Przedawkowanie
Teofilina

Przedawkowanie teofiliny – wprowadzenie

Teofilina jest aktywną substancją farmakologiczną stosowaną w leczeniu astmy oskrzelowej i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). Przedawkowanie teofiliny stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjentów. Wynika to z wąskiego indeksu terapeutycznego tego leku oraz potencjalnie śmiertelnych powikłań, jakie mogą wystąpić przy zbyt wysokim stężeniu tej substancji we krwi.¹

Granice toksyczności teofiliny

Stężenie teofiliny w surowicy większe niż 20 mikrogramów/ml (mg/l) oceniane jest jako toksyczne, natomiast stężenie w zakresie 30-40 mikrogramów/ml jako potencjalnie śmiertelne. W zależności od stężenia obserwuje się różne nasilenie objawów niepożądanych, przy czym u pacjentów ze zwiększoną wrażliwością na teofilinę ciężkie objawy przedawkowania mogą wystąpić nawet przy stężeniach niższych niż 20 μg/ml.^{2 3}

Objawy przedawkowania teofiliny

Nasilenie objawów przedawkowania teofiliny koreluje ze stężeniem leku w surowicy. Symptomy występują zwykle w sekwencji, a ich charakter zmienia się wraz ze wzrostem stężenia substancji.^{4 5}

Lekkie do umiarkowanych objawy przedawkowania

Przy stężeniach teofiliny do 20 μg/ml mogą wystąpić objawy o lekkim do umiarkowanego nasilenia, które obejmują:⁶

• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe: nudności, bóle żołądka, wymioty, biegunka
• Pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego: niepokój, ból głowy, bezsenność, zawroty głowy
• Zaburzenia czynności serca: tachykardia, zaburzenia rytmu serca

⁷

Ciężkie objawy przedawkowania

Przy stężeniach teofiliny powyżej 25 μg/ml mogą wystąpić poważne, zagrażające życiu objawy, do których zaliczamy:⁸

• Ciężkie dolegliwości ze strony ośrodkowego układu nerwowego: drgawki, osłupienie, śpiączka
• Ciężkie zaburzenia rytmu serca, w tym komorowe zaburzenia rytmu
• Niewydolność krążenia
• Hipertermia
• Zatrzymanie krążenia i zgon

^{9 10}

Należy podkreślić, że ciężkie reakcje toksyczne nie muszą być poprzedzone wystąpieniem łagodniejszych działań niepożądanych i mogą pojawić się nagle.¹¹

Przedawkowanie teofiliny może również prowadzić do rabdomiolizy – zespołu rozpadu mięśni prążkowanych, co dodatkowo komplikuje obraz kliniczny i stanowi poważne zagrożenie dla funkcji nerek.¹²

Pełen zakres objawów przedawkowania teofiliny

Kompletna lista objawów przedawkowania teofiliny obejmuje zaburzenia w obrębie różnych układów:¹³

• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe: brak łaknienia, nudności, wymioty, krwawe wymioty, bóle żołądka, biegunka
• Zaburzenia układu nerwowego: nerwowość, nadmierna wrażliwość, bóle głowy, bezsenność, zawroty głowy, bóle mięśniowe, drżenie mięśni, osłupienie, drgawki, śpiączka
• Zaburzenia sercowo-naczyniowe: tachykardia, kołatanie serca, inne arytmie (w tym komorowe zaburzenia rytmu serca), niedociśnienie, zapaść krążeniowa, niewydolność krążenia
• Zaburzenia oddechowe: przyspieszony oddech, zatrzymanie oddechu
• Zaburzenia metabolizmu: hiperglikemia, kwasica metaboliczna, nadmierne pragnienie, hipokaliemia
• Zaburzenia nerkowe: albuminuria, hematuria
• Objawy ogólne: nadmierne pocenie się, szumy w uszach, hipertermia, omdlenie, zapaść, odwodnienie

^{14 15}

Tabela objawów przedawkowania teofiliny

Leczenie przedawkowania teofiliny

Postępowanie w przypadku łagodnych objawów przedawkowania

W przypadku wystąpienia łagodnych objawów przedawkowania teofiliny należy:^{16 17}

1. Natychmiast przerwać podawanie produktu zawierającego teofilinę
2. Oznaczyć stężenie teofiliny w osoczu
3. Jeśli leczenie będzie wznawiane, dawkę należy odpowiednio zmniejszyć

W przypadku preparatów o przedłużonym uwalnianiu (Theospirex retard, Euphyllin long) należy uwzględnić możliwość przedłużonego czasu trwania objawów zatrucia i dalszego zwiększenia stężenia teofiliny w osoczu.¹⁸

Postępowanie w przypadku objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego

Jeśli wystąpią objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego, takie jak niepokój i drgawki, należy:^{19 20}

• Podać dożylnie benzodiazepiny, najczęściej diazepam w dawce 0,1-0,3 mg/kg masy ciała (maksymalnie 15 mg)

Postępowanie w przypadku ciężkiego przedawkowania zagrażającego życiu

W przypadku objawów przedawkowania potencjalnie zagrażających życiu należy:^{21 22}

1. Monitorować czynności życiowe
2. Utrzymywać drożność dróg oddechowych (w razie potrzeby intubacja)
3. Podawać tlen
4. W razie konieczności podawać dożylnie płyny zwiększające objętość osocza
5. Kontrolować i uzupełniać niedobory płynów i elektrolitów
6. W ciężkich przypadkach rozważyć hemoperfuzję lub hemodializę

Dodatkowo, w przypadku leku Theophyllinum Tramco, zaleca się podanie węgla aktywowanego w celu zmniejszenia stężenia teofiliny w surowicy, szczególnie u pacjentów, u których stężenia teofiliny mieszczą się w zakresie od 30 μg/ml do 50 μg/ml.²³

Zaleca się podanie wielokrotnych doustnych dawek węgla aktywowanego (np. 0,5 mg/kg mc. aż do 20 g co 2 godziny), co zwiększa klirens teofiliny co najmniej dwukrotnie w wyniku absorpcji teofiliny wydzielanej do płynu żołądkowo-jelitowego. Wymioty należy kontrolować podawaniem odpowiednich leków przeciwwymiotnych. Alternatywnie, węgiel wraz z odpowiednimi lekami przeciwwymiotnymi można podawać w sposób ciągły przez sondę żołądkową.²⁴

Postępowanie w przypadku zagrażających życiu zaburzeń rytmu serca

W przypadku zagrażających życiu zaburzeń rytmu serca postępowanie zależy od tego, czy pacjent choruje na astmę oskrzelową:^{25 26}

U pacjentów, którzy nie chorują na astmę:

• Należy dożylnie podać beta-adrenolityk, najczęściej propranolol: 1 mg u dorosłych, 0,02 mg/kg masy ciała u dzieci
• Dawkę można powtarzać co 5-10 minut aż do przywrócenia prawidłowego rytmu serca, do dawki maksymalnej 0,1 mg/kg mc.

U pacjentów chorych na astmę oskrzelową:

• Zamiast propranololu należy podawać lek blokujący kanały wapniowe, np. werapamil
• Ważne ostrzeżenie: U pacjentów chorych na astmę oskrzelową propranolol może wywołać silny skurcz oskrzeli, co stanowi dodatkowe zagrożenie dla życia

Zastosowanie hemoperfuzji i hemodializy

W bardzo ciężkich przypadkach zatrucia, gdy opisane powyżej postępowanie jest nieskuteczne, oraz u pacjentów, u których stężenie teofiliny w osoczu jest bardzo duże, szybkie i całkowite odtrucie można osiągnąć przez zastosowanie hemoperfuzji lub hemodializy. W większości przypadków nie jest to konieczne, ponieważ teofilina jest metabolizowana dostatecznie szybko.^{27 28}

Kliniczne aspekty postępowania w przedawkowaniu teofiliny

Leczenie przedawkowania teofiliny jest kompleksowe i zależy od nasilenia objawów klinicznych oraz stężenia substancji w osoczu. Najcięższymi objawami związanymi z przedawkowaniem teofiliny są drgawki, ciężkie zaburzenia rytmu serca oraz zatrzymanie czynności serca.²⁹

W leczeniu przedawkowania teofiliny stosuje się szereg interwencji, w zależności od nasilenia objawów:³⁰

• Odstawienie produktu zawierającego teofilinę
• Zastosowanie węgla aktywowanego
• Płukanie żołądka
• Uzupełnianie elektrolitów
• Leczenie przeciwwymiotne
• Leczenie przeciwdrgawkowe

³¹

Dalsze postępowanie w leczeniu zatrucia teofiliną zależy od ciężkości i przebiegu klinicznego oraz od objawów, jakie występują u pacjenta. W każdym przypadku przedawkowania teofiliny niezbędne jest monitorowanie czynności życiowych i stężenia leku w surowicy krwi.³²