Nowotwory mózgu u dzieci
Objawy
Nowotwory mózgu u dzieci stanowią najczęstszy typ nowotworów litych w populacji pediatrycznej i są drugą najczęstszą grupą nowotworów dziecięcych po białaczkach, będąc główną przyczyną zgonów nowotworowych do 40. roku życia. Rocznie diagnozuje się około 5000 przypadków w USA. Objawy kliniczne zależą od lokalizacji, wielkości, tempa wzrostu guza oraz wieku dziecka, a ich rozpoznanie jest utrudnione zwłaszcza u niemowląt. Najczęstsze symptomy to bóle głowy (41-56%), wymioty (zwłaszcza poranne, projektylne), zaburzenia równowagi, napady padaczkowe (około 50% w guzach półkul mózgowych) oraz objawy wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego (ICP). Charakterystyczne objawy różnią się w zależności od lokalizacji guza: guzy móżdżku powodują ataksję i poranne wymioty, guzy pnia mózgu – zaburzenia mowy, podwójne widzenie i osłabienie mięśni twarzy, a guzy przysadki – zaburzenia hormonalne i wzrostowe. Czas od wystąpienia pierwszych objawów do diagnozy (TDI) wynosi średnio 2,5 miesiąca, z krótszym TDI u dzieci poniżej 3 lat i w guzach podnamiotowych, a najdłuższym w przypadku objawów endokrynologicznych (mediana 114 dni) i zaburzeń wzroku, słuchu lub węchu (mediana 347 dni).
- Nowotwory mózgu u dzieci – objawy i progresja
- Czynniki wpływające na objawy
- Objawy związane ze wzrostem ciśnienia śródczaszkowego
- Objawy zależne od lokalizacji guza
- Objawy u dzieci w różnych grupach wiekowych
- Progresja objawów
- Częstotliwość występowania poszczególnych objawów
- Różnice objawów w zależności od rodzaju guza
- Kiedy należy zgłosić się do lekarza
- Rokowanie i progresja choroby
- Znaczenie wczesnej diagnozy
- Kolejne rozdziały
Nowotwory mózgu u dzieci – objawy i progresja
Nowotwory mózgu u dzieci stanowią najczęstszy typ nowotworów litych w populacji pediatrycznej i drugą najczęstszą grupę nowotworów dziecięcych po białaczkach. Są główną przyczyną zgonów nowotworowych wśród dzieci i młodzieży do 40. roku życia. Każdego roku w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 5000 przypadków nowotworów mózgu u dzieci.123 Wczesne rozpoznanie tych nowotworów jest kluczowe dla skutecznego leczenia i zmniejszenia długotrwałych powikłań neurologicznych.
Czynniki wpływające na objawy
Objawy nowotworów mózgu u dzieci mogą być bardzo zróżnicowane i zależą od kilku kluczowych czynników:45
- Lokalizacja guza w mózgu
- Wielkość guza
- Tempo wzrostu (stopień złośliwości) guza
- Wiek i stopień rozwoju dziecka
Objawy mogą rozwijać się powoli w przypadku wolno rosnących nowotworów lub pojawiać się nagle przy szybko rosnących zmianach. U niemowląt i małych dzieci objawy mogą być trudniejsze do rozpoznania z powodu ograniczonych możliwości komunikacji.89
Objawy związane ze wzrostem ciśnienia śródczaszkowego
Wiele objawów nowotworów mózgu wynika ze wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego (ICP – intracranial pressure), który pojawia się, gdy guz zajmuje przestrzeń w czaszce lub blokuje przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego.10 Objawy te obejmują:
- Bóle głowy – występują u około 41-56% dzieci z guzami mózgu i są najczęstszym objawem.11 Charakterystyczne są bóle głowy występujące rano po przebudzeniu, nasilające się przy kaszlu lub wysiłku oraz nieustępujące po zwykłych lekach przeciwbólowych.1213
- Wymioty – zwłaszcza poranne, bez towarzyszących nudności, często „chlustające” (projektylne). Dziecko może wymiotować, ale nadal ma apetyt i może jeść.1415
- Nudności – mogą występować z wymiotami lub bez nich.16
- Senność lub letarg – zwiększona senność, trudności z wybudzeniem lub zmniejszona aktywność.17
- Obrzęk tarczy nerwu wzrokowego – stwierdzany w badaniu okulistycznym u 38% dzieci z guzami mózgu.18
- Powiększenie głowy u niemowląt – ze względu na niezrośnięte szwy czaszkowe, podwyższone ciśnienie może prowadzić do powiększenia obwodu głowy, wypuklenia ciemiączka i rozejścia się szwów czaszkowych.1920
Objawy zależne od lokalizacji guza
Objawy nowotworów mózgu różnią się w zależności od lokalizacji. Poniżej przedstawiono charakterystyczne objawy w zależności od umiejscowienia guza w poszczególnych częściach mózgu:2122
Guzy w części nadnamiotowej (móżdżku i pniu mózgu)
Guzy móżdżku (tylna jama czaszki) mogą powodować:2324
- Zaburzenia równowagi i koordynacji – niezdarność, chwiejny chód (ataksja)
- Problemy z koordynacją ruchów rąk, nóg
- Trudności w połykaniu
- Zaburzenia ruchów gałek ocznych
- Poranne wymioty (bez nudności)
Guzy pnia mózgu mogą powodować:2728
- Napady padaczkowe
- Problemy z równowagą i chodzeniem
- Zaburzenia mowy i połykania
- Podwójne widzenie
- Osłabienie mięśni twarzy lub jednostronne porażenie
- Zaburzenia oddechowe
- Problemy hormonalne (np. cukrzyca, zaburzenia hormonalne)
- Utrata słuchu
- Zaburzenia kontroli pęcherza i jelit
Guzy w części podnamiotowej (półkulach mózgu)
Guzy w półkulach mózgowych (kresomózgowie) mogą powodować:3132
- Napady padaczkowe – występują u około 50% pacjentów z guzami mózgu33
- Zaburzenia wzroku lub słuchu
- Trudności z mówieniem lub rozumieniem mowy
- Osłabienie lub paraliż (często jednostronny)
- Zmiany osobowości
- Zaburzenia pamięci
- Zaburzenia osądu
Guzy w innych lokalizacjach
Guzy przysadki i okolicy nadsiodłowej mogą powodować:3637
- Zaburzenia wzrostu
- Opóźnione lub przedwczesne dojrzewanie płciowe
- Zatrzymane dojrzewanie – np. u dziewcząt rozpoczęcie miesiączkowania, a następnie jego ustanie38
- Zaburzenia hormonalne – prowadzące do zmian wagi, nadmiernego pragnienia, nadmiernego pocenia się39
- Problemy ze wzrokiem (uszkodzenie nerwów wzrokowych)
Guzy rdzenia kręgowego mogą powodować:4041
- Ból pleców – często promieniujący do kończyn
- Utrata czucia lub osłabienie mięśni w kończynach
- Problemy z kontrolą pęcherza lub jelit
- Skolioza (skrzywienie kręgosłupa)42
Objawy u dzieci w różnych grupach wiekowych
Symptomy nowotworów mózgu mogą się znacząco różnić w zależności od wieku dziecka:43
Objawy u niemowląt i małych dzieci (poniżej 3 lat)
- Powiększenie obwodu głowy – przekraczające siatki centylowe44
- Wypukłe ciemiączko45
- Nieprawidłowe ustawienie głowy (kręcz szyi, przechylenie głowy)46
- Nadmierna drażliwość, płacz, niepokój47
- Problemy z karmieniem, utrata apetytu48
- Wymioty i brak przyrostu masy ciała49
- Senność i letarg50
- Zez lub nieprawidłowe ruchy gałek ocznych51
- Opóźnienie lub regres w rozwoju psychoruchowym52
Objawy u dzieci w wieku szkolnym
- Nawracające bóle głowy, zwłaszcza rano53
- Wymioty, często związane z bólami głowy54
- Problemy z równowagą i koordynacją55
- Problemy ze wzrokiem (podwójne widzenie, rozmazany obraz)56
- Trudności w nauce i gorsze wyniki szkolne5758
- Napady padaczkowe59
- Zmiany osobowości i zachowania60
- Problemy z pamięcią61
Objawy u nastolatków
- Uporczywe bóle głowy nasilające się z czasem62
- Zaburzenia równowagi z nawracającymi nudnościami i zawrotami głowy63
- Problemy z pamięcią i koncentracją64
- Zwiększona drażliwość, apatia lub depresja65
- Napady padaczkowe bez wcześniejszej historii epilepsji66
- Uczucie osłabienia, zmęczenia lub zawroty głowy67
- Opóźnione lub zatrzymane dojrzewanie płciowe6869
Progresja objawów
Progresja objawów nowotworów mózgu u dzieci zależy od tempa wzrostu guza, jego lokalizacji oraz stopnia złośliwości:70
- Guzy o niskim stopniu złośliwości (low-grade) – objawy rozwijają się powoli, mogą być subtelne i narastać stopniowo w ciągu miesięcy lub nawet lat.71 Mediana czasu od wystąpienia pierwszych objawów do diagnozy wynosi około 4 miesiące.72
- Guzy o wysokim stopniu złośliwości (high-grade) – objawy pojawiają się nagle i szybko postępują w ciągu dni lub tygodni.73 Mediana czasu od wystąpienia pierwszych objawów do diagnozy wynosi około 1,5 miesiąca.74
Całkowity czas od wystąpienia pierwszych objawów do diagnozy (TDI – total diagnostic interval) wynosi średnio 2,5 miesiąca, ale może się wahać od 1 dnia do 120 miesięcy.75 Długość tego okresu zależy od:
- Typu guza i jego złośliwości
- Wieku dziecka (krótszy TDI u dzieci poniżej 3 lat)
- Lokalizacji guza (krótszy TDI dla guzów podnamiotowych)
- Rodzaju pierwszych objawów
Badania pokazują, że najdłuższy czas do diagnozy (TDI) występuje w przypadku objawów endokrynologicznych (mediana 114 dni) oraz zaburzeń wzroku, słuchu lub węchu (mediana 347 dni).7677
Częstotliwość występowania poszczególnych objawów
Według badań analizujących 200 przypadków guzów mózgu u dzieci, najczęstsze pierwsze objawy to:78
- Bóle głowy (41%)
- Wymioty (12%)
- Zaburzenia równowagi (11%)
- Problemy ze wzrokiem (10%)
- Problemy edukacyjne lub behawioralne (10%)
- Napady padaczkowe (9%)
Najczęstsze objawy występujące w jakimkolwiek momencie choroby to:79
- Bóle głowy (56%)
- Wymioty (51%)
- Problemy edukacyjne lub behawioralne (44%)
- Zaburzenia równowagi (40%)
- Problemy ze wzrokiem (38%)
W innym badaniu najczęstsze pierwsze objawy obejmowały:80
- Bóle głowy (21%)
- Napady padaczkowe (18%)
- Nudności lub wymioty (18%)
- Osłabienie ogniskowe (12%)
- Zaburzenia równowagi (8%)
- Zaburzenia wzroku, słuchu lub węchu (8%)
- Zaburzenia endokrynologiczne (6%)
W momencie diagnozy u 40% pacjentów występowały nudności lub wymioty, u 30% bóle głowy, a u 23% zaburzenia równowagi.81
Różnice objawów w zależności od rodzaju guza
Różne typy nowotworów mózgu u dzieci mogą powodować charakterystyczne objawy:8283
- Rdzeniak (medulloblastoma) – najczęstszy złośliwy guz mózgu u dzieci, objawy obejmują poranne bóle głowy, wymioty, zmęczenie, zaburzenia równowagi i koordynacji ruchowej, podwójne widzenie.84 Może również powodować tzw. „mutyzm tylny dołek” po operacji, czyli niezdolność do mówienia, problemy z równowagą i trudności z połykaniem.85
- Gwiaździak (astrocytoma) – objawy zależą od lokalizacji, ale mogą obejmować bóle głowy, wymioty, zaburzenia równowagi, napady padaczkowe, zmiany osobowości.86
- Glejak pnia mózgu – często powoduje podwójne widzenie, zeza, opadanie powiek, trudności z połykaniem i mową, problemy z chodzeniem, nudności i wymioty.87
- Guzy nerwów wzrokowych – postępująca utrata wzroku, czasem trudna do zauważenia u młodszych dzieci, które nie potrafią opisać swoich dolegliwości. Dzieci mogą przechylać głowę, aby kompensować zmiany widzenia.88
Kiedy należy zgłosić się do lekarza
Rodzice powinni skonsultować się z lekarzem, jeśli u dziecka występują:8990
- Nawracające wymioty (ponad 2 tygodnie)
- Nawracające bóle głowy (ponad 4 tygodnie, szczególnie po przebudzeniu)
- Nieprawidłowe ruchy gałek ocznych
- Napady padaczkowe lub drgawki
- Zmiany w zachowaniu
- Zaburzenia równowagi/chodzenia/koordynacji
- Niewyraźne/podwójne widzenie
- Nieprawidłowa pozycja głowy (np. przechylenie)
- Opóźnione lub zatrzymane dojrzewanie płciowe
Pilnej konsultacji wymagają następujące objawy:91
- Drętwienie lub osłabienie twarzy, ramienia czy nogi
- Problemy z mówieniem lub rozumieniem mowy
- Problemy ze wzrokiem w jednym lub obu oczach
- Trudności z chodzeniem, równowagą, zawroty głowy
- Najsilniejszy ból głowy w życiu
Rokowanie i progresja choroby
Rokowanie w nowotworach mózgu u dzieci jest zróżnicowane i zależy od wielu czynników:9293
- Wieku dziecka i ogólnego stanu zdrowia
- Lokalizacji guza
- Wielkości guza
- Stopnia złośliwości guza
- Typu guza
- Skuteczności leczenia w usunięciu części lub całości guza
- Obecności przerzutów
Około 75-80% dzieci z guzami mózgu przeżywa co najmniej 5 lat po diagnozie.94 Jednak nowotwory o wysokim stopniu złośliwości (high-grade gliomas) mają znacznie gorsze rokowanie, stanowiąc najczęstszą przyczynę zgonów z powodu nowotworów u dzieci.95
Długoterminowe powikłania mogą obejmować:9697
- Problemy z uwagą, koncentracją i pamięcią
- Trudności z przetwarzaniem informacji i planowaniem
- Zaburzenia hormonalne i problemy ze wzrostem
- Problemy ze wzrokiem i słuchem
- Zmiany w zachowaniu, depresja i lęk
Nowotwory mózgu mogą nawracać (występować ponownie) w dzieciństwie lub w wieku dorosłym. Nawrót może oznaczać rozwój nowego, innego nowotworu lub ponowny wzrost tego samego guza, jeśli po leczeniu pozostały jakiekolwiek nieprawidłowe komórki.98
Znaczenie wczesnej diagnozy
Wczesne rozpoznanie nowotworów mózgu u dzieci ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia i zmniejszenia długotrwałych powikłań neurologicznych.99 Przedłużony czas od wystąpienia objawów do diagnozy wiąże się z gorszymi wynikami neurologicznymi.100
Istotne jest, aby rodzice i lekarze byli świadomi objawów mogących wskazywać na guz mózgu u dziecka, pamiętając jednocześnie, że podobne objawy mogą być spowodowane innymi, mniej poważnymi schorzeniami.101 Współpraca między pediatrami, neurologami i innymi specjalistami jest kluczowa dla szybkiej i dokładnej diagnozy.102
Podnoszenie świadomości na temat objawów guzów mózgu wśród okulistów, otolaryngologów i innych specjalistów może zmniejszyć opóźnienie diagnostyczne i poprawić wyniki leczenia dzieci z nowotworami mózgu.103104
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.