Neuralgia nerwu sromowego
Patofizjologia i mechanizm
Neuralgia nerwu sromowego to przewlekły zespół bólu neuropatycznego miednicy i krocza, wynikający z uszkodzenia, urazu lub kompresji nerwu sromowego, który pełni funkcje czuciowe, ruchowe i autonomiczne. Najczęstszą przyczyną jest uwięźnięcie nerwu, zwłaszcza w kanale Alcocka (około 80% przypadków), spowodowane m.in. przez wrodzone anomalie więzadeł, bliznowacenie pooperacyjne, urazy mechaniczne (np. u sportowców, rowerzystów) oraz przerost mięśnia zasłaniacza wewnętrznego. Patofizjologia obejmuje odpowiedź zapalną, zastój żylny, demielinizację i degenerację Wallera, prowadząc do objawów pozytywnych (ból, parestezje) i negatywnych (utrata czucia). Neuralgia może manifestować się dysfunkcjami pęcherza, jelit, zaburzeniami seksualnymi oraz autonomicznymi, a także objawami mięśniowo-szkieletowymi, takimi jak dysfunkcja dna miednicy czy punkty spustowe mięśniowo-powięziowe.
- Patofizjologia neuralgii nerwu sromowego
- Patogeneza neuralgii nerwu sromowego
- Zmiany patologiczne w nerwie sromowym
- Rola napięcia i rozciągnięcia nerwu
- Sensityzacja obwodowa i centralna
- Przyczyny neuralgii nerwu sromowego
- Mechaniczne przyczyny neuralgii
- Niemechaniczne przyczyny neuralgii
- Skurcz mięśni dna miednicy
- Czynniki biomechaniczne
- Konsekwencje uszkodzenia nerwu sromowego
- Progresja i rokowanie neuralgii nerwu sromowego
Patofizjologia neuralgii nerwu sromowego
Neuralgia nerwu sromowego (pudendal neuralgia) to przewlekły zespół bólu miednicy i krocza, który powstaje w wyniku uszkodzenia, urazu, zapalenia lub podrażnienia nerwu sromowego. Stanowi ona komponent neuropatycznego bólu spowodowanego uwięźnięciem i neuropatią nerwu sromowego. Nerw sromowy jest nerwem mieszanym o funkcjach czuciowych, ruchowych i autonomicznych, dlatego też jego zapalenie lub uraz może powodować dysfunkcje pęcherza, jelit, funkcji seksualnych oraz zaburzenia autonomiczne i ból krocza.12
Mechanizm uszkodzenia nerwu sromowego
Neuralgia nerwu sromowego może powstać w wyniku urazów mechanicznych lub niemehanicznych. Urazy mechaniczne mogą być spowodowane kompresją, przecięciem lub rozciągnięciem nerwu. Wśród przyczyn mechanicznych, kompresja spowodowana uwięźnięciem nerwu sromowego jest najczęstszą przyczyną patologiczną neuralgii.134
Kompresja nerwu sromowego, która może być znaczna, jest najczęstszą przyczyną patofizjologiczną neuralgii nerwu sromowego i zwykle jest widoczna dla chirurga podczas operacji dekompresji i transpozycji. Ucisk nerwu może mieć charakter wrodzony lub nabyty:15
- Wrodzona kompresja nerwu często występuje przy obecności aberracyjnych powięzi oraz gdy nerw przebiega przez więzadło krzyżowo-guziczne
- Nabyta kompresja może obejmować bliznowacenie po operacjach miednicy, bezpośredni uraz po powtarzających się lub poważnych upadkach (np. u narciarzy, łyżwiarzy, snowboardzistów i innych sportowców) lub nadmierne siedzenie (np. u rowerzystów)
- Przerost mięśnia zasłaniacza wewnętrznego może również uciskać nerw w kanale sromowym (kanale Alcocka)
- Rozciąganie nerwów sromowych jest również czasami obserwowane1
Lokalizacja uwięźnięcia nerwu sromowego
Zespoły uwięźnięcia nerwu sromowego są podzielone na cztery typy w zależności od lokalizacji kompresji:367
- Między więzadłem krzyżowo-kolcowym a krzyżowo-guzicznym (tzw. kleszcze więzadłowe)
- W kanale Alcocka (najczęstsza lokalizacja – około 80% przypadków)
- Poniżej mięśnia gruszkowatego
- Wzdłuż rozgałęzień nerwu78
Nerw sromowy jest anatomicznie podatny na kompresję i uwięźnięcie wzdłuż swojego przebiegu. Pacjenci z predyspozycjami anatomicznymi (np. mniejsze kanały, wąskie okno między więzadłami itp.) lub zaburzeniami biomechanicznymi są bardziej podatni na urazy kompresyjne.9
Patogeneza neuralgii nerwu sromowego
Neuralgia nerwu sromowego jest zazwyczaj „zespołem tunelowym”, wynikającym z kumulacyjnych, powtarzających się mikrourazów nerwu. Ponadto, przebudowa kości w miednicy często występuje wtórnie do powtarzającego się przeciążenia mięśni dna miednicy, powodując zmiany w kolcu kulszowym i dolnym bocznym kącie kości krzyżowej.5
Zmiany patologiczne w nerwie sromowym
Dokładny mechanizm dysfunkcji i uszkodzenia nerwu zależy od jego etiologii. W przypadku pacjentów z uwięźnięciem i kompresją nerwu, dochodzi do odpowiedzi zapalnej. Prowadzi to do zastoju żylnego, zwiększonej przepuszczalności naczyń i ostatecznie demielinizacji. Może to prowadzić do tworzenia się blizn, a w przypadkach ciężkich urazów – do trwałego uszkodzenia nerwu.9
Przedłużony ucisk nerwu sromowego przerywa normalną mikrokrążenie (dopływ krwi przez małe naczynia krwionośne) nerwu sromowego, uruchamiając kaskadę zmian fizjologicznych. Po pierwsze, dochodzi do przerwania bariery krew-nerw. Po drugie, występuje obrzęk i zmiany w tkance łącznej. Następnie pojawia się rozlana demielinizacja, a ostatecznie degeneracja Wallera.10
W ostrej postaci, blok metaboliczny spowodowany upośledzonym dopływem krwi przerywa normalną funkcję nerwu sromowego. W postaci przewlekłej, uszkodzenia typu neuropraksja i aksonmetesis (typu 1 i 2 według Sunderlanda) tworzą objawy pozytywne (np. ból i parestezje) oraz objawy negatywne (utrata czucia). Uszkodzenia mają charakter kumulacyjny.10
Rola napięcia i rozciągnięcia nerwu
W przypadku pacjentów z urazem napięciowym nerwu, efekt zapalny nie jest tak silny, a demielinizacja nie jest czynnikiem. Jednak funkcja neuronalna jest upośledzona. U pacjentów z fiksacją wzdłuż przebiegu nerwu, uraz będzie bardziej powszechny, ponieważ nerw pozbawiony jest mobilności i łatwiej ulega rozciągnięciu.9
Nerw sromowy jest również podatny na urazy napięciowe. Różne czynniki mogą wywierać nadmierne napięcie na nerw, powodując jego wydłużenie poza normalne granice i prowadząc do zapalenia nerwu. Możliwe czynniki obejmują poród pochwowy, zaparcia z powtarzającym się napinaniem podczas defekacji i przysiady z ciężkimi obciążeniami. Dysfunkcja dna miednicy, wypadanie narządów płciowych i tzw. zespół opadającego krocza mogą również przyczyniać się do urazu napięciowego nerwu.9
Sensityzacja obwodowa i centralna
Gdy nerwy obwodowe są uszkodzone, nieprawidłowa regeneracja może prowadzić do spontanicznej ektopowej aktywności w neuronach czuciowych. W ten sposób regenerujące się neurony stają się nadwrażliwe i rozwijają patologiczną aktywność, taką jak nieprawidłowa pobudliwość i zwiększona wrażliwość na bodźce chemiczne, termiczne i mechaniczne. Zjawisko to nazywane jest sensityzacją obwodową.11
W przeciwieństwie do tego, sensityzacja centralna rozwija się na skutek zwiększonej reaktywności neuronów w rogu grzbietowym rdzenia kręgowego. Zwiększony wewnątrzkomórkowy wapń przewodzony przez receptory N-metylo-D-asparaginianowe (NMDA) wzmacnia bodźce synaptyczne poprzez zwiększenie liczby synaps na neuronach rogu grzbietowego. To wzmocnienie prowadzi do pobudliwości neuronalnej, reagując tym samym na bodźce bólowe i nieszkodliwe. Sensityzacja centralna powoduje również allodynię i hiperalgezję podobną do sensityzacji obwodowej.11
Wydaje się, że zespół kompleksowego bólu regionalnego typu II (CRPS II) jest spowodowany fizjologicznym nasileniem i sensytyzacją ośrodkowego układu nerwowego, za pośrednictwem regulacji w górę receptora NMDA. Intensywne lub długotrwałe bodźce bólowe powodują nasilone uwalnianie glutaminianu z obwodowych aferentnych nocyceptorów zlokalizowanych w neuronach rogu grzbietowego w rdzeniu kręgowym. Glutaminian stymuluje następnie receptory NMDA na neuronach drugiego rzędu, wytwarzając zjawisko centralnej sensytyzacji.11
Przyczyny neuralgii nerwu sromowego
Neuralgia nerwu sromowego może powstać w wyniku pięciu odrębnych mechanizmów:12
Mechaniczne przyczyny neuralgii
Uraz mechaniczny występuje w wyniku kompresji, rozciągnięcia lub przecięcia nerwu. Kompresja, określana jako uwięźnięcie nerwu sromowego, jest najczęstszą formą urazu mechanicznego:12
- Aktywności, które wywierają stały nacisk na obszar miednicy: jazda na rowerze, ćwiczenia przysiadów, jazda konna lub przewlekłe zaparcia są przykładami stałego lub długotrwałego napięcia, które mogłoby uszkodzić miednicę13
- Poród – najczęstsza przyczyna neuralgii nerwu sromowego, szczególnie przy dużym dziecku lub porodzie wymagającym użycia kleszczy lub próżnociągu1415
- Urazy związane z uprawianiem sportu i nadużywaniem mięśni dna miednicy, szczególnie mikrourazy wynikające z długotrwałego siedzenia16
- Bezpośredni uraz po powtarzających się lub poważnych upadkach (np. u narciarzy, łyżwiarzy, snowboardzistów i innych sportowców)1
- Operacje miednicy, zwłaszcza zabiegi wypadania miednicy z wykorzystaniem siatki16
- Bliznowacenie po operacjach miednicy1
- Złamania kolca kulszowego16
- Przerost mięśnia zasłaniacza wewnętrznego, który może uciskać nerw w kanale sromowym1
Niemechaniczne przyczyny neuralgii
Biochemiczne lub niemechaniczne przyczyny neuropatii sromowej są rzadkie. Raporty przypadków, a także dowody z doświadczeń klinicznych, potwierdzają rozwój neuralgii sromowej na skutek:124
- Infekcji wirusowych (półpasiec, HIV)
- Cukrzycy
- Stwardnienia rozsianego
- Choroby Lyme’a
- Nawracających infekcji układu moczowego17
Leczenie dla tej grupy pacjentów jest skierowane na leczenie choroby podstawowej. Niemniej jednak, neuralgia może utrzymywać się nawet po leczeniu.12
Skurcz mięśni dna miednicy
Skurcz mięśni dna miednicy lub mialgia napięciowa dna miednicy może powodować ucisk nerwu. Ponadto, sam skurcz mięśni dna miednicy, bez neuropatii sromowej, może również naśladować objawy neuralgii sromowej.12
Ból, który naśladuje kompresję nerwu sromowego, może być spowodowany skurczem mięśni dna miednicy. Ponieważ nerwy sromowe przechodzą przez mięśnie dna miednicy w kierunku powierzchni skóry, wszelkie skurcze mięśni, które występują w dnie miednicy, mogą powodować dalszy ucisk nerwu i silny ból.18
Czynniki biomechaniczne
Różne upośledzenia mięśniowo-szkieletowe były związane z neuralgią sromową, takie jak:19
- Dysfunkcja dna miednicy
- Ograniczenia tkanki łącznej
- Punkty spustowe mięśniowo-powięziowe
- Hipertoniczność mięśni
- Zmieniona neurodynamika
- Nieprawidłowości strukturalne i biomechaniczne, takie jak dysfunkcje lędźwiowo-miednicze
Chociaż stwierdzono, że nerw sromowy może być znacząco dotknięty przez nieprawidłowości stawu krzyżowo-biodrowego, ponieważ rotacje kości biodrowej mogą powodować zwiększone napięcie w więzadłach, przez które przebiega nerw sromowy, istnieje wiele mechanizmów, które mogą wpływać na tę kondycję.19
Konsekwencje uszkodzenia nerwu sromowego
Urazy nerwu sromowego wpływają zarówno na drogi aferentne, jak i eferentne, chociaż deficyty czuciowe są znacznie częstsze niż ruchowe. Objawy zależą od miejsca uwięźnięcia, a diagnoza jest zasadniczo kliniczna, potwierdzona testami neurofizjologicznymi.20
Wpływ na układ moczowy
Hipotezowano również, że uraz nerwu sromowego może być odpowiedzialny za wywołanie wzrostu drogi włókien C pęcherza, prowadząc do nietrzymania moczu z parcia i rozwoju zespołu pęcherza nadreaktywnego.11
Należy rozważyć uwięźnięcie nerwu sromowego jako potencjalną przyczynę leżącą u podstaw u pacjentów z objawami z dolnych dróg moczowych (LUTS) opornych na leczenie farmakologiczne.7
Nerw sromowy pobudza się, gdy pęcherz moczowy się napełnia, z następczym skurczem zewnętrznego zwieracza cewki moczowej. Dlatego nie jest zaskakujące, że neuropatia sromowa może również upośledzać mikcję.7
Wpływ na funkcje seksualne
Nerw sromowy odgrywa kluczową rolę w erekcji prącia. Droga aferentna somatyczna nerwu sromowego unerwia żołądź i skórę prącia poprzez zarówno obwodowy, jak i centralny składnik drogi nerwu grzbietowego.7
Droga eferentna somatyczna unerwia mięśnie kulszowo-jamiste i opuszkowo-jamiste, które otaczają ciała jamiste, podczas gdy droga eferentna autonomiczna unerwia mięśnie gładkie otaczające tętniczki ślimakowate i przestrzenie jamiste, tworząc drogę nerwu miedniczno-jamistego.7
Neuralgia nerwu sromowego może powodować zmniejszone odczucia w okolicy narządów płciowych, prowadząc do trudności z pobudzeniem seksualnym i orgazmem.14
Wpływ na funkcje motoryczne i autonomiczne
Neuroliza nerwu sromowego (PNN) odgrywa kluczową rolę w osiąganiu suchości poprzez rozwiązywanie wysiłkowego nietrzymania moczu (SUI) i przywracanie funkcjonalności zewnętrznego zwieracza odbytu.7
W odniesieniu do funkcji seksualnej, odzyskanie drogi aferentnej somatycznej kulminuje poprawą funkcji erekcyjnej w ciągu pierwszych miesięcy po operacji.7
W przypadku neuropatii sromowej pochodzenia neurogennego, utrata czucia lub drętwienie jest zwykle połączone z kontralateralnym odchyleniem odbytu z powodu jednoimiennej mioatrofii krocza/okołoodbytniczej.20
Progresja i rokowanie neuralgii nerwu sromowego
Gdy nieleczone i uszkodzenie nerwu postępuje, neuropatia sromowa może rozwijać się od drobnych zlokalizowanych objawów, najczęściej dotyczących pęcherza, do bardziej bolesnych uogólnionych objawów. Silny ból może wystąpić w kilku obszarach i jest często mylony z różnymi chorobami strukturalnymi i narządowymi.5
Odpowiedź na leczenie
Ogólna odpowiedź na blokady nerwu sromowego u odpowiednio wybranych pacjentów wynosi około 80%, ale ulga trwa zazwyczaj tylko około 30 dni u większości pacjentów. Najlepsze długoterminowe wyleczenia pochodzą z chirurgii dekompresyjnej, gdzie wskaźniki odpowiedzi wynoszą od 60% do 80%.3
Wstępne badania sugerują, że całkowite ustąpienie bólu przez co najmniej 2 tygodnie po bloku nerwowym powtórzonym dwukrotnie przed operacją może być najlepszym kryterium przewidywania powodzenia.21
Surowa analiza włączonych badań pokazuje, że chirurgia, bez preferencyjnego miejsca, wydaje się być najbardziej skutecznym podejściem terapeutycznym: ból jest znacznie złagodzony, czasami nawet całkowicie. We wszystkich artykułach poświęconych temu rodzajowi leczenia, jakość życia pacjentów jest opisywana jako znacznie poprawiona, zapewniająca powrót do optymalnego życia społecznego i ogólnego stanu zdrowia. Najbardziej uderzającą korzyścią z operacji jest czas trwania poprawy bólu, który waha się od długoterminowego (zwykle 4 lata) do trwałego.22
Wpływ na jakość życia
Neuralgia nerwu sromowego z powodu uwięźnięcia nerwu sromowego może ogromnie wpłynąć na jakość życia, ale nie wpływa na oczekiwaną długość życia.3
Agonia może stać się tak intensywna, że osoby nie są w stanie oddawać moczu, uprawiać seksu lub nawet siedzieć bez doświadczania intensywnego, strzelającego, palącego bólu w narządach płciowych i okolicy siedzenia.15
Pacjenci z neuralgią nerwu sromowego mogą mieć jedno- lub dwustronne objawy, zwykle gorsze po jednej stronie. Ból może być zlokalizowany w penisie lub pochwie, kroczu lub odbytnicy i przyśrodkowym pośladku, po tej stronie.23
Z pewnością współczuję osobom, które twierdzą, że ten stan jest „samotnym” problemem, zarówno dlatego, że jest on rzadszy w ogólnej populacji, jak i najwyraźniej nie ma wielu danych, do których lekarze mogliby mieć dostęp.24
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.