Zespół chorego budynku
Etiologia i przyczyny
Zespół chorego budynku (SBS) to zespół niespecyficznych objawów, takich jak podrażnienie oczu, nosa, gardła, zmęczenie psychiczne, bóle głowy, nudności i podrażnienie skóry, które pojawiają się podczas przebywania w określonym budynku i ustępują po jego opuszczeniu. Główną przyczyną jest niewystarczająca wentylacja – standardy wentylacji spadły w latach 70. z 15 cfm do 5 cfm na osobę, co jest niewystarczające; obecnie ASHRAE zaleca minimum 15 cfm, a w przestrzeniach biurowych 20 cfm powietrza zewnętrznego na osobę. Inne czynniki to zanieczyszczenia chemiczne (VOC, formaldehyd, ozon, dym tytoniowy), biologiczne (pleśnie, bakterie, wirusy) oraz fizyczne (temperatura, wilgotność, oświetlenie, hałas). Czynniki psychospołeczne, takie jak stres zawodowy i niskie morale, również istotnie wpływają na nasilenie objawów. SBS jest szczególnie częsty w budynkach z klimatyzacją i w sektorze publicznym, a kobiety oraz osoby z historią alergii są bardziej podatne na rozwój zespołu.
- Zespół chorego budynku – etiologia, przyczyny, czynniki wywołujące
- Niespecyficzna etiologia zespołu chorego budynku
- Czynniki fizyczne i środowiskowe przyczyniające się do SBS
- Czynniki psychospołeczne i organizacyjne
- Czynniki demograficzne i indywidualne
- Czynniki związane z domem mieszkalnym
- Wpływ zmian klimatycznych i energetycznych na SBS
- <a href="#zlozone-interakcje”>Złożone interakcje czynników powodujących SBS
- Konsekwencje i wnioski
Zespół chorego budynku – etiologia, przyczyny, czynniki wywołujące
Zespół chorego budynku (ang. Sick Building Syndrome, SBS) to stan, w którym osoby przebywające w danym budynku doświadczają różnorodnych niespecyficznych objawów zdrowotnych, które wydają się być bezpośrednio związane z czasem spędzonym w tym budynku, jednak bez możliwości zidentyfikowania konkretnej choroby lub jednoznacznej przyczyny. Objawy te zwykle ustępują po opuszczeniu budynku, chociaż w niektórych przypadkach efekty neurotoksyczne mogą utrzymywać się dłużej.12
SBS staje się coraz poważniejszym problemem zawodowym, który zmniejsza wydajność pracy i zwiększa absencję. Zgłaszane dolegliwości mogą być zlokalizowane w konkretnym pomieszczeniu lub strefie budynku albo mogą występować w całym obiekcie. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), która zdefiniowała to zjawisko w 1983 roku, SBS obejmuje „zbiór niespecyficznych objawów, w tym podrażnienie oczu, nosa i gardła, zmęczenie psychiczne, bóle głowy, nudności, zawroty głowy i podrażnienie skóry, które wydają się być związane z przebywaniem w określonych miejscach pracy”.13
Niespecyficzna etiologia zespołu chorego budynku
Zespół chorego budynku jest szczególny, ponieważ mimo wyraźnych objawów, nie można zidentyfikować konkretnej choroby ani jednoznacznej przyczyny. Jest to złożony problem, który prawdopodobnie wynika z kombinacji wielu czynników związanych z jakością środowiska wewnętrznego. SBS należy odróżnić od chorób związanych z budynkiem (ang. Building-Related Illness, BRI), które mają określoną przyczynę i mogą być zdiagnozowane medycznie.24
Badania nad przyczynami SBS trwają od lat 70. XX wieku, jednak nadal nie udało się wskazać jednego czynnika odpowiedzialnego za wszystkie przypadki. Tacy badacze jak Goldman zauważyli, że pojawienie się objawów SBS korelowało z rozwojem powojennych, energooszczędnych, szczelnych budynków, kiedy głównym zadaniem architektów było utrzymanie niskich kosztów.5
Warto zauważyć, że choć SBS nie powoduje poważnych uszkodzeń zdrowia, to prowadzi do potencjalnie problematycznych konsekwencji, takich jak zmniejszenie produktywności, absencja pracowników oraz koszty związane z badaniem i naprawą budynków.67
Czynniki fizyczne i środowiskowe przyczyniające się do SBS
Nieadekwatna wentylacja
Niewystarczająca wentylacja jest jednym z najczęściej wymienianych czynników przyczyniających się do zespołu chorego budynku. W około 52% przypadków SBS badanych przez Narodowy Instytut Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (NIOSH) stwierdzono, że problemy z wentylacją były główną przyczyną.89
Podczas kryzysu energetycznego w latach 70. standardy wentylacji zostały zredukowane z 15 cfm (stóp sześciennych na minutę) na osobę do zaledwie 5 cfm, co okazało się niewystarczające do utrzymania zdrowia i komfortu osób przebywających w budynkach. Obecnie Amerykańskie Stowarzyszenie Inżynierów Ogrzewnictwa, Chłodnictwa i Klimatyzacji (ASHRAE) zaleca minimum 15 cfm powietrza zewnętrznego na osobę, a 20 cfm w przestrzeniach biurowych.1011
Problemy z wentylacją mogą wynikać z:
- Niespełniania obowiązujących norm i standardów, takich jak te publikowane przez ASHRAE12
- Problemów z instalacją lub konserwacją systemów HVAC12
- Nieuwzględnienia wymagań wentylacyjnych podczas remontów lub zmian w sposobie użytkowania przestrzeni12
- Niewłaściwej dystrybucji powietrza do osób w budynku13
Badania wykazały, że budynki z klimatyzacją mają wyższy wskaźnik objawów SBS niż budynki wentylowane naturalnie, a objawy częściej występują w budynkach sektora publicznego niż w budynkach sektora prywatnego.1415
Zanieczyszczenia chemiczne
Zanieczyszczenia chemiczne są istotnym czynnikiem przyczyniającym się do SBS i można je podzielić na te pochodzące ze źródeł wewnętrznych i zewnętrznych.10
Zanieczyszczenia ze źródeł wewnętrznych:
- Lotne związki organiczne (VOC) emitowane przez kleje, tapicerkę, wykładziny, kopiarki, wyroby z drewna, pestycydy, środki czyszczące108
- Formaldehyd emitowany przez meble i podłogi drewniane16
- Ozon z kopiarek i drukarek laserowych1718
- Dym tytoniowy zawierający różnorodne toksyczne zanieczyszczenia powietrza8
- Środki czyszczące uwalniające związki takie jak toluen i benzen818
- Emisje z materiałów budowlanych, mebli i wykończenia wnętrz719
Badania wykazały, że reaktywne lotne związki organiczne, takie jak aldehydy i węglowodory halogenowane, są związane z rosnącym poziomem objawów SBS.20
Zanieczyszczenia ze źródeł zewnętrznych:
- Spaliny z pojazdów silnikowych1021
- Zanieczyszczenia z otworów wentylacyjnych instalacji hydraulicznych10
- Wyrzuty z budynków (łazienki i kuchnie)10
- Zanieczyszczenia z pobliskich zakładów przemysłowych2
Te zanieczyszczenia mogą przedostawać się do budynku przez niewłaściwie zlokalizowane otwory wentylacyjne, okna oraz inne otwory.1312
Zanieczyszczenia biologiczne
Zanieczyszczenia biologiczne mogą powodować szereg objawów związanych z SBS i obejmują:1013
Zanieczyszczenia biologiczne rozwijają się głównie w miejscach o nadmiernej wilgoci lub wysokiej wilgotności, takich jak stojąca woda w kanałach, nawilżaczach, tacach odpływowych lub miejscach, gdzie woda zgromadziła się na płytkach sufitowych i izolacji.2324
Badania wykazały, że niektóre pleśnie, takie jak Fusarium oraz Penicillium i Stachybotrys, produkują toksyny, które mogą być szkodliwe dla zdrowia i są ściśle związane z SBS. Mykotoksyny te mogą wnikać głęboko do płuc i dróg oddechowych, powodując poważne dolegliwości i osłabiając układ odpornościowy.252627
Z badań przeprowadzonych przez Fiska i Mudarriego wynika, że 21% przypadków astmy w Stanach Zjednoczonych było spowodowanych wilgotnymi środowiskami z pleśnią występującymi we wszystkich środowiskach wewnętrznych, takich jak szkoły, budynki biurowe, domy i mieszkania.28
Inne czynniki fizyczne budynku
Oprócz głównych czynników związanych z jakością powietrza wewnętrznego, do SBS przyczyniają się również inne fizyczne aspekty budynku:719
- Temperatura i wilgotność – zbyt wysoka temperatura, niska wilgotność lub częste zmiany temperatury w ciągu dnia mogą powodować dyskomfort i nasilać objawy SBS297
- Oświetlenie – słabe oświetlenie, migotanie świateł, brak dostępu do światła naturalnego297
- Hałas – zarówno niski, jak i wysoki poziom hałasu, stały lub przerywany30
- Promieniowanie elektromagnetyczne z urządzeń elektronicznych, takich jak komputery, mikrofale i telewizory, które jonizują powietrze31
- Pył, kurz i włókna unoszące się w powietrzu29
- Obecność monitorów komputerowych z niską jakością obrazu, powodujących nadmierne obciążenie oczu17
Badanie przeprowadzone w 2015 roku dotyczące związku SBS z zanieczyszczeniami powietrza wewnętrznego w budynkach biurowych w Iranie wykazało, że wraz ze wzrostem stężenia dwutlenku węgla w budynku, zwiększały się objawy takie jak nudności, bóle głowy, podrażnienie nosa, duszność i suchość gardła.2832
Czynniki psychospołeczne i organizacyjne
Badania wskazują, że czynniki psychospołeczne i organizacyjne odgrywają istotną rolę w rozwoju i nasileniu objawów SBS. Aspekty te są często pomijane, ponieważ skupiamy się głównie na fizycznych właściwościach budynku.1415
Do głównych czynników psychospołecznych należą:
- Stres zawodowy – nadmierny stres w pracy lub niezadowolenie z pracy14
- Złe relacje interpersonalne w miejscu pracy14
- Słaba komunikacja między pracownikami i kierownictwem14
- Niska satysfakcja z pracy i niskie morale w miejscu pracy33
- Brak kontroli nad własną pracą33
- Specyficzne czynniki stresowe związane z pracą, które są istotnie związane z konkretnymi objawami SBS. Obciążenie pracą i konflikty w pracy są znacząco powiązane z ogólnymi objawami (ból głowy, nietypowe zmęczenie, uczucie zimna lub nudności)34
Istnieje wyraźna korelacja między rodzajem wykonywanej pracy a częstością występowania objawów SBS. Objawy są częściej obserwowane u osób wykonujących prace biurowe niż u osób zajmujących stanowiska kierownicze, co prawdopodobnie wynika z lepszych warunków pracy dla kadry kierowniczej. Częstość występowania objawów jest najwyższa wśród pracowników biurowych wykonujących rutynowe zadania.1415
Badania sugerują, że stres związany z pracą i niezadowolenie są prawdopodobnie ważniejszymi przyczynami objawów niż czynniki fizyczne i chemiczne w środowisku wewnętrznym. Jednak późniejsze badania wykazały, że chociaż SBS był związany z niskim wsparciem ze strony przełożonych i postrzeganiem złych fizycznych warunków pracy, istniał również związek ze złą jakością powietrza, nawet po uwzględnieniu środowiska psychospołecznego.1533
Czynniki demograficzne i indywidualne
Istnieją pewne czynniki demograficzne i indywidualne, które mogą wpływać na podatność na zespół chorego budynku:14
- Płeć – objawy SBS są częstsze u kobiet niż u mężczyzn, prawdopodobnie dlatego, że więcej kobiet pracuje na stanowiskach sekretarskich, są bardziej świadome swojego zdrowia lub mniejsza dawka zanieczyszczeń jest wymagana do wystąpienia efektów1435
- Historia chorób alergicznych – objawy SBS u dorosłych były związane z historią alergicznego nieżytu nosa, egzemy i astmy28
- Czas spędzony przy monitorach komputerowych – niektóre badania wykazują niewielki związek między czasem spędzonym przed jednostkami wyświetlania wizualnego (VDU) a zespołem chorego budynku36
Według niektórych badań, kobiety cisgender mogą być trzy razy bardziej narażone na doświadczenie SBS niż mężczyźni cisgender.25
Czynniki związane z domem mieszkalnym
Zespół chorego budynku może występować również w środowisku domowym. Czynniki związane z domem, które mogą przyczyniać się do SBS, obejmują:34
- Rodzaj podłogi – podłogi laminowane mogą powodować większe narażenie na chemikalia i więcej objawów SBS w porównaniu z podłogami kamiennymi, płytkami i betonowymi34
- Niedawne remonty i nowe meble (w ciągu ostatniego roku) również powiązano ze zwiększonymi objawami34
- Wilgotność i powiązane czynniki34
- Posiadanie zwierząt domowych34
- Obecność karaluchów34
Wpływ zmian klimatycznych i energetycznych na SBS
Zmiany klimatyczne i dążenie do oszczędności energii mają istotny wpływ na występowanie zespołu chorego budynku. Jak stwierdzono w jednym z badań, przyczyną SBS są w dużej mierze zmiany w projektowaniu budynków i wentylacji wywołane kryzysem energetycznym w latach 70.3337
Raport Światowej Organizacji Zdrowia z 1984 roku sugerował, że nawet 30% nowych i zmodernizowanych budynków może mieć problemy z jakością powietrza wewnętrznego wystarczające do wywołania objawów zdrowotnych. Nieodpowiednia wentylacja budynków jest najczęstszą przyczyną; pojawienie się SBS w połowie lat 70. często przypisywano zmniejszonym standardom wentylacji budynków komercyjnych w celu zwiększenia efektywności energetycznej, po arabskim embargu na ropę naftową z 1973 roku.37
Na początku kryzysu energetycznego w latach 70. budowniczowie i właściciele budynków podjęli kroki w celu zmniejszenia zużycia energii w budynkach biurowych, co prowadziło do tworzenia szczelnych budynków z ograniczoną wymianą powietrza z otoczeniem.3839
Według badacza Strausa, związek między SBS a zmianami w projektowaniu budynków jest wyraźny. Nowoczesne, energooszczędne budynki zależne od systemów HVAC zamiast otwartych okien dla cyrkulacji powietrza są bardziej narażone na problemy związane z jakością powietrza wewnętrznego.4041
Jak podkreślono w raporcie z DC8C82BB42, w przyszłości konieczne będzie uwzględnienie wpływu oszczędzania energii i zmian klimatycznych na jakość środowiska wewnętrznego budynków.42
ozone-interakcje”>Złożone interakcje czynników powodujących SBS
Zespół chorego budynku jest wynikiem złożonych interakcji między wieloma czynnikami. Rzadko kiedy pojedynczy czynnik jest odpowiedzialny za wszystkie objawy.4344
Czynniki powodujące SBS mogą działać w kombinacji i narastać do punktu, w którym ludzie w danym obszarze zaczynają odczuwać fizyczne dolegliwości. Główną przyczyną SBS jest prawdopodobnie jakość i efektywność wewnętrznego systemu wentylacji, ale inne czynniki również odgrywają istotną rolę.45
Zanieczyszczenia wewnętrzne mogą wpływać na jakość powietrza samodzielnie lub w połączeniu ze sobą. Ze względu na ogromną liczbę zmiennych, zespół chorego budynku może być niezwykle trudny do zdiagnozowania.46
Jest oczywiste, że istnieje wiele kombinacji źródeł zanieczyszczeń, a ponadto źródła te mogą nie być niezależne. Potencjalny zakres zanieczyszczeń w środowisku biurowym jest ogromny, co dodatkowo utrudnia identyfikację konkretnej przyczyny SBS.15
Wszystkie te czynniki mogą działać w połączeniu i mogą uzupełniać inne problemy, takie jak nieodpowiednia temperatura, wilgotność lub oświetlenie. Jednak nawet po dokładnym zbadaniu budynku konkretne przyczyny dolegliwości mogą pozostać nieznane.47
Jednym z powodów braku dokładnej przyczyny lub lekarstwa na SBS jest to, że większość badań SBS analizuje tylko część problemu. Gdyby problem był czysto fizyczny, znaleziono by rozwiązanie, które wyeliminowałoby problem, dlatego logiczne jest, aby wywnioskować, że SBS nie jest wyłącznie problemem fizycznym.6
Konsekwencje i wnioski
Zespół chorego budynku stanowi poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego i środowiska pracy. Objawy SBS mogą prowadzić do znaczącej utraty produktywności, zwiększonej absencji chorobowej i pogorszenia jakości życia osób dotkniętych tym problemem.736
Szacuje się, że objawy związane z zespołem chorego budynku kosztują brytyjską gospodarkę około 24,6 miliona funtów rocznie w postaci utraconych dni pracy. W Stanach Zjednoczonych ponad połowa Amerykanów spędza czas pracy w biurach lub środowiskach podobnych do biur, a do 60% pracowników biurowych zgłasza co najmniej jeden problem zdrowotny przypisywany ich miejscu pracy.748
Chociaż zespół chorego budynku nadal stanowi wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne, rosnące zrozumienie jego złożonych przyczyn pozwala na opracowanie bardziej efektywnych strategii prewencyjnych i interwencyjnych. Podejście holistyczne, uwzględniające zarówno czynniki fizyczne, jak i psychospołeczne, wydaje się być najbardziej obiecującą metodą radzenia sobie z tym problemem.42
Jak podkreślono w badaniach, koszt zmniejszonej produktywności, zastępowania pracowników i postępowań sądowych sprawia, że zapobieganie jest bezsprzecznie lepsze niż leczenie. Dlatego też priorytetem powinno być projektowanie i utrzymywanie budynków w sposób minimalizujący ryzyko SBS oraz edukacja użytkowników budynków w zakresie czynników ryzyka i strategii prewencyjnych.15
Należy również zwrócić większą uwagę na środowisko wewnętrzne w szkołach, przedszkolach, szpitalach i domach opieki dla osób starszych. Poprawa środowiska domowego może być najbardziej opłacalnym sposobem zmniejszenia obciążenia związanego z ekspozycją wewnętrzną. Nie należy również zaniedbywać związku między zanieczyszczeniem powietrza wewnętrznego i zewnętrznego.42
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.