Bezsenność
Epidemiologia
Bezsenność (insomnia) jest najczęstszym zaburzeniem snu o globalnym rozpowszechnieniu szacowanym na 10-30% populacji dorosłych, z przewlekłą postacią dotykającą 5,5-12% dorosłych w zależności od regionu (np. 12% w USA, 5,5-6,7% w Europie, 16,8% w Amerykach). Częstość występowania wzrasta wraz z wiekiem, jest wyższa u kobiet (około 1,5 raza częściej niż u mężczyzn) oraz u osób o niższym statusie społeczno-ekonomicznym. Szczególnie narażone grupy to osoby starsze (19,6% według DSM), personel wojskowy (4,5-22,8%), pracownicy służby zdrowia (49-52% z objawami, 15-18% z kliniczną bezsennością) oraz studenci (26,4%). Bezsenność współwystępuje z licznymi schorzeniami psychicznymi (lęk, depresja, zaburzenia paniki) i somatycznymi (nadciśnienie, cukrzyca, choroby sercowo-naczyniowe), a jej obecność zwiększa ryzyko rozwoju depresji (RR=2,27; 95% CI: 1,89-2,71) oraz samobójstw, szczególnie wśród weteranów. Niedostateczna długość snu (<7,7 h) u nastolatków wiąże się z trzykrotnie wyższym ryzykiem podwyższonego ciśnienia krwi, a w przypadku bezsenności i krótkiego snu – pięciokrotnie wyższym ryzykiem nadciśnienia 2. stopnia.
- Epidemiologia Bezsenności
- Rozpowszechnienie bezsenności
- Trendy epidemiologiczne w bezsenności
- Czynniki ryzyka bezsenności
- Bezsenność wśród szczególnych grup populacyjnych
- Bezsenność i choroby współistniejące
- Bezsenność a zaburzenia psychiczne
- Bezsenność a schorzenia fizyczne
- Bezsenność wśród nastolatków a nadciśnienie
- Ekonomiczne i społeczne obciążenie bezsennością
- Metody badania epidemiologii bezsenności
- Wyzwania metodologiczne
- Różnice w definicjach bezsenności
- Wykorzystanie elektronicznej dokumentacji medycznej
- Implikacje dla zdrowia publicznego
Epidemiologia Bezsenności
Bezsenność (insomnia) stanowi najczęstsze zaburzenie snu i jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych zaburzeń zdrowia psychicznego na świecie. Badania epidemiologiczne dotyczące bezsenności dostarczają istotnych informacji na temat jej rozpowszechnienia, przebiegu oraz czynników ryzyka, co ma kluczowe znaczenie dla zdrowia publicznego.12 Pierwsze badanie epidemiologiczne dotyczące bezsenności zostało opublikowane mniej niż 35 lat temu, a od tego czasu dziedzina ta znacząco się rozwinęła, dostarczając ponad 50 badań epidemiologicznych z różnych części świata.3
Rozpowszechnienie bezsenności
Szacuje się, że około 10% populacji osób dorosłych cierpi na zaburzenia bezsenności, a dodatkowe 20% doświadcza okresowych objawów bezsenności.45 W badaniach przekrojowych prowadzonych wśród pacjentów ambulatoryjnych, od jednej trzeciej do dwóch trzecich dorosłych zgłasza objawy bezsenności o różnym nasileniu, a około 10-15% cierpi na przewlekłą bezsenność z konsekwencjami w ciągu dnia.6
Dane wskazują, że około jedna trzecia dorosłych ma jeden lub więcej objawów trudności z zasypianiem, trudności z utrzymaniem snu i/lub snu nieregenerującego.7 Według badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych, około 12% Amerykanów zostało zdiagnozowanych z przewlekłą bezsennością.8 Natomiast w Europie dane wskazują, że między 5,5% a 6,7% dorosłych doświadcza przewlekłej bezsenności. W Amerykach (Ameryka Północna, Ameryka Łacińska i Karaiby) szacuje się, że około 16,8% (123 miliony) dorosłych jest dotkniętych tym zaburzeniem.9
W 2020 roku w USA 14,5% dorosłych miało trudności z zasypianiem w większość dni lub codziennie w ciągu ostatnich 30 dni, a 17,8% dorosłych miało trudności z utrzymaniem snu.10 Podobne wyniki uzyskano w Korei Południowej, gdzie ponad jedna piąta badanych (22,8%) zgłaszała skargi na bezsenność, przy czym częstość występowania była znacznie wyższa u kobiet (25,3%) niż u mężczyzn (20,2%).11
Trendy epidemiologiczne w bezsenności
Częstość występowania bezsenności wydaje się wzrastać w Stanach Zjednoczonych. Na podstawie danych z National Health Interview Survey, nieskorygowana częstość występowania bezsenności lub problemów ze snem wzrosła o 8% w ciągu dekady, z 17,5% (37,5 miliona dorosłych) w 2002 roku do 19,2% (46,2 miliona dorosłych) w 2012 roku.12 Między 1993 a 2015 rokiem diagnoza bezsenności podczas wizyt w gabinetach lekarskich w Stanach Zjednoczonych wzrosła 11-krotnie, z 800 000 do 9,4 miliona.13
Dane z Departamentu Obrony USA (DOD) za lata 2000-2009 dokumentują 19-krotny wzrost diagnoz bezsenności w ciągu 9-letniego okresu (surowy wskaźnik zapadalności na bezsenność wzrósł z 7,2 do 135,8 przypadków na 10 000 osobolat).14 Szacunki dotyczące epidemiologii bezsenności różnią się w zależności od zastosowanej definicji, co utrudnia porównanie różnych badań.1516
Czynniki ryzyka bezsenności
Główne czynniki ryzyka bezsenności obejmują: zaawansowany wiek, płeć żeńską i niski status społeczno-ekonomiczny.1718 Kobiety, osoby starsze i osoby borykające się z trudnościami społeczno-ekonomicznymi są bardziej narażone na bezsenność.19 Bezsenność występuje około 1,5 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn.20
Badania wykazały również, że warunki środowiska społecznego i fizycznego, w których ludzie pracują, bawią się i żyją, są czynnikami wpływającymi na długość snu i ryzyko zaburzeń snu. Objawy bezsenności występują częściej w biedniejszych dzielnicach i tych o wyższym wskaźniku przestępczości. Osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym oraz osoby kolorowe również mają wyższe wskaźniki bezsenności.21
Ponadto do czynników ryzyka należą: historia rodzinna bezsenności, styl życia oraz stres lub zamartwianie się.22 Niektóre są dziedziczone, podczas gdy inne są wynikiem starzenia się i/lub stylu życia.23
Bezsenność wśród szczególnych grup populacyjnych
Badania wykazują, że bezsenność często występuje wśród określonych grup populacyjnych:
- Osoby starsze: Badania wykazały, że częstość występowania bezsenności zwiększa się wraz z wiekiem. W badaniu osób starszych mieszkających w społeczności w wieku około 80 lat, u 43% stwierdzono bezsenność, przy czym czynnikami sprzyjającymi były liczne schorzenia i przyjmowanie wielu leków.24 Metaanaliza wykazała, że łączna częstość występowania zaburzeń bezsenności u osób starszych według DSM wynosi 19,6% i zmienia się w zależności od wielkości próby, zastosowanego punktu odcięcia wieku i jakości badania (ryzyko błędu).25
- Personel wojskowy: Aktywny personel wojskowy i weterani są wyjątkowo podatni na bezsenność. Od 2001 roku, kiedy rozpoczął się najdłuższy konflikt zagraniczny w historii USA, bezsenność wśród członków służby wojskowej gwałtownie wzrosła i jest powiązana z rozmieszczeniem i narażeniem na działania bojowe.26 W raporcie RAND na temat snu w wojsku, 48,6% ankietowanego personelu wojskowego miało złą jakość snu, a ostatnie badania wskazują, że częstość występowania bezsenności waha się od 4,5% do 22,8% wśród personelu wojskowego.27
- Pracownicy służby zdrowia: Badania wykazały wysokie wskaźniki bezsenności wśród pracowników służby zdrowia w czasie pandemii. Wysokie szacunki częstości występowania stwierdzono zarówno w grupach rozpoczynających pracę, jak i po roku pracy, z objawami bezsenności (52% vs 49%) oraz z rozpoznaniem klinicznej bezsenności (15% vs 18%).28
- Studenci: Mimo powszechnie znanego występowania bezsenności wśród studentów, jej związek ze zdrowiem psychicznym pozostaje tematem znacznego zainteresowania. Badania wykazały, że co najmniej jedna czwarta studentów doświadcza bezsenności, a związek między bezsennością a zaburzeniami zdrowia psychicznego jest znaczący.29
Bezsenność i choroby współistniejące
Bezsenność często współwystępuje z innymi schorzeniami, zarówno psychicznymi, jak i fizycznymi. Ma dwukierunkowy wpływ na współistniejące zaburzenia medyczne i psychiczne, szczególnie na depresję.30
Bezsenność a zaburzenia psychiczne
Najczęstsze współchorobowości związane z bezsennością to zaburzenia psychiczne, w tym lęk, depresja, zaburzenie paniki, zaburzenie adaptacyjne, zaburzenia somatyzacyjne i zaburzenia osobowości.31 Wskaźniki współwystępowania między bezsennością a lękiem i depresją mogą sięgać nawet 77% w przypadkach klinicznych.32
Istotne jest to, że bezsenność jest silnym predyktorem wystąpienia depresji.33 Metaanaliza badań kohortowych wykazała, że bezsenność jest istotnie związana ze zwiększonym ryzykiem depresji, a połączone szacunki (RR=2,27; 95% CI: 1,89-2,71) wskazują, że uczestnicy z bezsennością, w porównaniu do osób bez niej, doświadczali ponad dwukrotnie większego ryzyka rozwoju depresji.34
Bezsenność zwiększa również ryzyko samobójstwa u pacjentów z depresją, a utrzymująca się bezsenność zwiększa ryzyko nawrotu depresji.35 Obecnie uważa się, że bezsenność przyczynia się do epidemii samobójstw wśród weteranów, nasilając depresję i PTSD.36
Bezsenność a schorzenia fizyczne
Niedostateczny sen został powiązany ze złymi wynikami w wielu stanach chorobowych, w tym chorobach sercowo-naczyniowych i naczyniowo-mózgowych, nowotworach, nadciśnieniu i cukrzycy.37 Badania epidemiologiczne powiązały objawy bezsenności z rozwojem innych chorób, w tym cukrzycy typu 2, demencji, udaru i przewlekłej choroby nerek.38
Schorzenia medyczne, które często współwystępują z bezsennością, obejmują zapalenie stawów, nowotwory, nadciśnienie, przewlekły ból, chorobę wieńcową serca i cukrzycę.39 Badanie Sleep in America Survey z 2003 r. przeprowadzone przez National Sleep Foundation wykazało, że 69% respondentów z jednym lub więcej problemami ze snem miało również cztery lub więcej schorzeń medycznych.40
U osób z nadciśnieniem częstość występowania bezsenności wynosi około 47,2%, a badania wskazują, że około 75% przypadków bezsenności pozostaje niezdiagnozowanych, co sugeruje, że rozpoznanie bezsenności mogło zostać pominięte u dużej części pacjentów z nadciśnieniem.41
Bezsenność wśród nastolatków a nadciśnienie
Nastolatkowie, którzy nie wysypiają się w zalecanym wymiarze, mogą być narażeni na zwiększone ryzyko wysokiego ciśnienia krwi. Badania wykazały, że nastolatkowie, którzy spali mniej niż 7,7 godziny w laboratorium snu, byli prawie trzy razy bardziej narażeni na podwyższone ciśnienie krwi niż ich dobrze wypoczęci rówieśnicy.42
Ci, którzy zgłaszali bezsenność i spali mniej niż 7,7 godziny w laboratorium snu, byli pięć razy bardziej narażeni na nadciśnienie 2. stopnia w porównaniu z dobrze wypoczętymi rówieśnikami.43 Badanie nie wykazało istotnego związku między podwyższonym ciśnieniem krwi lub nadciśnieniem 2. stopnia a ryzykiem wśród nastolatków, którzy zgłaszali bezsenność, ale spali 7,7 godziny lub dłużej.44
Ekonomiczne i społeczne obciążenie bezsennością
Bezsenność stanowi znaczne obciążenie ekonomiczne dla społeczeństwa, obejmujące zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie wydatki.45 W Stanach Zjednoczonych bezsenność jest jednym z najczęstszych zaburzeń snu, które powodują znaczne obciążenie dla amerykańskiego systemu opieki zdrowotnej i wrażliwych grup pacjentów.46
Łączne bezpośrednie i pośrednie koszty bezsenności w Stanach Zjednoczonych przekraczają 100 miliardów dolarów rocznie.47 Bezsenność wiąże się z większym wykorzystaniem opieki zdrowotnej i kosztami, szczególnie u pacjentów ze współistniejącymi zaburzeniami medycznymi lub psychiatrycznymi.48
Przewlekła bezsenność niesie również duże obciążenie ekonomiczne, zarówno pod względem bezpośrednich kosztów opieki zdrowotnej, jak i, co ważniejsze, pod względem utraty zasobów ludzkich z powodu choroby i braku leczenia.49
Wpływ na jednostki i społeczeństwo
Bezsenność ma znaczący wpływ na jakość życia i funkcjonowanie codzienne. Podczas gdy przejściowa bezsenność powoduje senność i upośledzenie wydajności psychomotorycznej, przewlekła bezsenność wiąże się z absencją, częstymi wypadkami, upośledzeniem pamięci i większym wykorzystaniem opieki zdrowotnej.50
Najbardziej konsekwentnym wpływem bezsenności jest wysokie ryzyko depresji.51 Badania epidemiologiczne pokazują, że nieprawidłowe wzorce snu przewidują niższą oczekiwaną długość życia, a osoby z bezsennością częściej rozwijają zaburzenia afektywne, nadużywanie substancji i inne niekorzystne wyniki zdrowotne.52
Aktywność fizyczna a bezsenność
Istnieje coraz więcej dowodów na to, że regularna aktywność fizyczna może pomóc w zapobieganiu i leczeniu bezsenności. Badanie wykazało, że osoby, które były stale aktywne, miały mniejsze prawdopodobieństwo zgłaszania trudności z zasypianiem (OR 0,60, 95% CI 0,45-0,78), krótkiego czasu snu wynoszącego 6 godzin/noc (OR 0,71, 95% CI 0,59-0,85) i długiego snu trwającego 9 godzin/noc (OR 0,53, 95% CI 0,33-0,84) niż osoby stale nieaktywne.53
Osoby aktywne fizycznie mają mniejsze ryzyko niektórych objawów bezsenności i ekstremalnych długości snu, zarówno długich, jak i krótkich.54 Wyniki wskazują, że osoby utrzymujące stały poziom aktywności fizycznej są również mniej narażone na zbyt krótki (≤6 godzin) i zbyt długi (≥9 godzin) sen.55
Metody badania epidemiologii bezsenności
Badanie epidemiologii bezsenności napotyka na różne wyzwania metodologiczne, które wpływają na otrzymywane wyniki. Szacunki rozpowszechnienia bezsenności różnią się w zależności od zastosowanej metodologii badawczej i definicji bezsenności.56
Wyzwania metodologiczne
Głównym wyzwaniem w ocenie epidemiologii bezsenności jest wyznaczenie granicy między skargami na bezsenność a kliniczną bezsennością.57 Dwadzieścia sześć procent ludzi skarży się na trudności z zasypianiem, a 42% skarży się na trudności z utrzymaniem snu przez co najmniej kilka nocy w tygodniu.58
Jednak sama skarga na sen nie stanowi o klinicznej bezsenności. Jeśli zachowanie polegające na poszukiwaniu leczenia jest wyznacznikiem znaczenia klinicznego, pojawia się bardziej ograniczony obraz – tylko 13% osób skarżących się na bezsenność szuka profesjonalnej pomocy, chociaż wskaźnik ten wzrasta wraz z nasileniem bezsenności i zaawansowanym wiekiem.59
Wykorzystanie ocen wyjściowych i kontrolnych do ustalenia wskaźników zapadalności i remisji może być problematyczne ze względu na szeroki zakres czasu trwania bezsenności (np. pozytywne stwierdzenie bezsenności na początku i po roku obserwacji może odzwierciedlać nieustępującą przewlekłą bezsenność lub 2 epizody przejściowej bezsenności).60
Różnice w definicjach bezsenności
Badanie bezsenności napotyka na trudności związane z różnorodnymi definicjami, co potwierdza przegląd badań epidemiologicznych, w których wskaźniki rozpowszechnienia w populacji ogólnej wahały się od 4% do 48% w zależności od zastosowanej definicji.61
W literaturze zaczyna się pojawiać konsensus, że podstawowe objawy bezsenności obejmują co najmniej jeden objaw snu i jeden objaw czuwania.62 Badania potwierdzają kliniczną użyteczność uwzględniania związanego z tym upośledzenia w ciągu dnia, ponieważ osoby zarówno z objawami snu, jak i czuwania częściej szukają leczenia niż te, które zgłaszają same objawy snu.63
Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11 definiuje zaburzenie bezsenności jako charakteryzujące się uporczywymi trudnościami z zasypianiem, długością, konsolidacją lub jakością snu, które występują pomimo odpowiednich możliwości i okoliczności do snu, i powodują jakąś formę upośledzenia funkcjonowania w ciągu dnia.64
Wykorzystanie elektronicznej dokumentacji medycznej
W ostatnich dziesięcioleciach nastąpił szybki wzrost wykorzystania elektronicznej dokumentacji medycznej (EHR) w badaniach zdrowia populacji.65 Jednak do tej pory badania EHR dotyczące rozpowszechnienia bezsenności są ograniczone.66
Jedno z badań wykazało, że w dużej próbie kody objawów bezsenności w podstawowej opiece zdrowotnej obejmują tylko niewielką część osób doświadczających objawów bezsenności w populacji.67 W badaniu przeprowadzonym w Anglii stwierdzono, że 29% próby zgłaszało objawy bezsenności, podczas gdy tylko 6% miało kod Read dla objawów bezsenności w swojej dokumentacji podstawowej opieki zdrowotnej.68
Mimo to EHR stanowią cenne źródło danych do badania bezsenności, oferując klinicznie znaczące miary rozpowszechnienia bezsenności, obiektywny wgląd w ciężką bezsenność, duże wielkości próby i dane podłużne.69
| Region | Rozpowszechnienie bezsenności | Szczególne cechy |
|---|---|---|
| Globalnie | 10-30% populacji ogólnej | Wyższe rozpowszechnienie wśród kobiet i osób starszych |
| Stany Zjednoczone | 12% z rozpoznaniem przewlekłej bezsenności; 30-40% z objawami bezsenności w ciągu roku | Wzrost diagnoz o 11-krotność między 1993-2015 |
| Europa | 5,5-6,7% dorosłych z przewlekłą bezsennością | Zróżnicowanie między krajami |
| Ameryki (Północna, Łacińska, Karaiby) | 16,8% dorosłych (ok. 123 miliony) | Wyższe wskaźniki niż w Europie |
| Korea Południowa | 22,8% populacji ogólnej | 25,3% kobiet vs 20,2% mężczyzn |
| Wśród osób starszych | 19,6% (metaanaliza wg kryteriów DSM) | Zmienność zależna od wieku, wielkości próby i metodologii |
| Wśród personelu wojskowego | 4,5-22,8% | Gwałtowny wzrost od 2001 roku |
| Wśród pracowników służby zdrowia (w czasie pandemii) | 49-52% z objawami; 15-18% z kliniczną bezsennością | Wysoki poziom wypalenia zawodowego |
| Wśród studentów | 26,4% | Silna korelacja z zaburzeniami psychicznymi |
Implikacje dla zdrowia publicznego
Bezsenność jest istotnym problemem zdrowia publicznego, który powinien być rozwiązywany zarówno na poziomie indywidualnym poprzez odpowiednią opiekę kliniczną, jak i na poziomie populacyjnym poprzez interwencje na dużą skalę w zakresie zdrowia snu.7071
Strategie profilaktyki i interwencji
Istnieje znacząca luka między potrzebami a faktycznym rozpoznawaniem i leczeniem bezsenności. Niestety, pomimo wysokiego rozpowszechnienia, zaburzenia snu pozostają słabo identyfikowane; mniej niż 20% osób z bezsennością jest prawidłowo zdiagnozowanych i leczonych.72
Badanie Ohayon i Hong przeprowadzone w populacji ogólnej Korei Południowej ilustruje ten aspekt. Stwierdzili oni, że 5% ich próby ma rozpoznanie zaburzeń bezsenności, ale tylko 6% z nich szukało pomocy medycznej z powodu bezsenności.73
Biorąc pod uwagę częste współwystępowanie bezsenności z innymi schorzeniami, lekarze podstawowej opieki zdrowotnej powinni traktować sen jako istotny parametr życiowy i rutynowo prowadzić badania przesiewowe w kierunku bezsenności.74 Zaburzenie bezsenności to nie tylko problem w nocy. Ma ono głęboki negatywny wpływ na funkcjonowanie w ciągu dnia i ogólny stan zdrowia, a często jest niedostatecznie zgłaszane w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej.75
Kierunki przyszłych badań
Najwyższe priorytety dla przyszłych badań to standardowa definicja bezsenności, badania podłużne oraz większa uwaga poświęcana monitorowaniu współchorobowości psychologicznej i medycznej, pochodzeniu etnicznym i zmiennym genetycznym.76
Ustalenia te mają bezpośrednie implikacje dla programów profilaktyki i interwencji opartych na społeczności oraz dla przyszłych badań, w tym potrzeby: a) podłużnych badań populacyjnych mających na celu ocenę, czy możemy zapobiec bezsenności wśród osób z grupy ryzyka; b) badań klinicznych oceniających, czy zachorowalność związana z przewlekłą bezsennością jest odwracalna; oraz c) prospektywnych ocen ekonomicznych programów profilaktycznych wykorzystujących różne technologie upowszechniania.77
Istnieje rosnący konsensus co do skuteczności terapii poznawczo-behawioralnej bezsenności (CBT-I) jako jednego z najbardziej skutecznych leczenia pierwszego rzutu bezsenności.78 Skuteczność CBT-I jest udowodniona jako równie skuteczna jak leki nasenne w stanach ostrych i leki nasenne w perspektywie długoterminowej.79
Dane epidemiologiczne sugerują, że wysiłki polityczne powinny być skierowane na programy profilaktyki pierwotnej i wtórnej, które wzmacniają interwencje edukacyjne dotyczące snu, szczególnie wśród pracujących studentów i osób z chorobami psychicznymi.80
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego
Epidemiologia dostarcza cennych informacji dotyczących naturalnej ewolucji zaburzeń snu. Obecnie jednak istnieje niewiele takich badań.81 Badania epidemiologiczne są również przydatne do określenia norm harmonogramu snu i czuwania w populacji ogólnej. Odchylenia od tych norm stanowią nieprawidłowości, które wymagają dalszego zbadania.82
Wysokie wskaźniki rozpowszechnienia bezsenności i nadmiernej senności wyraźnie wskazują, że jest to główny problem zdrowia publicznego wymagający inicjatyw edukacyjnych i prewencyjnych oraz uzasadniający większą uwagę ze strony władz zdrowotnych.83
Dane epidemiologiczne wskazują, że bezsenność jest istotnym problemem zdrowia publicznego. Jest to stan bardzo rozpowszechniony, zarówno jako objaw, jak i zespół, i często jest to stan trwały w czasie. Jego trwałość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem problemów zdrowia psychicznego (duża depresja), fizycznego (nadciśnienie) i zawodowego (niepełnosprawność).84
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.