Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina jest lekiem przeciwcukrzycowym należącym do grupy biguanidów, sklasyfikowanym w grupie farmakoterapeutycznej jako lek obniżający stężenie glukozy we krwi, z wyłączeniem insulin (kod ATC: A10BA02). Jej działanie polega na zmniejszaniu zarówno podstawowego, jak i poposiłkowego stężenia glukozy w osoczu. Co istotne z klinicznego punktu widzenia, metformina nie pobudza wydzielania insuliny, co przekłada się na brak ryzyka wystąpienia hipoglikemii podczas jej stosowania.¹

Mechanizm działania

Działanie przeciwcukrzycowe metforminy opiera się na trzech głównych mechanizmach:²

• Zmniejsza wytwarzanie glukozy w wątrobie, poprzez hamowanie procesów glukoneogenezy i glikogenolizy³
• Zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę, szczególnie w mięśniach, poprawiając obwodowy wychwyt i zużycie glukozy⁴
• Opóźnia wchłanianie glukozy w jelitach⁵

Na poziomie komórkowym metformina pobudza wewnątrzkomórkową syntezę glikogenu poprzez działanie na enzym syntazy glikogenu. Dodatkowo lek zwiększa zdolność transportu glukozy przez wszystkie obecnie znane błonowe transportery glukozy (GLUT).⁶

Działanie farmakodynamiczne

W badaniach klinicznych wykazano, że oprócz działania przeciwcukrzycowego, metformina wywiera także korzystny wpływ na masę ciała pacjentów – prowadzi zarówno do jej stabilizacji, jak i umiarkowanego zmniejszenia.⁷

Metformina w postaci o natychmiastowym uwalnianiu wywiera również korzystny wpływ na metabolizm lipidów, co zostało udokumentowane w kontrolowanych badaniach klinicznych o średnim i długim czasie trwania. W badaniach tych wykazano, że lek zmniejsza stężenie cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL oraz triglicerydów.⁸

Warto zaznaczyć, że podobnego działania nie wykazano dla postaci o przedłużonym uwalnianiu, prawdopodobnie z powodu wieczornego podania produktu leczniczego i związanego z tym możliwego wzrostu stężenia triglicerydów.⁹

Skuteczność kliniczna

Długofalowe korzyści ze stosowania metforminy zostały udokumentowane w prospektywnym randomizowanym badaniu UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study). Badanie to wykazało długotrwałą korzyść z intensywnej kontroli glukozy u pacjentów z cukrzycą typu 2 i nadwagą, którzy byli leczeni metforminą w postaci o natychmiastowym uwalnianiu jako leczeniem pierwszego rzutu po nieskutecznym leczeniu wyłącznie dietą.¹⁰

Analiza wyników uzyskanych u pacjentów z nadwagą leczonych metforminy chlorowodorkiem, po niepowodzeniu stosowania samej diety, wykazała:¹¹

• Zmniejszenie ryzyka powikłań cukrzycowych: Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka wystąpienia jakichkolwiek powikłań związanych z cukrzycą w grupie leczonej metforminy chlorowodorkiem (29,8 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z samą dietą (43,3 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,0023, a także w porównaniu z łącznymi wynikami w grupach leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (40,1 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,0034¹²
• Zmniejszenie umieralności związanej z cukrzycą: Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka umieralności związanej z cukrzycą w grupie metforminy chlorowodorku (7,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z samą dietą (12,7 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,017¹³
• Zmniejszenie umieralności całkowitej: Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka umieralności całkowitej w grupie metforminy chlorowodorku (13,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z samą dietą (20,6 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,011, oraz w porównaniu z łącznymi wynikami grup leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (18,9 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,021¹⁴
• Zmniejszenie ryzyka zawału serca: Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka wystąpienia zawału serca w grupie metforminy chlorowodorku (11 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z samą dietą (18 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,01¹⁵

Zastosowanie metforminy w innych schematach leczenia

W przypadku stosowania metforminy chlorowodorku jako leczenia drugiego rzutu, w skojarzeniu z pochodną sulfonylomocznika, nie wykazano korzyści w zakresie klinicznych punktów końcowych.¹⁶

W cukrzycy typu 1 stosowano metforminę w skojarzeniu z insuliną u wybranych pacjentów, jednakże nie ustalono ostatecznie korzyści klinicznych ze stosowania takiego skojarzonego leczenia.¹⁷