Przedwczesne wyładowanie
Diagnostyka i diagnoza
Przedwczesne wyładowanie (pre-eclampsia) to wieloukładowe zaburzenie pojawiające się po 20. tygodniu ciąży lub w okresie poporodowym, charakteryzujące się nowym nadciśnieniem tętniczym (≥140/90 mmHg) oraz białkomoczem (≥0,3 g/24h lub stosunek białko/kreatynina ≥0,3) bądź dysfunkcją narządową, taką jak małopłytkowość (<100 000/μL), niewydolność nerek (kreatynina >1,1 mg/dl), podwyższone transaminazy (≥2x norma), obrzęk płuc czy objawy neurologiczne. Ciężkie nadciśnienie definiuje się jako ≥160/110 mmHg, a rozpoznanie wymaga potwierdzenia co najmniej dwóch pomiarów ciśnienia w odstępie 4 godzin (lub krótszym przy ciężkim nadciśnieniu). Diagnostyka obejmuje badania laboratoryjne: morfologię krwi, funkcję nerek i wątroby oraz ocenę białkomoczu, a także nowe biomarkery, takie jak PlGF i sFlt-1, których stosunek sFlt-1:PlGF ≥40 wskazuje na wysokie ryzyko rozwoju choroby. Zespół HELLP stanowi poważne powikłanie przedwczesnego wyładowania, charakteryzujące się hemolizą, podwyższonymi enzymami wątrobowymi i małopłytkowością.
Diagnostyka przedwczesnego wyładowania
Przedwczesne wyładowanie (pre-eclampsia) jest wieloukładowym postępującym zaburzeniem charakteryzującym się nowym wystąpieniem nadciśnienia i białkomoczu lub nowym wystąpieniem nadciśnienia plus znacząca dysfunkcja narządowa z białkomoczem lub bez, typowo występującym po 20 tygodniu ciąży lub w okresie poporodowym12. W czasie ciąży nadciśnienie jest definiowane jako ciśnienie skurczowe ≥140 mmHg i/lub ciśnienie rozkurczowe ≥90 mmHg. Ciężkie nadciśnienie definiuje się jako ciśnienie skurczowe ≥160 mmHg i/lub ciśnienie rozkurczowe ≥110 mmHg3.
Kryteria diagnostyczne
Diagnostyka przedwczesnego wyładowania opiera się na badaniu ciśnienia krwi oraz ocenie funkcji narządów. Rozpoznanie stawia się, gdy u pacjentki po 20. tygodniu ciąży wystąpi wysokie ciśnienie krwi oraz przynajmniej jeden z następujących objawów45:
- Białkomocz (≥0,3 g białka w 24-godzinnej zbiórce moczu lub stosunek białka do kreatyniny ≥0,3 lub obecność białka w teście paskowym ≥1+, jeśli pomiar ilościowy jest niedostępny)67
- Małopłytkowość (liczba płytek krwi <100 000/μL)8
- Niewydolność nerek (stężenie kreatyniny >1,1 mg/dl lub podwojenie stężenia kreatyniny w surowicy przy braku innych chorób nerek)9
- Zaburzenia funkcji wątroby (podwyższone transaminazy, co najmniej dwukrotnie przekraczające normę)10
- Obrzęk płuc11
- Nowe objawy neurologiczne, takie jak ból głowy nieustępujący po lekach przeciwbólowych lub zaburzenia widzenia12
Należy zaznaczyć, że chociaż historycznie przedwczesne wyładowanie było definiowane przez nowe wystąpienie nadciśnienia w połączeniu z białkomoczem, niektóre kobiety mogą prezentować nadciśnienie i objawy wielonarządowe przy braku białkomoczu1314.
Badanie ciśnienia krwi
Podstawowym elementem diagnostyki jest pomiar ciśnienia krwi podczas każdej wizyty prenatalnej15. Jeśli pomiar ciśnienia krwi wskazuje na wysokie wartości (140/90 mmHg lub wyższe), szczególnie po 20. tygodniu ciąży, lekarz prawdopodobnie zleci dalsze badania16. Zgodnie z definicją, wysokie ciśnienie krwi w diagnostyce przedwczesnego wyładowania musi być stwierdzone podczas co najmniej dwóch pomiarów w odstępie co najmniej 4 godzin17. W przypadku ciężkiego nadciśnienia (≥160/110 mmHg) rozpoznanie można potwierdzić po krótszym odstępie czasu (np. 15 minut), aby przyspieszyć wdrożenie leczenia przeciwnadciśnieniowego18.
Badanie moczu
Próbka moczu jest zwykle badana podczas każdej wizyty prenatalnej za pomocą testu paskowego19. Jeśli w badaniu przesiewowym wykryto białko w moczu, może być zalecane zebranie całego moczu w pojemniku przez 12 lub 24 godziny w celu określenia ilości traconego białka20. Ilość białka w moczu przekraczająca 300 mg w ciągu doby może wskazywać na przedwczesne wyładowanie21.
Alternatywnie, można zastosować wskaźnik białko-kreatynina (P:C) w pojedynczej próbce moczu. ACOG obecnie zaleca diagnozowanie przedwczesnego wyładowania za pomocą 24-godzinnej zbiórki moczu lub stosunku P:C w pojedynczej próbce22. Wskaźnik P:C jest wystarczający do oceny białkomoczu w diagnostyce przedwczesnego wyładowania23.
Badania krwi
Pacjentki z podejrzeniem przedwczesnego wyładowania powinny mieć wykonaną pełną morfologię krwi z oznaczeniem płytek krwi, poziom kreatyniny, badania czynności wątroby oraz oznaczenie wydalania białka z moczem24. Dodatkowe badania mogą obejmować ocenę krzepnięcia25.
Wyniki badań laboratoryjnych mogą wskazywać na następujące nieprawidłowości26:
- Podwyższone stężenie enzymów wątrobowych
- Małopłytkowość
- Podwyższone stężenie kreatyniny w surowicy
- Podwyższone stężenie kwasu moczowego w surowicy
Podwyższone stężenie enzymów wątrobowych, niska liczba płytek krwi i hemoliza są diagnostyczne dla zespołu HELLP, który jest poważnym powikłaniem przedwczesnego wyładowania2728.
Biomarkery w diagnostyce
W ostatnich latach pojawiły się nowe biomarkery, które mogą pomóc w diagnostyce przedwczesnego wyładowania. Należą do nich2930:
- Czynnik wzrostu łożyska (PlGF) – bierze udział w modulacji układu naczyniowego łożyska i matki
- Rozpuszczalna fms-podobna kinaza tyrozynowa-1 (sFlt-1) – antagonizuje tworzenie naczyń krwionośnych i promuje dysfunkcję śródbłonka
- Asymetryczna dimetyloarginina (ADMA) – zakłóca produkcję tlenku azotu i prowadzi do nieprawidłowej funkcji naczyń
- Test czerwieni Kongo – badanie nieprawidłowości zwijania białek w moczu kobiet z przedwczesnym wyładowaniem
W 2023 roku FDA zatwierdziła pierwszy test na przedwczesne wyładowanie, który mierzy czynnik wzrostu łożyska (PlGF) plus i rozpuszczalny receptor kinazy tyrozynowej-1 podobnej do FMS (sFlt-1) za pomocą testu surowicy krwi, aby pomóc w klinicznym postępowaniu przy przedwczesnym wyładowaniu31.
Stosunek sFlt-1 do PlGF wykazał wysoką czułość (85-95%) i swoistość (84-97%) w wykluczaniu rozwoju przedwczesnego wyładowania, co czyni go dobrym kandydatem do badań przesiewowych32. Test sFlt-1:PlGF ma ujemną wartość predykcyjną wynoszącą około 96%, ale jego dodatnia wartość predykcyjna wynosi około 65%, dlatego nieprawidłowy wynik (sFlt-1:PlGF ≥40) sam w sobie nie wystarcza do zdiagnozowania przedwczesnego wyładowania z ciężkimi objawami33.
Przedwczesne wyładowanie z ciężkimi objawami
Przedwczesne wyładowanie z ciężkimi objawami (dawniej ciężkie przedwczesne wyładowanie) to podgrupa pacjentek z przedwczesnym wyładowaniem, u których występuje ciężkie nadciśnienie i/lub konkretne objawy znacznej dysfunkcji narządowej, które oznaczają ciężki koniec spektrum przedwczesnego wyładowania34.
Rozpoznaje się je, gdy u pacjentki z przedwczesnym wyładowaniem występuje jeden lub więcej z następujących objawów3536:
- Ciśnienie skurczowe ≥160 mmHg lub ciśnienie rozkurczowe ≥110 mmHg, mierzone dwukrotnie w odstępie co najmniej 4 godzin, gdy pacjentka jest w łóżku (chyba że wcześniej rozpoczęto leczenie przeciwnadciśnieniowe)
- Zaburzenie czynności wątroby, na co wskazują nieprawidłowo podwyższone stężenia enzymów wątrobowych we krwi (dwukrotnie przekraczające normę) lub silny, uporczywy ból w prawym górnym kwadrancie lub ból nadbrzusza, który nie reaguje na farmakoterapię i nie jest spowodowany alternatywnymi rozpoznaniami
- Postępująca niewydolność nerek (stężenie kreatyniny w surowicy ≥1,1 mg/dl lub podwojenie stężenia kreatyniny w surowicy przy braku innych chorób nerek)
- Nowe zaburzenia mózgowe lub wzrokowe
- Obrzęk płuc
- Małopłytkowość (liczba płytek krwi <100 000/L)
Ilość białka w moczu nie koreluje dobrze z ciężkością choroby i dlatego większe ilości białkomoczu nie przyczyniają się już do rozpoznania ciężkiego przedwczesnego wyładowania37.
Monitorowanie płodu
W przypadku rozpoznania przedwczesnego wyładowania lekarz prawdopodobnie zaleci ścisłe monitorowanie wzrostu dziecka, zazwyczaj za pomocą badania ultrasonograficznego38. Monitorowanie płodu może obejmować3940:
- USG płodu: Lekarze będą ściśle monitorować rozwój dziecka, aby upewnić się, że prawidłowo rośnie
- Test niestresowy (NST): Lekarz sprawdza, jak reaguje tętno dziecka podczas ruchu. Jeśli tętno wzrasta o 15 uderzeń lub więcej na minutę przez co najmniej 15 sekund dwa razy co 20 minut, jest to wskazanie, że wszystko jest w normie
- Profil biofizyczny: Test ten łączy NST do sprawdzenia uderzeń serca dziecka z USG w celu sprawdzenia ruchów dziecka i poziomu płynu owodniowego
- Badanie dopplerowskie tętnicy pępowinowej
- Ocena płynu owodniowego
- Kardiotokografia płodu
Postępowanie diagnostyczne po rozpoznaniu
Po rozpoznaniu przedwczesnego wyładowania pacjentka powinna zostać skierowana do specjalisty w szpitalu w celu dalszych badań i częstszego monitorowania41. Może zostać przyjęta do szpitala w celu nadzoru i wszelkich potrzebnych interwencji, jeśli istnieją obawy o dobrostan kobiety lub dziecka42.
Po diagnozie przedwczesnego wyładowania, stężenie kreatyniny w surowicy, enzymy wątrobowe i liczba płytek krwi powinny być ponownie badane co najmniej dwa razy w tygodniu43. Należy również monitorować ciśnienie krwi przez co najmniej 72 godziny (około 3 dni) po porodzie, a następnie ponownie 7-10 dni po porodzie lub wcześniej, jeśli występują objawy44.
Diagnostyka różnicowa
Diagnostyka różnicowa przedwczesnego wyładowania z ciężkimi objawami obejmuje między innymi45:
- Zespół antyfosfolipidowy
- Ostre stłuszczenie wątroby ciężarnych
- Zakrzepowa plamica małopłytkowa (TTP)
- Zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS)
Wyniki laboratoryjne w tych zaburzeniach nakładają się na te występujące w przedwczesnym wyładowaniu z ciężkimi objawami46.
Nowe podejścia diagnostyczne
W celu poprawy wczesnego wykrywania przedwczesnego wyładowania opracowywane są nowe narzędzia diagnostyczne47. Obejmują one:
Kalkulatory ryzyka
Opracowano kalkulator, który łączy cechy matki ze średnim ciśnieniem tętniczym, średnim oporem tętnicy macicznej oraz poziomami PlGF i PAPP-A w surowicy przez Fundację Medycyny Płodowej do badań przesiewowych pacjentek we wczesnej ciąży w celu stratyfikacji ryzyka rozwoju przedwczesnego wyładowania później w ciąży, głównie przedwczesnego wyładowania przedterminowego48.
Modele predykcyjne
Należy rozważyć wykorzystanie zwalidowanych modeli predykcji ryzyka fullPIERS lub PREP-S, aby pomóc w podejmowaniu decyzji dotyczących najbardziej odpowiedniego miejsca opieki (np. potrzeby transportu wewnątrzmacicznego) i progów interwencji49.
Model fullPIERS został zwalidowany i z powodzeniem przewidywał niekorzystne wyniki z wyprzedzeniem; dlatego potencjalnie może wpłynąć na wybór leczenia, zanim pojawią się powikłania50.
Badania Point-of-Care
Testy point-of-care (PoC) umożliwiają przeprowadzanie ocen klinicznych albo w miejscu pobytu pacjenta, albo w jego pobliżu51. Głównym celem PoC jest odejście od długich, wieloetapowych procesów laboratoryjnych, a tym samym dostarczenie szybszych wyników52.
W tym kontekście testy PoC dla przedwczesnego wyładowania lepiej nadają się do celów przesiewowych lub monitorowania. Głównym celem staje się wczesne wykrycie i terminowa interwencja, co może potencjalnie złagodzić ciężkość choroby, zapobiec jej wystąpieniu lub dać wgląd w jej progresję i skuteczność zastosowanych interwencji53.
Podsumowanie diagnostyki
Wczesne i dokładne rozpoznanie przedwczesnego wyładowania jest kluczowe dla poprawy wyników u matek i noworodków54. Diagnoza jest stawiana na podstawie badania ciśnienia krwi oraz oceny funkcji narządów, a także biomarkerów, gdy są dostępne.
Kryteria diagnostyczne obejmują nowe wystąpienie nadciśnienia (≥140/90 mmHg) po 20. tygodniu ciąży oraz białkomocz lub dysfunkcję narządową. Badania obejmują pomiar ciśnienia krwi, badanie moczu, badania krwi oraz monitorowanie płodu.
Nowe biomarkery, takie jak PlGF i sFlt-1, mogą poprawić dokładność diagnostyczną i umożliwić wcześniejszą interwencję. Postęp w technologiach diagnostycznych, w tym testy point-of-care i modele predykcyjne, może przyczynić się do poprawy wyników poprzez umożliwienie wcześniejszego wykrycia i interwencji.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.