Biegunka podróżnych
Etiologia i przyczyny
Biegunka podróżnych (TD) jest najczęstszą dolegliwością u osób podróżujących do krajów o niskim standardzie higieny, z częstością zachorowań od 30% do 70% w ciągu 2 tygodni. Etiologia jest głównie bakteryjna (80-90%), z dominującym enterotoksycznym E. coli (ETEC) odpowiedzialnym za około 30% przypadków, szczególnie w Ameryce Łacińskiej, na Karaibach i w Afryce. Inne istotne bakterie to EAEC, enteropatogenne E. coli, Campylobacter jejuni (dominujący w Azji Południowo-Wschodniej), Shigella spp. i Salmonella spp. Wirusy odpowiadają za 5-15% przypadków u dorosłych, z norowirusem jako najczęstszym patogenem, a u dzieci nawet do 70%. Pasożyty, zwłaszcza Giardia duodenalis i Cryptosporidium parvum, stanowią około 10% etiologii, szczególnie przy dłuższych podróżach (>2 tygodnie). Drogi zakażenia to głównie fekalno-oralne, przez spożycie skażonej żywności i wody, a czynniki ryzyka obejmują m.in. podróż do regionów o złej infrastrukturze sanitarnej, wiek <6 lat oraz stosowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego.
Etiologia biegunki podróżnych
Biegunka podróżnych (ang. Traveler’s diarrhea, TD) to najczęstsza choroba dotykająca podróżujących, szczególnie do krajów o niskim standardzie higieny i sanitarnym. Częstość zachorowań waha się od 30% do 70% podróżujących w ciągu 2-tygodniowego okresu, w zależności od miejsca i sezonu podróży.12 Jest to zaburzenie przewodu pokarmowego, które zwykle objawia się wodnistymi stolcami i skurczami brzucha po spożyciu skażonej żywności lub wody.34
Czynniki bakteryjne
Bakterie są najczęstszą przyczyną biegunki podróżnych, odpowiadając za około 80-90% wszystkich przypadków.567 Dominującym patogenem bakteryjnym jest enterotoksyczna Escherichia coli (ETEC), która odpowiada za około 30% przypadków.8 ETEC jest szczególnie rozpowszechniona w Ameryce Łacińskiej, Karaibach i Afryce.9 Bakteria ta wytwarza enterotoksyny, które powodują objawową biegunkę.10
Inne często identyfikowane bakterie to:111213
- Enterogregacyjne E. coli (EAEC) – drugi pod względem częstości występowania szczep E. coli1415
- Enteropatogenne E. coli16
- Campylobacter jejuni – dominujący patogen w Azji Południowo-Wschodniej, szczególnie w Tajlandii i Nepalu1718
- Shigella spp.19
- Salmonella spp.20
Mniej powszechne bakteryjne czynniki chorobotwórcze obejmują Aeromonas spp., Plesiomonas spp., a także nowo rozpoznane patogeny takie jak Aliarcobacter, enterotoksyczny Bacteroides fragilis i Larobacter.2122 W mniejszym stopniu przyczyną biegunki podróżnych mogą być również Vibrio parahaemolyticus i Yersinia.23
Czynniki wirusowe
Wirusy stanowią przyczynę około 5-15% przypadków biegunki podróżnych u dorosłych, choć najnowsze badania z wykorzystaniem multipleksowych diagnostycznych testów molekularnych sugerują, że ich udział może być niedoszacowany.242526 Co ciekawe, wirusy mogą być odpowiedzialne za nawet 70% przypadków biegunki u niemowląt i dzieci.27
Najczęstsze wirusy wywołujące biegunkę podróżnych to:282930
- Norowirus – najczęstszy patogen wirusowy
- Rotawirus
- Astrowirus
- Sapowirus
Biegunka o etiologii wirusowej nie reaguje na antybiotykoterapię, ale zwykle jest samoograniczająca się.31 Wirusy takie jak norowirus stanowią szczególny problem na statkach wycieczkowych.32
Czynniki pasożytnicze
Pasożyty odpowiadają za około 10% przypadków biegunki podróżnych, szczególnie u osób podróżujących dłużej niż 2 tygodnie.3334 Pierwotniaki są częstszymi patogenami izolowanymi u pacjentów z przewlekłą biegunką (trwającą ponad 2 tygodnie).35
Najczęstsze pasożyty wywołujące biegunkę podróżnych to:363738
- Giardia duodenalis (dawniej G. lamblia, G. intestinalis) – najczęstszy patogen pierwotniakowy39
- Cryptosporidium parvum – drugi najczęściej izolowany patogen pierwotniakowy40
- Entamoeba histolytica
- Cyclospora – ryzyko zakażenia jest silnie związane z regionem geograficznym i porą roku; najlepiej znane ryzyko występuje w Gwatemali, Haiti, Nepalu i Peru4142
Inne rzadziej spotykane patogeny pierwotniakowe to Isospora, Microsporidia i inne zarodnikujące pierwotniaki.4344
Drogi transmisji
Biegunka podróżnych jest przede wszystkim chorobą przenoszoną drogą fekalno-oralną.45 Główne drogi zakażenia to:4647
- Spożycie skażonej żywności (główna przyczyna, wbrew powszechnym przekonaniom)48
- Picie skażonej wody
- Kontakt bezpośredni z osobą zakażoną z powodu niedostatecznej higieny rąk
- Korzystanie z naczyń i sztućców umytych skażoną wodą
Do zakażenia dochodzi, gdy osoba spożywa żywność lub wodę skażoną mikroorganizmami pochodzącymi z fekaliów.49 Patogeny te zwykle dostają się do żywności i wody poprzez niewłaściwe praktyki higieniczne podczas przygotowywania posiłków, a nie przez bezpośredni kontakt z fekaliami.50
Czynniki ryzyka
Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju biegunki podróżnych obejmują:51525354
- Podróż do regionów o niedostatecznej infrastrukturze sanitarnej i higienicznej
- Podróż do krajów o ciepłym, wilgotnym klimacie
- Niewłaściwe praktyki higieniczne w lokalnych restauracjach
- Niebezpieczne przechowywanie żywności (częsty brak prądu i niewydolne chłodzenie)
- Niewłaściwe przygotowywanie i obróbka żywności
- Brak dostępu do bezpiecznej wody pitnej
- Wiek poniżej 6 lat
- Przyjmowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego (antagoniści receptora H2, inhibitory pompy protonowej)
- Nieprawidłowa anatomia górnego odcinka przewodu pokarmowego
- Czynniki genetyczne
Produkty wysokiego ryzyka
Żywność i napoje szczególnie związane z ryzykiem zakażenia to:555657
- Surowe lub niedogotowane mięso
- Surowe owoce morza
- Surowe warzywa liściaste i sałatki
- Nieobrany lub nieprzygotowany surowy owoc
- Niepasteryzowane produkty mleczne (mleko, sery, lody)
- Woda z kranu i kostki lodu
- Potrawy z majonezem i nieugotowanymi jajkami
- Posiłki od ulicznych sprzedawców, które nie są świeżo przygotowane i podawane na gorąco na czystych naczyniach
- Desery zawierające lód
Inne przyczyny
Choć czynniki zakaźne są dominującą przyczyną biegunki podróżnych, w niektórych przypadkach mogą przyczyniać się także inne czynniki:585960
- Stres związany z podróżą
- Zmiana diety i ekspozycja na nieznane pokarmy
- Zwiększone spożycie alkoholu
- Reakcja przewodu pokarmowego na nieznane mikroorganizmy
W około 20-50% przypadków biegunki podróżnych nie udaje się zidentyfikować konkretnego czynnika chorobotwórczego pomimo oceny mikrobiologicznej, choć dzięki postępowi diagnostyki molekularnej odsetek ten prawdopodobnie się zmniejszy.6162
Odporność lokalnej populacji
Mieszkańcy krajów wysokiego ryzyka rzadziej chorują na biegunkę podróżnych, ponieważ ich organizmy przyzwyczaiły się do lokalnych patogenów i rozwinęły odporność.6364 Ta adaptacyjna odporność powstaje w wyniku wielokrotnej ekspozycji na lokalne mikroorganizmy, co prowadzi do rozwoju specyficznych mechanizmów obronnych.65
Zróżnicowanie geograficzne
Częstość występowania i dominujący patogeny różnią się w zależności od regionu geograficznego:6667
- Niskie ryzyko (8% zachorowań w ciągu 1-2 tygodni): Japonia, Australia, Nowa Zelandia, Europa Północna i Zachodnia, Kanada, Stany Zjednoczone
- Umiarkowane ryzyko (10-20%): Europa Centralna i Wschodnia, Portugalia, Grecja, Bałkany, Rosja, Chiny, Izrael, Afryka Południowa, wyspy Pacyfiku, większość wysp karaibskich, Argentyna i Chile, Tajlandia
- Wysokie ryzyko (20-56%): Afryka, Ameryka Łacińska, Azja Południowa, Bliski Wschód
W Ameryce Łacińskiej, na Karaibach i w Afryce dominującym patogenem jest E. coli, podczas gdy w Azji Południowo-Wschodniej, szczególnie w Tajlandii, najczęstszą przyczyną jest Campylobacter, z wysokim odsetkiem szczepów opornych na fluorochinolony.6869
Znaczenie okresu wylęgania
Okres inkubacji między ekspozycją a wystąpieniem objawów klinicznych może dostarczyć wskazówek co do etiologii. Na przykład:70
- Choroby wywołane przez toksyny (np. Staphylococcus aureus, Bacillus cereus) charakteryzują się krótkim okresem inkubacji (1-6 godzin), a objawy zazwyczaj ustępują w ciągu 24 godzin71
- Bakteryjne zakażenia jelitowe mają zazwyczaj średni okres inkubacji
- Infekcje pasożytnicze mają najdłuższy okres inkubacji i mogą prowadzić do przewlekłej biegunki
Znajomość typowych okresów inkubacji może pomóc w rozpoznaniu prawdopodobnego czynnika chorobotwórczego, co ma znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia.72
Współzakażenia
W niektórych przypadkach biegunka podróżnych może być spowodowana przez więcej niż jeden patogen.73 Współzakażenie może prowadzić do bardziej nasilonych objawów i dłuższego czasu trwania choroby. Najczęstsze współzakażenia obejmują kombinację bakterii i pasożytów lub kilku różnych szczepów bakterii.74
Biegunka wędrowców
Specyficznym podtypem biegunki podróżnych dotykającym turystów pieszych i obozowiczów jest tzw. „biegunka wędrowców” (wilderness diarrhea), która może mieć nieco inny rozkład częstości występowania patogenów.75 Jest to związane z innymi warunkami ekspozycji, takimi jak picie nieprzegotowanej wody ze źródeł naturalnych czy niedostateczna higiena w warunkach obozowych.76
Szczepienia i profilaktyka
Obecnie dostępna jest doustna szczepionka przeciwko biegunce podróżnych wywoływanej przez enterotoksyczną E. coli (ETEC), jednak nie jest ona rutynowo zalecana, chyba że pacjent znajduje się w grupie zwiększonego ryzyka powikłań.77 Szczepionka ta chroni również przed cholerą, ale zabezpiecza tylko przed jednym typem bakterii powodujących biegunkę podróżnych.78
Profilaktyczne stosowanie antybiotyków nie jest zalecane dla większości podróżujących, ponieważ nie zapewniają one ochrony przed patogenami niebakteryjnymi i mogą usunąć normalną ochronną mikroflorę z jelita, zwiększając ryzyko zakażenia opornymi bakteriami.79 Podróżni mogą zostać skolonizowani przez enterobakterie wytwarzające beta-laktamazy o rozszerzonym spektrum (ESBL-PE), a ryzyko to wzrasta w przypadku ekspozycji na antybiotyki za granicą.80
Bismuth subsalicylate (składnik aktywny preparatów Pepto-Bismol) wykazał skuteczność w zmniejszaniu częstości występowania biegunki podróżnych o około 50%, według badań przeprowadzonych w Meksyku.81 Przyjmowanie 2 tabletek preparatu 4 razy dziennie przed podróżą i w jej trakcie może pomóc zapobiec biegunce.82
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.