Choroba wysokościowa
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Choroba wysokościowa to zespół objawów wynikających z niedotlenienia organizmu na wysokościach powyżej 2400-2500 m n.p.m., obejmujący trzy formy: ostrą chorobę górską (AMS), wysokościowy obrzęk płuc (HAPE) oraz wysokościowy obrzęk mózgu (HACE). AMS występuje u 25% osób powyżej 2400 m i 40-50% powyżej 3000 m, objawia się bólem głowy, nudnościami, zmęczeniem i zawrotami głowy, rozwijając się w ciągu 6-24 godzin. HAPE i HACE to stany zagrażające życiu, wymagające natychmiastowego zejścia na niższą wysokość (o 500-1000 m lub więcej), tlenoterapii oraz farmakoterapii: nifedypina (20-30 mg co 12 h) w HAPE i deksametazon (8 mg dawka początkowa, następnie 4 mg co 6 h) w HACE. Diagnostyka opiera się na wywiadzie, badaniu fizykalnym, ocenie neurologicznej i saturacji, a w razie potrzeby badaniach obrazowych (RTG, TK, MRI).
- Definicja i rodzaje chorób wysokościowych
- Przyczyny i czynniki ryzyka
- Objawy chorób wysokościowych
- Objawy ostrej choroby górskiej (AMS)
- Objawy wysokościowego obrzęku płuc (HAPE)
- Objawy wysokościowego obrzęku mózgu (HACE)
- Diagnoza chorób wysokościowych
- Postępowanie i leczenie
- Podstawowe zasady postępowania
- Leczenie ostrej choroby górskiej (AMS)
- Leczenie wysokościowego obrzęku płuc (HAPE)
- Leczenie wysokościowego obrzęku mózgu (HACE)
- Stosowanie tlenu i komór hiperbarycznych
- Farmakoterapia w chorobie wysokościowej
- Profilaktyka chorób wysokościowych
- Choroba wysokościowa a schorzenia współistniejące
- Choroba wysokościowa u dzieci
- Postępowanie w przypadkach nagłych
- Opieka po chorobie wysokościowej
- Rola personelu medycznego w edukacji i prewencji
- Podsumowanie
Definicja i rodzaje chorób wysokościowych
Choroba wysokościowa to zespół objawów, które mogą wystąpić u osób przebywających na dużych wysokościach, zwykle powyżej 2400-2500 metrów nad poziomem morza. Jest wynikiem obniżonego ciśnienia powietrza i zmniejszonej zawartości tlenu w powietrzu, co prowadzi do niedotlenienia organizmu. Choroba wysokościowa może przybierać trzy różne formy, które różnią się nasileniem objawów i potencjalnym zagrożeniem dla życia12:
- Ostra choroba górska (AMS – Acute Mountain Sickness) – najczęstsza forma choroby wysokościowej, charakteryzująca się objawami przypominającymi kaca, takimi jak ból głowy, mdłości, zmęczenie i zawroty głowy
- Wysokościowy obrzęk płuc (HAPE – High Altitude Pulmonary Edema) – poważniejsza forma, w której dochodzi do gromadzenia się płynu w płucach
- Wysokościowy obrzęk mózgu (HACE – High Altitude Cerebral Edema) – najcięższa forma choroby wysokościowej, charakteryzująca się obrzękiem tkanki mózgowej
Ostra choroba górska występuje u około 25% osób śpiących na wysokości powyżej 2400 m n.p.m. i u 40-50% osób śpiących na wysokości powyżej 3000 m n.p.m.34. Zwykle rozwija się w ciągu 6-12 godzin po osiągnięciu wysokości5.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Choroba wysokościowa jest spowodowana zbyt szybkim wznoszeniem się na duże wysokości, co nie daje organizmowi wystarczająco dużo czasu na dostosowanie się do zmniejszonej zawartości tlenu i zmian ciśnienia powietrza67. Główne czynniki ryzyka obejmują:
- Zbyt szybkie wchodzenie na wysokość („too high too fast”)89
- Wcześniejsze epizody choroby wysokościowej10
- Brak odpowiedniej aklimatyzacji11
- Spożywanie alkoholu i używanie niektórych leków12
- Wysiłek fizyczny na dużej wysokości bez wcześniejszej aklimatyzacji13
- Istniejące wcześniej schorzenia, szczególnie płuc lub układu krążenia14
Zrozumienie mechanizmu powstawania choroby wysokościowej jest kluczowe dla jej skutecznej profilaktyki. Na dużej wysokości obniżone ciśnienie powietrza prowadzi do zmniejszonej dostępności tlenu dla organizmu, co wymusza fizjologiczne mechanizmy adaptacyjne. Jeśli organizm nie ma wystarczająco dużo czasu na te adaptacje, rozwijają się objawy choroby wysokościowej15.
Objawy chorób wysokościowych
Objawy ostrej choroby górskiej (AMS)
Ostra choroba górska jest najczęstszą formą choroby wysokościowej i zwykle objawia się w ciągu 6-24 godzin po osiągnięciu dużej wysokości. Typowe objawy obejmują1617:
- Ból głowy (najczęstszy objaw)
- Nudności i wymioty
- Zmęczenie i wyczerpanie
- Zawroty głowy
- Utrata apetytu
- Bezsenność lub niespokojny sen
- Ogólne złe samopoczucie (podobne do kaca)
Objawy AMS zwykle ustępują w ciągu 24-48 godzin, jeśli pacjent nie wznosi się wyżej18. Ważne jest, aby zwracać uwagę na te objawy, ponieważ mogą one być wczesnymi wskaźnikami poważniejszych form choroby wysokościowej19.
Objawy wysokościowego obrzęku płuc (HAPE)
HAPE jest poważniejszą formą choroby wysokościowej, charakteryzującą się gromadzeniem płynu w płucach. Objawy zazwyczaj pojawiają się w ciągu 24-72 godzin po osiągnięciu dużej wysokości i mogą obejmować2021:
- Silny kaszel, czasami z odkrztuszaniem różowej, pienistej wydzieliny
- Duszność, nawet w spoczynku
- Uczucie ściskania lub pełności w klatce piersiowej
- Przyspieszone tętno i oddech
- Sinienie warg i paznokci (sinica)
- Krwioplucie (w ciężkich przypadkach)
HAPE jest stanem zagrażającym życiu i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Nieleczony może prowadzić do śmierci w ciągu kilku godzin2223.
Objawy wysokościowego obrzęku mózgu (HACE)
HACE to najcięższa forma choroby wysokościowej, charakteryzująca się obrzękiem mózgu. Często rozwija się z nieleczonej ostrej choroby górskiej i może szybko stać się stanem zagrażającym życiu. Objawy obejmują2425:
- Silny ból głowy oporny na leki przeciwbólowe
- Ataksja (zaburzenia koordynacji ruchowej)
- Zaburzenia świadomości
- Splątanie i dezorientacja
- Halucynacje
- Senność i letarg
- Trudności z utrzymaniem równowagi i chodzeniem
- Drgawki (w zaawansowanych przypadkach)
- Śpiączka (w zaawansowanych przypadkach)
HACE jest stanem nagłym wymagającym natychmiastowego zejścia na niższą wysokość i interwencji medycznej. Nieleczony może prowadzić do śmierci w ciągu 24 godzin26.
Diagnoza chorób wysokościowych
Diagnoza choroby wysokościowej opiera się głównie na objawach klinicznych oraz historii wznoszenia się na dużą wysokość27. W przypadku przebywania na wysokości powyżej 2500 m n.p.m., gdzie wystąpiły charakterystyczne objawy, należy przyjąć, że mamy do czynienia z chorobą wysokościową28.
Podstawowe elementy diagnostyki obejmują2930:
- Wywiad medyczny (tempo wznoszenia się, wcześniejsze epizody choroby wysokościowej)
- Badanie fizykalne z oceną układu oddechowego i neurologicznego
- Ocena stanu świadomości i funkcji neurologicznych
- Pomiar saturacji krwi tlenem (pulsoksymetria)
- W przypadku HAPE lub HACE mogą być konieczne dodatkowe badania obrazowe, jeśli są dostępne (RTG klatki piersiowej, TK lub MRI mózgu)
Wczesna diagnoza jest kluczowa, ponieważ choroba wysokościowa jest łatwiejsza do leczenia we wczesnych stadiach31. Lekarz powinien zawsze brać pod uwagę możliwość choroby wysokościowej u pacjentów z objawami neurologicznymi lub oddechowymi, którzy niedawno wznieśli się na dużą wysokość32.
Postępowanie i leczenie
Podstawowe zasady postępowania
Kluczowe zasady postępowania w przypadku choroby wysokościowej to3334:
- Przerwanie dalszego wznoszenia się przy pierwszych objawach choroby wysokościowej
- Zejście na niższą wysokość, jeśli objawy nie ustępują lub się nasilają
- Natychmiastowe zejście przy pierwszych objawach HACE lub HAPE
Zejście na niższą wysokość jest najskuteczniejszym leczeniem wszystkich form choroby wysokościowej35. Zwykle wystarczające jest zejście o 500-1000 metrów, aby uzyskać znaczną poprawę3637.
Leczenie ostrej choroby górskiej (AMS)
W przypadku łagodnej do umiarkowanej AMS, leczenie obejmuje3839:
- Odpoczynek i zaprzestanie dalszego wznoszenia się do czasu ustąpienia objawów
- Odpowiednie nawodnienie
- Leki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen lub paracetamol w przypadku bólu głowy
- Acetazolamid (Diamox) – przyspiesza aklimatyzację i łagodzi objawy AMS
- Deksametazon – skuteczny w łagodzeniu objawów, ale nie poprawia aklimatyzacji
- Tlenoterapia, jeśli jest dostępna
Większość przypadków AMS ustępuje samoistnie w ciągu 24-48 godzin, jeśli pacjent pozostaje na tej samej wysokości i nie wznosi się wyżej40.
Leczenie wysokościowego obrzęku płuc (HAPE)
HAPE jest stanem zagrażającym życiu i wymaga natychmiastowego leczenia41:
- Natychmiastowe zejście na niższą wysokość (o co najmniej 1000 m)
- Tlenoterapia o wysokim przepływie
- Pozycja półsiedząca
- Nifedypina (Procardia) – rozszerza naczynia płucne i zmniejsza ciśnienie płucne
- W przypadku braku możliwości zejścia – użycie przenośnej komory hiperbarycznej (worek Gamowa)
- W ciężkich przypadkach – hospitalizacja i zaawansowane leczenie
Nifedypina jest lekiem pierwszego wyboru w leczeniu HAPE, działa poprzez hamowanie skurczu naczyń płucnych wywołanego hipoksją4243.
Leczenie wysokościowego obrzęku mózgu (HACE)
HACE jest stanem nagłym wymagającym natychmiastowej interwencji4445:
- Natychmiastowe zejście na niższą wysokość (priorytet)
- Tlenoterapia o wysokim przepływie
- Deksametazon – 8 mg doustnie, domięśniowo lub dożylnie jako dawka początkowa, następnie 4 mg co 6 godzin
- W przypadku braku możliwości zejścia – użycie przenośnej komory hiperbarycznej
- Ewakuacja medyczna i hospitalizacja
Deksametazon jest podstawowym lekiem w leczeniu HACE, skutecznie zmniejsza obrzęk mózgu i łagodzi objawy neurologiczne46.
Stosowanie tlenu i komór hiperbarycznych
Tlenoterapia jest wysoce skutecznym leczeniem wszystkich form choroby wysokościowej47. Podawanie tlenu podnosi jego poziom we krwi, łagodząc objawy hipoksji. W przypadku braku możliwości zejścia można zastosować przenośną komorę hiperbaryczną (worek Gamowa)48.
Komora hiperbaryczna to szczelny worek, w którym można wytworzyć ciśnienie wyższe niż atmosferyczne, symulując zejście o 1000-1500 metrów49. Jest to cenne narzędzie w sytuacjach, gdy fizyczne zejście jest niemożliwe ze względu na warunki terenowe lub pogodowe50.
Należy podkreślić, że komory hiperbaryczne powinny być stosowane tylko jako środek doraźny, umożliwiający stabilizację pacjenta przed zejściem na niższą wysokość, a nie jako zamiennik faktycznego zejścia51.
Farmakoterapia w chorobie wysokościowej
Acetazolamid (Diamox)
Acetazolamid jest lekiem pierwszego wyboru zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu choroby wysokościowej5253:
- Mechanizm działania: inhibitor anhydrazy węglanowej, który powoduje diurezę dwuwęglanową, stymuluje wentylację i przyspiesza aklimatyzację
- Dawkowanie profilaktyczne: 125-250 mg dwa razy dziennie, rozpoczynając 24-48 godzin przed wejściem na wysokość i kontynuując przez 2 dni na wysokości
- Dawkowanie lecznicze: 250 mg dwa razy dziennie do ustąpienia objawów
- Skuteczność: przyspiesza aklimatyzację i łagodzi objawy AMS, skuteczność profilaktyczna sięga 75%
- Działania niepożądane: parestezje, zaburzenia smaku (zwłaszcza napojów gazowanych), częstomocz, senność
Acetazolamid działa poprzez zwiększenie wentylacji płuc, co prowadzi do lepszego natlenienia krwi i szybszej aklimatyzacji5455.
Deksametazon
Deksametazon jest steroidem stosowanym głównie w leczeniu HACE, ale może być również stosowany w profilaktyce i leczeniu AMS5657:
- Mechanizm działania: zmniejsza obrzęk i stan zapalny w mózgu
- Dawkowanie w AMS: 4 mg co 6 godzin
- Dawkowanie w HACE: 8 mg jako dawka początkowa, następnie 4 mg co 6 godzin
- Skuteczność: szybko łagodzi objawy (2-4 godziny), ale nie poprawia aklimatyzacji
- Działania niepożądane: zaburzenia żołądkowo-jelitowe, bezsenność, zmiany nastroju
W przeciwieństwie do acetazolamidu, deksametazon nie poprawia aklimatyzacji, ale maskuje objawy choroby wysokościowej. Po odstawieniu deksametazonu może wystąpić efekt odbicia, jeśli pacjent nie jest odpowiednio zaaklimatyzowany58.
Nifedypina
Nifedypina jest antagonistą wapnia stosowanym głównie w profilaktyce i leczeniu HAPE5960:
- Mechanizm działania: rozszerza naczynia płucne i zmniejsza ciśnienie płucne
- Dawkowanie: preparaty o przedłużonym uwalnianiu, 20-30 mg co 12 godzin
- Skuteczność: skuteczna w zapobieganiu i leczeniu HAPE u osób predysponowanych
- Działania niepożądane: niedociśnienie, ból głowy, obrzęki obwodowe
Nifedypina działa poprzez hamowanie skurczu naczyń płucnych wywołanego hipoksją, zapobiegając lub łagodząc obrzęk płuc61.
Profilaktyka chorób wysokościowych
Stopniowa aklimatyzacja
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania chorobie wysokościowej jest stopniowa aklimatyzacja, która pozwala organizmowi dostosować się do zmniejszonej zawartości tlenu6263:
- Rozpoczynaj wędrówkę poniżej 3000 m n.p.m.
- Powyżej 3000 m n.p.m. wznoś się nie więcej niż 300-500 m dziennie
- Na każde 1000 m wzrostu wysokości zaplanuj dzień odpoczynku
- Stosuj zasadę „wspinaj się wysoko, śpij nisko” – po osiągnięciu dziennego limitu wysokości zejdź niżej na nocleg
- Unikaj intensywnego wysiłku fizycznego przez pierwsze 48 godzin na dużej wysokości
Badania pokazują, że osoby, które nie przestrzegają tych zasad i wznoszą się zbyt szybko, są nawet czterokrotnie bardziej narażone na rozwój choroby wysokościowej64.
Farmakologiczna profilaktyka
Profilaktyka farmakologiczna powinna być rozważona u osób, które:6566
- Mają historię wcześniejszych epizodów choroby wysokościowej
- Muszą szybko wznieść się na dużą wysokość (np. lot do wysokogórskiego miasta)
- Nie mogą przestrzegać zaleceń dotyczących stopniowej aklimatyzacji
Najczęściej stosowane leki w profilaktyce to:
- Acetazolamid (Diamox): 125-250 mg dwa razy dziennie, rozpoczynając 24-48 godzin przed wejściem na wysokość i kontynuując przez 2 dni na wysokości67
- Deksametazon: 4 mg co 12 godzin, stosowany tylko w szczególnych przypadkach ze względu na możliwość efektu odbicia68
- Nifedypina: preparaty o przedłużonym uwalnianiu, 20-30 mg co 12 godzin, głównie u osób z historią HAPE69
Acetazolamid jest najlepiej przebadanym i najbardziej zalecanym lekiem w profilaktyce choroby wysokościowej70.
Dodatkowe zalecenia profilaktyczne
Oprócz stopniowej aklimatyzacji i farmakoprofilaktyki, istotne są również inne działania zapobiegawcze7172:
- Odpowiednie nawodnienie – pij regularnie, aby utrzymać jasny kolor moczu
- Unikanie alkoholu i sedatywów, które mogą pogłębiać hipoksję
- Dieta bogata w węglowodany (ok. 70% kalorii)
- Unikanie intensywnego wysiłku fizycznego przez pierwsze 48 godzin
- Właściwe planowanie trasy z uwzględnieniem dni aklimatyzacyjnych
- Monitorowanie objawów u siebie i innych członków grupy
- Stosowanie systemu partnerskiego („buddy system”)73
Ważne jest, aby przed podróżą na duże wysokości skonsultować się z lekarzem, zwłaszcza w przypadku istniejących schorzeń przewlekłych7475.
Choroba wysokościowa a schorzenia współistniejące
Osoby z istniejącymi schorzeniami mogą być bardziej narażone na rozwój choroby wysokościowej lub doświadczać zaostrzenia swoich podstawowych schorzeń na dużej wysokości76. Szczególną uwagę należy zwrócić na:
- Choroby układu oddechowego (astma, POChP) – zmniejszona zawartość tlenu może pogorszyć objawy
- Choroby układu krążenia (nadciśnienie, choroba wieńcowa) – hipoksja zwiększa obciążenie serca
- Cukrzyca – hipoksja może wpływać na kontrolę glikemii
- Padaczka – hipoksja może obniżać próg drgawkowy
- Ciąża – wymaga szczególnej konsultacji z lekarzem prowadzącym77
Osoby z chorobami przewlekłymi powinny78:
- Skonsultować się z lekarzem przed podróżą na dużą wysokość
- Zoptymalizować leczenie podstawowej choroby przed wyjazdem
- Zabrać wystarczającą ilość leków oraz dodatkową rezerwę
- Rozważyć farmakoprofilaktykę choroby wysokościowej
- Planować wolniejszą aklimatyzację niż osoby zdrowe
Generalnie zaleca się unikanie wysokości powyżej 3000 m n.p.m. osobom z ciężkimi chorobami układu oddechowego lub krążenia79.
Choroba wysokościowa u dzieci
Dzieci są równie podatne na chorobę wysokościową jak dorośli i doświadczają podobnych objawów80. Jednak rozpoznanie choroby wysokościowej u małych dzieci może być trudniejsze ze względu na ograniczoną zdolność do komunikowania swoich objawów.
Szczególne aspekty dotyczące dzieci na dużej wysokości:
- Objawy u dzieci mogą być mniej specyficzne – rozdrażnienie, brak apetytu, senność
- Zasady aklimatyzacji są takie same jak u dorosłych
- Dawkowanie acetazolamidu dla dzieci: 2,5 mg/kg co 12 godzin (maksymalnie 125 mg/dawkę)
- Zaleca się szczególną ostrożność u dzieci poniżej 2 roku życia
Rodzice i opiekunowie powinni uważnie obserwować dzieci pod kątem objawów choroby wysokościowej i być przygotowani na szybkie zejście w przypadku wystąpienia niepokojących symptomów81.
Postępowanie w przypadkach nagłych
W przypadku ciężkiej choroby wysokościowej, HACE lub HAPE, konieczne jest natychmiastowe działanie8283:
- Natychmiastowe zejście – najważniejszy i najskuteczniejszy krok, zejdź przynajmniej o 500-1000 m
- Wezwanie pomocy – osobie z ciężką chorobą wysokościową zawsze powinna towarzyszyć inna osoba podczas zejścia
- Podanie tlenu – jeśli jest dostępny, przepływ 2-4 l/min
- Podanie leków:
- HACE: deksametazon 8 mg doustnie/domięśniowo/dożylnie, następnie 4 mg co 6 godzin
- HAPE: nifedypina o przedłużonym uwalnianiu 20-30 mg
- Komora hiperbaryczna – jeśli zejście jest niemożliwe
- Transport do placówki medycznej – gdy tylko będzie to możliwe
Nigdy nie zostawiaj osoby z ciężką chorobą wysokościową samej i nie pozwól jej schodzić samodzielnie84. Osoby z HACE mogą mieć zaburzenia świadomości i koordynacji, co zwiększa ryzyko wypadku podczas zejścia.
Opieka po chorobie wysokościowej
Po ustąpieniu objawów choroby wysokościowej i zejściu na niższą wysokość, opieka powinna obejmować8586:
- Odpoczynek i nawodnienie
- Kontynuacja leczenia farmakologicznego przez 1-2 dni w przypadku HACE lub do całkowitego ustąpienia objawów
- Ocena ryzyka ponownego wejścia na wysokość
- W przypadkach ciężkiego HACE lub HAPE – kontrola lekarska
W większości przypadków łagodnej AMS nie jest konieczna dalsza opieka medyczna po ustąpieniu objawów87. Jednak osoby, które doświadczyły HACE lub HAPE, powinny skonsultować się z lekarzem przed kolejną próbą wejścia na dużą wysokość88.
Powrót na wysokość po przebytej chorobie wysokościowej jest możliwy, ale powinien być poprzedzony pełnym ustąpieniem objawów i bardziej konserwatywnym planem aklimatyzacji89.
Rola personelu medycznego w edukacji i prewencji
Personel medyczny, w tym pielęgniarki, odgrywa kluczową rolę w edukacji osób planujących podróż na duże wysokości9091:
- Edukacja pacjentów na temat ryzyka choroby wysokościowej
- Identyfikacja osób z grupy wysokiego ryzyka
- Przygotowanie planu stopniowej aklimatyzacji
- Dobór odpowiedniej farmakoprofilaktyki
- Edukacja na temat objawów wymagających natychmiastowej interwencji
- Przygotowanie apteczki wysokogórskiej
Personel medyczny powinien również zwrócić uwagę na praktyczne aspekty profilaktyki, takie jak92:
- Odpowiednie nawodnienie – kluczowe dla profilaktyki
- Dieta bogata w węglowodany złożone – owoce i pełne ziarna
- Unikanie alkoholu i środków nasennych
- Właściwe planowanie aktywności fizycznej na wysokości
Przygotowując pacjentów do podróży wysokogórskich, należy podkreślić, że głównym celem nie jest całkowite wyeliminowanie ryzyka łagodnej choroby wysokościowej, ale zapobieganie ciężkim formom, które mogą zagrażać życiu93.
Podsumowanie
Choroba wysokościowa jest powszechnym problemem dotykającym podróżnych wznoszących się na duże wysokości, zwłaszcza powyżej 2500 m n.p.m. Istnieją trzy główne formy choroby wysokościowej: ostra choroba górska (AMS), wysokościowy obrzęk płuc (HAPE) i wysokościowy obrzęk mózgu (HACE), z których dwie ostatnie są stanami zagrażającymi życiu94.
Podstawowym mechanizmem chorób wysokościowych jest niewystarczająca aklimatyzacja do zmniejszonej zawartości tlenu na dużej wysokości. Najważniejszym czynnikiem prewencyjnym jest stopniowe wznoszenie się (300-500 m dziennie powyżej 3000 m n.p.m.), co daje organizmowi czas na fizjologiczną adaptację95.
W przypadku wystąpienia objawów choroby wysokościowej, podstawowym postępowaniem jest przerwanie wznoszenia się, a w razie nasilenia objawów – zejście na niższą wysokość. W przypadku HACE i HAPE zejście jest bezwzględnie konieczne i powinno być traktowane jako priorytet96.
Farmakoterapia obejmuje acetazolamid (przyspiesza aklimatyzację), deksametazon (zmniejsza obrzęk mózgu) i nifedypinę (rozszerza naczynia płucne). Leki te mogą być stosowane zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu, ale nie zastępują właściwej aklimatyzacji i zejścia w przypadku ciężkich objawów97.
Personel medyczny odgrywa kluczową rolę w edukacji pacjentów na temat ryzyka, profilaktyki i postępowania w przypadku choroby wysokościowej, co może istotnie zmniejszyć zachorowalność i śmiertelność związaną z tą chorobą98.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.