Nieostre granice zmian4
W diagnostyce klinicznej niezwykle istotny jest również dokładny wywiad medyczny uwzględniający choroby współistniejące, aktualnie przyjmowane leki, wywiad rodzinny oraz tempo rozwoju zmian skórnych.12 Szybkie pojawienie się zmian, zwłaszcza u osób w średnim i starszym wieku, stanowi sygnał ostrzegawczy i może sugerować obecność nowotworu złośliwego.3
Biopsja skóry
Chociaż diagnoza acanthosis nigricans jest zwykle stawiana na podstawie obrazu klinicznego, w niektórych przypadkach może być konieczne wykonanie biopsji skóry w celu potwierdzenia rozpoznania i wykluczenia innych schorzeń.12 Biopsja jest szczególnie wskazana w przypadkach:
- Nietypowego obrazu klinicznego1
- Podejrzenia współistniejącego nowotworu złośliwego2
- Braku innych oczywistych przyczyn AN3
W badaniu histopatologicznym bioptatu skóry z acanthosis nigricans obserwuje się:12
- Hiperkeratozę (zwiększone rogowacenie naskórka)
- Papillomatozę (wyrośla brodawkowate)
- Minimalną lub nieobecną akantozę (pogrubienie warstwy kolczystej naskórka)
- Brodawkowate wypustki skóry właściwej, które wyrastają ku górze
- Pseudotorbiele rogowe (mogą być obecne)
- Minimalny lub nieobecny naciek zapalny w skórze właściwej
- Proliferację melanocytów w niektórych przypadkach
Warto podkreślić, że klinicznie widoczne przebarwienia są głównie efektem hiperkeratozy, a nie zwiększonej liczby melanocytów czy zwiększonego odkładania melaniny.1
Badania laboratoryjne
Ze względu na silne powiązanie acanthosis nigricans z zaburzeniami metabolicznymi, w diagnostyce niezbędne jest przeprowadzenie badań laboratoryjnych, szczególnie w kierunku insulinooporności i cukrzycy.12 Podstawowe badania laboratoryjne obejmują:
- Poziom glukozy na czczo12
- Hemoglobinę glikowaną (HbA1c)12
- Poziom insuliny na czczo – najbardziej czuły test w kierunku insulinooporności12
- Lipidogram12
- Badania funkcji tarczycy1
- Poziom AlAT dla oceny funkcji wątroby1
W niektórych przypadkach wykonuje się również doustny test tolerancji glukozy dla dokładniejszej oceny gospodarki węglowodanowej.12
Diagnostyka różnicowa i badania w kierunku nowotworów
U pacjentów z acanthosis nigricans, szczególnie osób w średnim i starszym wieku, z szybko postępującymi zmianami, zajęciem błon śluzowych lub bez oczywistych czynników ryzyka metabolicznego, należy przeprowadzić diagnostykę w kierunku choroby nowotworowej.123
Czynniki ryzyka sugerujące złośliwą postać acanthosis nigricans obejmują:123
- Zajęcie jamy ustnej (do 50% przypadków)
- Nagłe pojawienie się zmian
- Rozległe zmiany
- Starszy wiek pacjenta
- Niewyjaśniona utrata masy ciała
- Zmiany w nietypowych lokalizacjach, takich jak dłonie, stopy, błony śluzowe
W przypadku podejrzenia złośliwej postaci AN, badania diagnostyczne mogą obejmować:123
- Badania obrazowe (tomografia komputerowa jamy brzusznej, endoskopia, RTG)
- Markery nowotworowe
- Inne badania ukierunkowane na wykrycie potencjalnego nowotworu, szczególnie raka żołądka i innych nowotworów przewodu pokarmowego
Typy acanthosis nigricans w kontekście diagnostycznym
W zależności od przyczyny wyróżnia się kilka typów acanthosis nigricans, a ich identyfikacja jest istotna dla dalszego postępowania:12
- Związane z otyłością i insulinoopornością – najczęstszy typ, wymaga diagnostyki w kierunku zaburzeń metabolicznych1
- Związane z zaburzeniami endokrynologicznymi – może towarzyszyć zespołowi policystycznych jajników, chorobom tarczycy lub nadnerczy1
- Związane z przyjmowaniem leków – może być skutkiem stosowania glikokortykosteroidów systemowych, doustnych środków antykoncepcyjnych i innych leków1
- Złośliwe (paraneoplastyczne) – związane z nowotworami złośliwymi, najczęściej rakiem żołądka1
- Wrodzone/rodzinne – rzadki typ dziedziczony autosomalnie dominująco1
- Jednostronne – nietypowa postać, często występująca jako zmiana izolowana1
Identyfikacja typu acanthosis nigricans jest kluczowa dla odpowiedniego ukierunkowania dalszej diagnostyki i leczenia przyczynowego.1
Znaczenie diagnostyczne acanthosis nigricans
Acanthosis nigricans, choć jest schorzeniem dermatologicznym, ma duże znaczenie diagnostyczne jako marker chorób ogólnoustrojowych, szczególnie zaburzeń metabolicznych.12
Marker insulinooporności i cukrzycy
W 2000 roku Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne uznało acanthosis nigricans za formalny czynnik ryzyka rozwoju cukrzycy u dzieci.1 AN jest niezależnym czynnikiem ryzyka obecności cukrzycy i może poprzedzać rozwój jawnej cukrzycy typu 2.12 Badania wykazały, że AN jest wiarygodnym wczesnym markerem zespołu metabolicznego u pacjentów pediatrycznych.1
Obecność acanthosis nigricans powinna skłonić lekarza do przeprowadzenia badań przesiewowych w kierunku:12
- Cukrzycy typu 2
- Stanu przedcukrzycowego
- Insulinooporności
- Zespołu metabolicznego
- Subklinicznej miażdżycy
Marker chorób endokrynologicznych
Acanthosis nigricans może być również objawem innych zaburzeń endokrynologicznych, takich jak:12
- Zespół policystycznych jajników (PCOS)
- Zaburzenia czynności tarczycy
- Zespół HAIR-AN (hirsutyzm, insulinooporność, acanthosis nigricans)
- Zespół Cushinga
- Akromegalia
U pacjentów z acanthosis nigricans, szczególnie kobiet z objawami hiperandrogenizmu, należy rozważyć diagnostykę w kierunku tych zaburzeń.1
Marker nowotworów złośliwych
Złośliwa postać acanthosis nigricans, choć rzadka, jest istotnym markerem diagnostycznym nowotworów złośliwych, szczególnie raka żołądka, ale także innych nowotworów przewodu pokarmowego i chłoniaków.12
Należy pamiętać, że złośliwe acanthosis nigricans może poprzedzać kliniczne objawy choroby nowotworowej, co ma znaczenie dla wczesnego wykrycia nowotworu.1 W niektórych przypadkach zmiany skórne pojawiają się przed objawami nowotworu (17,6%), w innych rozwijają się jednocześnie (61,3%) lub po zdiagnozowaniu nowotworu (21%).1
Postępowanie po diagnozie
Po zdiagnozowaniu acanthosis nigricans kluczowe jest ustalenie i leczenie przyczyny podstawowej. W większości przypadków AN nie wymaga leczenia samych zmian skórnych, ponieważ ustępują one lub zmniejszają się po wyeliminowaniu przyczyny.12
Konsultacje specjalistyczne
W zależności od wyników diagnostyki, pacjent z acanthosis nigricans może wymagać konsultacji:12
- Dermatologicznej – jeśli diagnoza jest niepewna lub pacjent wymaga leczenia zmian skórnych
- Endokrynologicznej – w przypadku wykrycia zaburzeń metabolicznych lub endokrynologicznych
- Onkologicznej – przy podejrzeniu złośliwej postaci AN
- Diabetologicznej – w przypadku wykrycia cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego
Leczenie przyczynowe
Leczenie acanthosis nigricans koncentruje się na eliminacji przyczyny podstawowej:12
- W przypadku otyłości i insulinooporności – redukcja masy ciała, dieta, aktywność fizyczna i poprawa kontroli glikemii1
- W przypadku postaci polekowej – odstawienie lub zamiana leku wywołującego zmiany1
- W przypadku zaburzeń endokrynologicznych – leczenie choroby podstawowej1
- W przypadku postaci złośliwej – leczenie nowotworu pierwotnego1
W leczeniu insulinooporności związanej z acanthosis nigricans pomocne mogą być leki zwiększające wrażliwość na insulinę, takie jak metformina i rosiglitazon.12
Leczenie zmian skórnych
W przypadkach, gdy zmiany skórne nie ustępują pomimo leczenia przyczynowego lub stanowią problem kosmetyczny dla pacjenta, można rozważyć:12
- Miejscowe retinoidy (tretynoina 0,1%)1
- Kremy depigmentujące1
- Laserowe leczenie skóry1
- Peelingi chemiczne, dermabrazję1
- Kalcypotriol miejscowo1
Warto podkreślić, że leczenie kosmetyczne zmian skórnych bez eliminacji przyczyny podstawowej ma ograniczoną skuteczność i nie zapobiega nawrotom.1
Rokowanie
Rokowanie w acanthosis nigricans zależy od przyczyny podstawowej:12
- W przypadku łagodnych form związanych z zaburzeniami metabolicznymi, rokowanie jest zazwyczaj dobre, a zmiany skórne mogą ustąpić całkowicie lub częściowo po zastosowaniu odpowiedniego leczenia przyczynowego1
- W przypadku złośliwej postaci acanthosis nigricans, rokowanie jest zazwyczaj złe, z średnim przeżyciem poniżej 24 miesięcy, co wynika z zaawansowania choroby nowotworowej1
Wczesne rozpoznanie i leczenie chorób podstawowych może poprawić rokowanie, a w przypadku złośliwej postaci AN może umożliwić wcześniejsze wykrycie nowotworu.1
Podsumowanie diagnostyki acanthosis nigricans
Diagnostyka acanthosis nigricans opiera się na trzech głównych filarach:12
- Rozpoznanie kliniczne zmiany skórnej (w razie wątpliwości potwierdzone biopsją)
- Identyfikacja choroby podstawowej poprzez odpowiednie badania laboratoryjne i obrazowe
- Ukierunkowanie dalszego postępowania na leczenie przyczyny podstawowej
Acanthosis nigricans nie jest chorobą samą w sobie, ale objawem innych schorzeń, dlatego tak istotne jest kompleksowe podejście do pacjenta i poszukiwanie przyczyny podstawowej.12 Wczesne rozpoznanie AN może umożliwić wykrycie i leczenie poważnych chorób metabolicznych i endokrynologicznych, a w rzadkich przypadkach – nowotworów złośliwych.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.