Działania niepożądane
Metoprolol

Działania niepożądane metoprololu – wprowadzenie

Metoprolol, substancja czynna należąca do grupy selektywnych beta-adrenolityków, jest stosowana w leczeniu nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca oraz zaburzeń rytmu serca. Dostępna jest w różnych postaciach farmaceutycznych – zarówno jako tabletki o natychmiastowym uwalnianiu (Metocard, Metoprolol VP, Metoprolol Medreg), tabletki o przedłużonym uwalnianiu (Betaloc ZOK, Beto ZK, Bloxazoc, Metoprolol Biofarm ZK, Metocard ZK, Sumetop), jak i roztwór do wstrzykiwań (Betaloc, Metocard).^{1 2}

Mimo że metoprolol jest generalnie dobrze tolerowany, podczas leczenia mogą wystąpić działania niepożądane, które występują u około 10% pacjentów. Ich częstość i nasilenie są zwykle zależne od wielkości zastosowanej dawki leku.^{3 4}

Klasyfikacja działań niepożądanych według częstości występowania

Działania niepożądane metoprololu klasyfikowane są według częstości występowania zgodnie z konwencją MedDRA:^{5 6}

• Bardzo często (≥1/10) – występują u więcej niż 1 na 10 pacjentów
• Często (≥1/100 do <1/10) – występują u 1 do 10 na 100 pacjentów
• Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) – występują u 1 do 10 na 1000 pacjentów
• Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) – występują u 1 do 10 na 10000 pacjentów
• Bardzo rzadko (<1/10 000) – występują u mniej niż 1 na 10000 pacjentów
• Nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych)

<sup data-drug="Metoprolol Medreg" data-section="Działania niepożądane" title="Podczas leczenia metoprololem zgłaszano działania niepożądane z następującą częstością: bardzo często (≥ 1/10); często (≥ 1/100 do < 1/10); niezbyt często (≥ 1/1 000 do < 1/100); rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000); bardzo rzadko (7

Najczęstsze działania niepożądane metoprololu

Do najczęściej występujących działań niepożądanych metoprololu należą:⁸ <sup data-drug="Betaloc ZOK 100" data-section="Działania niepożądane" title="Przyjęto następujące kryteria częstości występowania działań niepożądanych: bardzo często (≥ 1/10), często (≥1/100 do < 1/10), niezbyt często (≥1/1 000 do < 1/100), rzadko (≥1/10 000 do < 1/1 000), bardzo rzadko (9

Działania bardzo częste (≥1/10):

• Zaburzenia układu nerwowego: uczucie zmęczenia¹⁰

Działania częste (≥1/100 do <1/10):

• Zaburzenia układu nerwowego: zawroty głowy pochodzenia ośrodkowego, ból głowy¹¹
• Zaburzenia serca: bradykardia (zwolnienie akcji serca), zaburzenia ortostatyczne (bardzo rzadko z omdleniem), kołatanie serca, zimne kończyny¹²
• Zaburzenia układu oddechowego: duszność podczas wysiłku fizycznego¹³
• Zaburzenia żołądka i jelit: nudności, ból brzucha, biegunka, zaparcie¹⁴

Szczegółowa charakterystyka działań niepożądanych według układów i narządów

Zaburzenia serca i układu naczyniowego

Zaburzenia sercowo-naczyniowe stanowią istotną grupę działań niepożądanych metoprololu, co wynika z jego bezpośredniego wpływu na układ sercowo-naczyniowy poprzez blokowanie receptorów beta-adrenergicznych.¹⁵

Często występujące zaburzenia to bradykardia (zwolniona czynność serca), kołatanie serca, zaburzenia ortostatyczne oraz uczucie zimna w kończynach.¹⁶

Niezbyt często występują: zaostrzenie objawów niewydolności serca, wstrząs kardiogenny u pacjentów z ostrym zawałem mięśnia sercowego, blok przedsionkowo-komorowy pierwszego stopnia, ból w okolicy przedsercowej.¹⁷

Rzadko mogą wystąpić zaburzenia przewodzenia w sercu i zaburzenia rytmu serca.¹⁸

Bardzo rzadko u pacjentów z uprzednio istniejącymi ciężkimi zaburzeniami krążenia obwodowego może dojść do zgorzeli.¹⁹

Warto szczególnie zwrócić uwagę na ryzyko wstrząsu kardiogennego u pacjentów z ostrym zawałem mięśnia sercowego. W badaniu z udziałem 46000 pacjentów z ostrym zawałem mięśnia sercowego częstość występowania wstrząsu kardiogennego wynosiła 2,3% w grupie przyjmujących metoprolol oraz 1,9% w grupie przyjmującej placebo w podgrupie pacjentów z małym ryzykiem wystąpienia wstrząsu.²⁰

Zaburzenia układu nerwowego

Działania niepożądane dotyczące układu nerwowego są często obserwowane podczas terapii metoprololem i mogą wpływać na jakość życia pacjentów.²¹

Bardzo często występuje uczucie zmęczenia.²²

Często pacjenci zgłaszają zawroty głowy pochodzenia ośrodkowego oraz bóle głowy.²³

Niezbyt często występują parestezje (zaburzenia czucia, takie jak mrowienie, drętwienie) oraz kurcze mięśni.^{24 25}

Bardzo rzadko mogą wystąpić zaburzenia smaku.²⁶

Zwłaszcza na początku leczenia zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego, takie jak zmęczenie, występują bardzo często, a zawroty głowy i bóle głowy często.²⁷

Zaburzenia psychiczne

Metoprolol może wpływać na funkcje psychiczne, prowadząc do różnych objawów psychiatrycznych.²⁸

Niezbyt często występują: depresja, zaburzenia koncentracji, senność lub bezsenność, koszmary senne.²⁹

Rzadko mogą wystąpić nerwowość, stany lękowe, impotencja i zaburzenia sprawności seksualnej.³⁰

Bardzo rzadko obserwuje się niepamięć/zaburzenia pamięci, splątanie i omamy.³¹

Zaburzenia żołądka i jelit

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe stanowią stosunkowo częste działania niepożądane u pacjentów przyjmujących metoprolol.³²

Często występują: nudności, ból brzucha, biegunka oraz zaparcie.³³

Niezbyt często mogą pojawić się wymioty.³⁴

Rzadko występuje suchość błony śluzowej jamy ustnej.³⁵

Zaburzenia układu oddechowego

Wpływ metoprololu na układ oddechowy może być szczególnie istotny u pacjentów z chorobami płuc, takimi jak astma.³⁶

Często występuje duszność podczas wysiłku fizycznego.³⁷

Niezbyt często może wystąpić skurcz oskrzeli, szczególnie u predysponowanych pacjentów (np. z astmą).^{38 39}

Rzadko może wystąpić zapalenie błony śluzowej nosa.⁴⁰

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Metoprolol może powodować różne reakcje skórne, które należy monitorować w trakcie leczenia.⁴¹

Niezbyt często występują: wysypka (w postaci pokrzywki łuszczycopodobnej oraz dystroficznych zmian skórnych) oraz zwiększona potliwość.⁴²

Rzadko może wystąpić wypadanie włosów.⁴³

Bardzo rzadko odnotowuje się nadwrażliwość na światło, zaostrzenie objawów łuszczycy.⁴⁴

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Wpływ metoprololu na układ krwiotwórczy jest rzadki, jednak może skutkować poważnymi zaburzeniami.⁴⁵

Bardzo rzadko występuje małopłytkowość (zmniejszenie liczby płytek krwi).⁴⁶

W niektórych przypadkach raportowano również leukopenię (zmniejszenie liczby białych krwinek).⁴⁷

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Metoprolol może w niektórych przypadkach wpływać na funkcję wątroby.⁴⁸

Rzadko obserwuje się nieprawidłowe wyniki badań czynności wątroby.⁴⁹

Bardzo rzadko może wystąpić zapalenie wątroby.⁵⁰

Zaburzenia narządu wzroku i słuchu

Metoprolol może wpływać na narządy zmysłów, powodując różne dolegliwości.⁵¹

Rzadko występują zaburzenia widzenia, suchość i/lub podrażnienie oczu oraz zapalenie spojówek.⁵²

Bardzo rzadko może wystąpić szum uszny.⁵³

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Metoprolol może wpływać na metabolizm organizmu.⁵⁴

Niezbyt często obserwuje się zwiększenie masy ciała.⁵⁵

W rzadkich przypadkach może pojawić się utajona cukrzyca lub zaostrzyć istniejąca cukrzyca. Mogą być również maskowane objawy niskiego stężenia glukozy we krwi (np. przyspieszona czynność serca).⁵⁶

Zaburzenia układu rozrodczego

Metoprolol może wpływać na funkcje seksualne zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet.⁵⁷

Rzadko mogą wystąpić impotencja i inne zaburzenia sprawności seksualnej.⁵⁸

W niektórych przypadkach raportowano również plastyczne stwardnienie prącia (choroba Peyroniego).⁵⁹

Tabela działań niepożądanych metoprololu z częstością występowania

⁶⁰ <sup data-drug="Beto 100 ZK" data-section="Działania niepożądane" title="Bardzo często (≥1/10) Często (≥1/100 i <1/10) Niezbyt często (≥1/1000 i <1/100) Rzadko (≥1/10 000 i <1/1000) Bardzo rzadko (61 ⁶²

Szczególne zagrożenia i sytuacje ryzyka

Ryzyko wstrząsu kardiogennego

Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość wystąpienia wstrząsu kardiogennego u pacjentów z ostrym zawałem mięśnia sercowego. W badaniu klinicznym z udziałem 46000 pacjentów z ostrym zawałem mięśnia sercowego, częstość występowania wstrząsu kardiogennego wynosiła 2,3% w grupie przyjmujących metoprolol oraz 1,9% w grupie placebo, co oznacza wzrost ryzyka o 0,4%.⁶³

Współczynnik ryzyka wstrząsu został określony na podstawie bezwzględnego ryzyka wystąpienia wstrząsu u każdego pacjenta, zależnie od: wieku, płci, czasu opóźnienia, klasy wg klasyfikacji Killipa, ciśnienia tętniczego, częstości akcji serca, zaburzeń w zapisie EKG oraz nadciśnienia tętniczego w wywiadzie.⁶⁴

Grupa pacjentów z małym ryzykiem wystąpienia wstrząsu odpowiada grupie pacjentów, u których metoprolol jest zalecany do stosowania w przypadku ostrego zawału mięśnia sercowego.⁶⁵

Zaburzenia naczyniowe

Metoprolol może powodować szereg zaburzeń dotyczących układu naczyniowego, które mogą być szczególnie niebezpieczne u pacjentów z istniejącymi chorobami naczyń obwodowych:⁶⁶

• Niedociśnienie ortostatyczne, bardzo rzadko z omdleniem
• Martwica (zgorzel) u pacjentów z ciężkimi chorobami naczyń obwodowych występującymi przed leczeniem
• Nasilenie objawów u pacjentów z chromaniem przestankowym lub objawem Raynauda

Maskowanie objawów hipoglikemii

Metoprolol może maskować objawy niskiego stężenia glukozy we krwi (hipoglikemii), takie jak przyspieszona czynność serca. Jest to szczególnie istotne u pacjentów z cukrzycą, u których w rzadkich przypadkach może pojawić się utajona cukrzyca lub zaostrzyć istniejąca już choroba.⁶⁷

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych podczas stosowania metoprololu należy skonsultować się z lekarzem, który może zdecydować o:^{68 69}

• Redukcji dawki metoprololu
• Czasowym odstawieniu leku
• Całkowitym zaprzestaniu leczenia metoprololem
• Zastosowaniu leczenia objawowego powstałych działań niepożądanych
• Zamianie na inny beta-adrenolityk

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Personel medyczny powinien zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁷⁰

Wnioski dotyczące działań niepożądanych metoprololu

Metoprolol jest substancją dobrze tolerowaną, a większość działań niepożądanych ma charakter łagodny i przemijający.^{71 72}

Niemniej jednak, znajomość potencjalnych działań niepożądanych metoprololu jest kluczowa dla optymalizacji leczenia i zminimalizowania ryzyka dla pacjenta. Należy zwrócić szczególną uwagę na możliwość wystąpienia działań niepożądanych przy zwiększaniu dawki leku, u pacjentów w podeszłym wieku, z niewydolnością serca, z chorobami naczyń obwodowych oraz zaburzeniami czynności wątroby i nerek.

Warto również pamiętać, że niektóre działania niepożądane, jak zmęczenie, zawroty głowy i bóle głowy, występują szczególnie często na początku leczenia i zazwyczaj ustępują wraz z kontynuacją terapii.⁷³

Regularne monitorowanie pacjenta, dostosowywanie dawki oraz informowanie o potencjalnych działaniach niepożądanych pozwala na bezpieczne i efektywne stosowanie metoprololu w praktyce klinicznej.