Skręcenia i naciągnięcia
Patofizjologia i mechanizm
Skręcenia i naciągnięcia to urazy tkanek miękkich różniące się lokalizacją uszkodzenia: skręcenia dotyczą więzadeł, a naciągnięcia mięśni lub ścięgien. Skręcenia powstają wskutek nadmiernego rozciągnięcia lub rozerwania więzadeł, np. w stawie skokowym, gdzie prędkość inwersji może sięgać 1752°/s, a kąt inwersji 142°, najczęściej uszkadzając więzadło strzałkowo-skokowe przednie (ATFL). Naciągnięcia mięśni, szczególnie kulszowo-goleniowych, powstają podczas skurczów ekscentrycznych lub gwałtownego przeciążenia, prowadząc do uszkodzenia włókien mięśniowych w okolicy połączenia mięśniowo-ścięgnistego. Czynniki ryzyka obejmują wcześniejsze urazy, architekturę mięśni, niewystarczającą rozgrzewkę, zmęczenie mięśniowe, zaburzenia propriocepcji oraz nadmierne przeciążenie. Urazy te klasyfikuje się na trzy stopnie: I (mikronaderwania), II (częściowe naderwania) i III (całkowite zerwania). Proces gojenia obejmuje fazę zapalną (24-72 h), naprawczą (kilka tygodni) i przebudowy (do kilku miesięcy), a czas powrotu do zdrowia zależy od stopnia uszkodzenia i leczenia.
- Patogeneza i mechanizm skręceń i naciągnięć
- Mechanizm powstawania skręceń
- Mechanizm powstawania naciągnięć
- Czynniki predysponujące do skręceń i naciągnięć
- Kaskada patofizjologiczna w skręceniach i naciągnięciach
- Patofizjologia przewlekłej niestabilności
- Zmiany patologiczne w układzie nerwowo-mięśniowym
- Deficyty propriocepcji
- Zaburzenia kontroli postawy
- Mechanizm urazu w niestabilności szyjnego odcinka kręgosłupa
- Specyfika gojenia różnych typów urazów
Patogeneza i mechanizm skręceń i naciągnięć
Skręcenia i naciągnięcia to powszechne urazy tkanek miękkich, które różnią się lokalizacją uszkodzenia. Skręcenie dotyczy więzadeł łączących kości w stawie, natomiast naciągnięcie obejmuje uszkodzenie mięśni lub ścięgien łączących mięśnie z kośćmi.12 Chociaż często używane zamiennie, terminy te opisują różne urazy anatomiczne, których patogeneza i mechanizm powstawania różnią się w zależności od struktury, której dotyczą.3
Mechanizm powstawania skręceń
Skręcenia powstają, gdy więzadło zostaje nadmiernie rozciągnięte, skręcone lub rozerwane wskutek działania siły przekraczającej wytrzymałość tkanki.4 Więzadła są mocnymi, nieelastycznymi włóknami zbudowanymi z kolagenu, które łączą kości w stawie, zapewniając stabilność i propriocepcję (zdolność wyczuwania położenia i ruchu kończyn).5 Włókna kolagenowe posiadają około 4% strefę elastyczną, w której rozciągają się pod wpływem zwiększonego obciążenia. Przekroczenie tej granicy elastyczności prowadzi do zerwania włókien i powstania skręcenia.6
Najbardziej typowy mechanizm skręcenia obejmuje:78
- Nagły skręt lub przekręcenie stawu poza jego normalny zakres ruchu
- Nadmierne rozciągnięcie lub wygięcie stawu
- Gwałtowne ruchy zmieniające kierunek, zwłaszcza podczas aktywności sportowych
- Upadki lub bezpośrednie urazy stawu
W przypadku skręcenia stawu skokowego, który jest najczęstszym rodzajem skręcenia, mechanizm urazu polega zazwyczaj na nadmiernym zgięciu podeszwowym i inwersji stopy.9 Badania wykazały, że może to prowadzić do prędkości inwersji sięgającej 1752 stopni/sekundę i maksymalnych kątów inwersji do 142 stopni.10 Prowadzi to do uszkodzenia więzadeł bocznych stawu skokowego, przy czym więzadło strzałkowo-skokowe przednie (ATFL), które jest najsłabszym więzadłem, ulega uszkodzeniu jako pierwsze.9
Mechanizm powstawania naciągnięć
Naciągnięcia powstają, gdy mięsień lub ścięgno zostaje nadmiernie rozciągnięte, przeciążone lub rozerwane.3 Mechanizm uszkodzenia obejmuje nadmierną siłę rozciągającą działającą na jednostkę mięśniowo-ścięgnistą, co prowadzi do uszkodzenia włókien mięśniowych (miofibrylli), najczęściej w okolicy połączenia mięśniowo-ścięgnistego.1112
Naciągnięcia mięśni najczęściej występują podczas:1113
- Skurczów ekscentrycznych – gdy mięsień kurczy się przy jednoczesnym wydłużaniu (np. podczas opuszczania ciężaru lub rzucania piłką)
- Gwałtownego przeciążenia – gdy mięsień zostaje poddany sile, która przekracza jego wytrzymałość
- Nadmiernego rozciągnięcia – szczególnie podczas ruchu, który wykracza poza normalny zakres elastyczności mięśnia
- Powtarzających się mikrourazów – prowadzących do przewlekłych naciągnięć
Badania wykazały, że naciągnięcia mięśni kulszowo-goleniowych, które są jednymi z najczęstszych naciągnięć, zwykle występują podczas późnej fazy wymachu w cyklu biegowym, w wyniku nadmiernego napięcia mięśnia spowodowanego skurczem ekscentrycznym.14 Ten mechanizm urazu wskazuje, że mięśnie są najbardziej narażone na uszkodzenie podczas fazy końcowej wymachu, gdy dochodzi do ekscentrycznego obciążenia mięśnia.14
Czynniki predysponujące do skręceń i naciągnięć
Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia skręceń i naciągnięć:1115
- Wcześniejsze urazy – najbardziej powszechnym czynnikiem predysponującym do skręcenia jest historia wcześniejszego skręcenia; podobnie w przypadku naciągnięć
- Architektura mięśni – mięśnie pierzaste, mięśnie typu II (szybkokurczliwe), jednostki mięśniowo-ścięgniste przechodzące przez 2 stawy są bardziej podatne na urazy
- Niewystarczająca rozgrzewka przed ćwiczeniami
- Zmęczenie mięśniowe – zmniejsza siłę ekscentryczną mięśni, co zwiększa ryzyko urazu
- Zaburzenia propriocepcji i kontroli nerwowo-mięśniowej
- Nieodpowiednie obuwie lub nawierzchnia
- Nadmierne przeciążenie – zbyt szybkie zwiększanie intensywności treningu
Kaskada patofizjologiczna w skręceniach i naciągnięciach
Po uszkodzeniu tkanek miękkich w wyniku skręcenia lub naciągnięcia rozpoczyna się złożona kaskada procesów biologicznych, które mają na celu naprawę uszkodzonej tkanki.17
Faza zapalna
Uszkodzenie włókien mięśniowych, ścięgnistych lub więzadłowych wywołuje reakcję immunologiczną zwaną zapaleniem.17 Jest to złożona kaskada procesów biologicznych, która prowadzi do klasycznych objawów obrzęku, zaczerwienienia i tkliwości związanych ze skręceniami i naciągnięciami.17 W przypadku naciągnięć, uszkodzenie włókien mieśniowych powoduje zmiany strukturalne i biochemiczne, zarówno w wyniku bezpośredniego uszkodzenia włókien, jak i reakcji zapalnej.18
Bezpośrednio po urazie występuje:19
- Uszkodzenie małych naczyń krwionośnych prowadzące do krwawienia w obrębie tkanki
- Napływ komórek zapalnych do obszaru urazu
- Uwolnienie mediatorów zapalnych
- Obrzęk i uciśnięcie zakończeń nerwowych, co powoduje ból
- Odruchowe napięcie mięśni (skurcz ochronny)
Klasyfikacja stopnia urazu
Zarówno skręcenia, jak i naciągnięcia klasyfikuje się w zależności od stopnia uszkodzenia tkanki:212223
- Stopień I (łagodny) – włókna są rozciągnięte, ale nie zerwane, lub występują tylko mikroskopijne naderwania; objawy są łagodne, a funkcja stawu/mięśnia jest zachowana
- Stopień II (umiarkowany) – częściowe naderwanie więzadła, mięśnia lub ścięgna; umiarkowany ból i obrzęk, ograniczona funkcja
- Stopień III (ciężki) – całkowite zerwanie więzadła, mięśnia lub ścięgna; silny ból i obrzęk, utrata funkcji
W przypadku uszkodzenia więzadeł bocznych stawu skokowego, zerwanie więzadła strzałkowo-skokowego przedniego (ATFL) występuje w 66% przypadków skręceń, podczas gdy jednoczesne zerwanie ATFL i więzadła piętowo-strzałkowego (CFL) występuje w kolejnych 20% przypadków.9 Więzadło strzałkowo-skokowe tylne (PTFL) rzadko ulega uszkodzeniu ze względu na dużą siłę potrzebną do wywołania urazu oraz na pozycję zgięcia grzbietowego wymaganą do napięcia tego więzadła.9
Procesy gojenia i powikłania
Gojenie skręceń i naciągnięć jest procesem złożonym, który zależy od wielu czynników, w tym rodzaju tkanki, ciężkości urazu, zastosowanego leczenia, wcześniejszych urazów oraz wieku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta.17 Proces ten obejmuje następujące fazy:25
- Faza zapalna – trwa 24-72 godziny, charakteryzuje się napływem komórek zapalnych i formowaniem skrzepu
- Faza naprawcza – rozpoczyna się 48-72 godziny po urazie i trwa do kilku tygodni; obejmuje formowanie nowych naczyń krwionośnych i syntezę kolagenu
- Faza przebudowy – może trwać do kilku miesięcy; włókna kolagenowe są reorganizowane i wzmacniane zgodnie z kierunkiem działających sił
Większość urazów tkanek miękkich goi się w ciągu kilku tygodni, w zależności od stopnia skręcenia lub naciągnięcia, ewentualnych urazów wtórnych lub problemów, takich jak osłabienie, sztywność, słaba równowaga lub funkcja, oraz ogólnego stanu zdrowia osoby.27 Ciężkie urazy, w których tkanka uległa całkowitemu zerwaniu, mogą wymagać zabiegu chirurgicznego w celu ponownego połączenia rozdartych części.27
Uszkodzenie więzadeł może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:2829
- Niestabilność stawu – szczególnie po skręceniach 3. stopnia; niestabilność może być upośledzająca i zwiększa ryzyko wystąpienia choroby zwyrodnieniowej stawów
- Sztywność i ograniczony zakres ruchu – zwłaszcza jeśli staw wymaga długotrwałego unieruchomienia
- Choroba zwyrodnieniowa stawów – urazy prowadzące do niestabilności stawów predysponują do wielokrotnych urazów stawów, które mogą uszkodzić chrząstkę stawową
- Przewlekły ból – jeśli skręcenie lub naciągnięcie nie goi się prawidłowo lub występuje uszkodzenie podstawowe
- Nawracające urazy – bez odpowiedniej rehabilitacji i ćwiczeń wzmacniających zwiększa się ryzyko nawracających skręceń lub naciągnięć w tym samym obszarze
Patofizjologia przewlekłej niestabilności
Jednym z najpoważniejszych następstw skręceń, szczególnie stawu skokowego, jest przewlekła niestabilność, która może rozwinąć się po początkowym urazie.30 Przewlekła niestabilność stawu skokowego (CAI – Chronic Ankle Instability) oznacza występowanie nawracających epizodów niestabilności bocznej stawu skokowego, prowadzących do licznych skręceń.30
Niestabilność mechaniczna
Niestabilność mechaniczna stawu skokowego powstaje w wyniku zmian anatomicznych po początkowym skręceniu, które prowadzą do nieprawidłowości predysponujących staw do kolejnych epizodów niestabilności.30 Te zmiany obejmują:31
- Patologiczną wiotkość – może prowadzić do niestabilności stawu podczas wykonywania czynności funkcjonalnych, powodując kolejne urazy struktur stawowych
- Zaburzenia artrokenematyki – niestabilność stawu skokowo-goleniowego jest tradycyjnie wyjaśniana w pojedynczych płaszczyznach, chociaż pomija to normalny trójpłaszczyznowy ruch dozwolony w tym stawie
- Zmiany błony maziowej – niestabilność mechaniczna stawu skokowego może również wystąpić z powodu nieprawidłowości spowodowanych przerostem błony maziowej i uwięźnięciem lub rozwojem zmian zwyrodnieniowych stawu
- Rozwój zmian zwyrodnieniowych stawów
Badania wykazały, że gojenie więzadeł bocznych może rozpocząć się między sześcioma tygodniami a trzema miesiącami po początkowym skręceniu; jednak nawet do roku po urazie u 33±1% pacjentów występuje pozostała wiotkość mechaniczna.32 Ten czas gojenia jest często niezgodny z długością czasu, w którym pacjenci są unieruchomieni i powracają do aktywności fizycznej, co może zwiększać ryzyko przewlekłej niestabilności.32
Niestabilność funkcjonalna
Uszkodzenie więzadeł bocznych stawu skokowego powoduje niekorzystne zmiany w układzie nerwowo-mięśniowym, który zapewnia dynamiczne wsparcie stawu.31 Niestabilność funkcjonalna jest spowodowana:733
- Upośledzeniem propriocepcji – utratą zdolności wyczuwania położenia i ruchu stawu
- Deficytami kontroli nerwowo-mięśniowej
- Osłabieniem mięśni – szczególnie mięśni stabilizujących staw skokowy
- Zaburzeniami równowagi – zarówno statycznej, jak i dynamicznej
Początkowo uszkodzenie więzadeł bocznych zmienia funkcję mechanoreceptorów tych więzadeł, zaburzając zdolność wyczuwania ruchu w stawie. Także mięśnie otaczające staw mogą być dotknięte, gdy dochodzi do uszkodzenia mechanoreceptorów więzadeł bocznych, wpływając na kontrolę postawy i funkcję mięśni.33
Zmiany w kontroli sensomotorycznej wiążą się również ze zmianami kinematycznymi i kinetycznymi podczas chodu. Klinicznie deficyty te przejawiają się w dynamicznej i statycznej równowadze oraz subiektywnej funkcji. Znaczenie wkładu sensorycznego ze struktur otaczających staw skokowy jest najczęściej akceptowanym powodem subiektywnej niestabilności, ponieważ subiektywna niestabilność występuje nawet u osób, które nie mają wyraźnej wiotkości mechanicznej.33
Skutki długoterminowe niestabilności
Długoterminowe skutki niestabilności mechanicznej mogą prowadzić do dalszych nieprawidłowych ruchów w stawie, co skutkuje długotrwałymi zmianami zwyrodnieniowymi. Siedemdziesiąt osiem procent przypadków choroby zwyrodnieniowej stawu skokowego było rzekomo związanych z historią nawracających skręceń bocznych stawu skokowego, co stanowi wyższy odsetek w porównaniu z innymi dużymi stawami.32
W zależności od wiotkości i funkcji stawu, osoby te mogą wymagać operacji, aby przywrócić staw do bardziej stabilnego stanu, chociaż zwykle najpierw próbuje się interwencji zachowawczych. Obecność przewlekłej niestabilności stawu skokowego nie zawsze jest związana z tą wiotkością, ale długoterminowe zmiany artrokenematyczne związane z wiotkością mogą przyczyniać się do większej degeneracji stawu.32
Zmiany patologiczne w układzie nerwowo-mięśniowym
Urazy tkanek miękkich, takie jak skręcenia i naciągnięcia, mogą prowadzić do znaczących zmian w funkcjonowaniu układu nerwowo-mięśniowego. Te zmiany przyczyniają się do osłabienia mięśni, zaburzeń koordynacji i zwiększonego ryzyka ponownych urazów.3334
Deficyty propriocepcji
Uszkodzenie więzadeł i innych tkanek miękkich wpływa na receptory proprioceptywne, które dostarczają informacji o położeniu i ruchu stawu. Wielomodalne wejście z mechanoreceptorów więzadeł, mięśni, ścięgien i skóry odgrywa ważną rolę w statycznej i dynamicznej stabilności stawu.33
Deficyty w odczuwaniu wibracji, poczuciu pozycji stawu i poczuciu siły zostały zidentyfikowane u pacjentów z niestabilnością stawu skokowego. Gojenie więzadeł bocznych następuje i może przywrócić wsparcie mechaniczne; jednak naprawa struktur neurologicznych w tej tkance nie jest uważana za możliwą.33
Zaburzenia kontroli postawy
Badanie równowagi może pomóc w identyfikacji deficytów równowagi związanych z przewlekłą niestabilnością stawu skokowego. Ocena siłowni równowagi za pomocą pomiarów nacisku środka ciężkości jest uważana za złoty standard, ale nie jest powszechnie stosowana w praktyce klinicznej.34
Deficyty równowagi oceniane za pomocą pomiarów nacisku na płytę siłową były konsekwentnie zgłaszane po ostrych skręceniach stawu skokowego, ale nie u osób z przewlekłą niestabilnością stawu skokowego. Jednak pomiary czasu do granicy, bardziej czułe badanie, zidentyfikowały zmienione strategie kontroli postawy u osób z przewlekłą niestabilnością stawu skokowego.34
Mechanizm urazu w niestabilności szyjnego odcinka kręgosłupa
W przypadku odcinka szyjnego kręgosłupa, naciągnięcie powstaje w wyniku urazu przeciążeniowego jednostki mięśniowo-ścięgnistej z powodu nadmiernych sił działających na kręgosłup szyjny. Przyczyną jest uważane rozciąganie i rozrywanie mięśni lub więzadeł. Mogą wystąpić wtórny obrzęk, krwotok i stan zapalny.35
Istotnym postępem w zrozumieniu przewlekłego bólu po urazie typu „whiplash” w ciągu ostatnich dwóch dekad było odkrycie, że centralna sensytyzacja odgrywa ważną rolę w utrzymywaniu się objawów.35 Wiele mięśni szyjnych nie kończy się w ścięgnach, ale przyczepia się bezpośrednio do okostnej. Mięśnie reagują na uraz, kurczące się, a otaczające mięśnie są rekrutowane w próbie usztywnienia uszkodzonego mięśnia.35
Torebki stawowe kręgosłupa zawierają wolne (nocyceptywne) zakończenia nerwowe, a rozciąganie tych więzadeł przez podawanie wstrzyknięć do stawu twarzowego wywołało wzorce bólu podobne do whiplashu u zdrowych osób. Więzadła torebkowe kręgosłupa szyjnego mogą ulec uszkodzeniu pod obciążeniami podobnymi do whiplashu, z połączonymi siłami ścinania, zginania i ściskania; ten mechanizm zapewnia mechaniczną podstawę urazu spowodowanego obciążeniem typu whiplash.36
Specyfika gojenia różnych typów urazów
Gojenie skręceń i naciągnięć zależy od rodzaju uszkodzonej tkanki oraz stopnia urazu. Procesy te mają kluczowe znaczenie dla pełnego powrotu do zdrowia.25
Gojenie uszkodzeń więzadeł
Uszkodzenie więzadła prowadzi do następujących zmian:37
- Zwiększona ruchomość między kośćmi kompleksu stawu skokowego/stopy (nadmierna ruchomość)
- Wynikająca nadmierna ruchomość może być oceniana jakościowo i empirycznie przy użyciu różnych technik klinicznych, takich jak ręczne testy naprężenia, artometria instrumentalna i radiogramy naprężenia
- Aby odzyskać stabilność stawu skokowego, natychmiastowa opieka i rehabilitacja powinny koncentrować się na wspomaganiu gojenia więzadeł
Obecna literatura sugeruje, że gojenie więzadeł trwa ponad sześć tygodni. Jednak badania udokumentowały również wiotkość stawów sześć miesięcy po urazie. Przewlekła wiotkość, która została zgłoszona w literaturze, może wynikać z nieodpowiedniej rehabilitacji, co wymaga dalszych badań nad rodzajem opieki i leczenia, które najlepiej ułatwi gojenie tkanek i normalną funkcję stawu.37
Gojenie uszkodzeń mięśni
W naciągnięciach mięśni, nadmierna siła rozciągająca przyłożona do mięśnia prowadzi do nadmiernego napięcia miofibrylli i w konsekwencji do zerwania w pobliżu połączenia mięśniowo-ścięgnistego.11 Gojenie mięśni obejmuje:12
- Strukturalne i biochemiczne zmiany występujące po początkowym urazie
- Ogólnym celem jest wspomaganie organizmu w jego naturalnym procesie gojenia, respektując fazy zapalne, naprawcze i przebudowy
Naciągnięcia mięśni występują najczęściej w połączeniu mięśniowo-ścięgnistym w wyniku pośredniego urazu, poprzez zastosowanie nadmiernych sił rozciągających. Bardzo powszechne u sprinterów i skoczków, zwykle powstają w wyniku pośredniego urazu, z zastosowania nadmiernych sił rozciągających.12
Najbardziej narażonym miejscem na pośredni uraz typu naciągnięcie jest połączenie mięśniowo-ścięgniste, najsłabsze ogniwo w jednostce mięśniowo-ścięgnistej. W tym obszarze nawet niewielkie naciągnięcie, wywołując niepełne przerwanie, widoczne tylko w mikroskopii, może je osłabić i predysponować do dalszych urazów.18
Funkcjonalne konsekwencje urazów
Skręcenia i naciągnięcia mogą prowadzić do różnych funkcjonalnych konsekwencji, w zależności od tego, które tkanki są uszkodzone:3839
- Skręcenia więzadeł – ponieważ funkcją więzadła jest ograniczanie ruchu stawu, jeśli więzadło jest rozdarte i rozciągnięte, staw ma tendencję do stawania się nadmiernie ruchliwym i mniej stabilnym. Może to być maskowane podczas ostrej fazy przez napięcie/skurcz mięśniowy
- Naciągnięcia mięśni – z drugiej strony, naciągnięcia mają tendencję do powodowania hipomobilności stawu, zarówno z powodu skurczu mięśniowego, który występuje w krótkiej perspektywie i często kontynuuje w długiej perspektywie, jak i tworzenia się przyczepów tkanki bliznowatej, które występują podczas procesu gojenia
Długotrwałe unieruchomienie mięśni po urazie prowadzi do ich osłabienia. Badania wykazały, że więzadło szybko słabnie w przypadku unieruchomienia. Normalna codzienna aktywność jest ważna dla utrzymania około 80-90% właściwości mechanicznych więzadła.6
W zależności od stopnia uszkodzenia, czas gojenia skręceń i naciągnięć może się znacznie różnić:40
- Łagodne skręcenie/naciągnięcie: trzy do sześciu tygodni
- Umiarkowane skręcenie/naciągnięcie: dwa do trzech miesięcy
- Ciężkie skręcenie/naciągnięcie: osiem do 12 miesięcy
Powikłania skręceń, naciągnięć i urazów ścięgien są rzadkie, ale mogą powodować trwałą dysfunkcję kończyn.28 Wiele częściowych rozdarć w więzadłach, ścięgnach lub mięśniach goi się spontanicznie. Całkowite rozdarcia często wymagają operacji w celu przywrócenia anatomii i funkcji. Rokowanie i leczenie bardzo różnią się w zależności od lokalizacji i ciężkości urazu.22
Nawet przy odpowiednim leczeniu, te urazy mogą wymagać przedłużonego czasu na zagojenie się.41 Niestety, po skręceniu lub naciągnięciu staw może stać się podatny na powtarzające się skręcenia, jeśli nie zostaną podjęte kroki w celu pełnego leczenia początkowego urazu.42
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.