Leki w grupie
„leki przeciwnowotworowe miejscowe”

Leki przeciwnowotworowe miejscowe stanowią specyficzną grupę leków onkologicznych, przeznaczonych do bezpośredniej aplikacji na skórę lub błony śluzowe w celu leczenia nowotworów powierzchniowych. Działają one poprzez bezpośrednie niszczenie komórek nowotworowych w miejscu podania, co pozwala uniknąć wielu ogólnoustrojowych działań niepożądanych charakterystycznych dla chemioterapii systemowej.

Do najważniejszych substancji z tej grupy należą: 5-fluorouracyl (5-FU) dostępny w Polsce jako Efudix krem, imikwimod (Aldara, Zyclara), ingenol mebutynianu (Picato), diklofenak w postaci żelu (Solacutan) oraz metotreksatu w formie miejscowej. W przypadku nowotworów narządów płciowych stosuje się również podofilinotoksynę (Wartec, Condyline).

Największą zaletą miejscowych leków przeciwnowotworowych jest ich zdolność do dostarczania wysokiego stężenia substancji czynnej bezpośrednio do tkanki nowotworowej przy minimalnej ekspozycji ogólnoustrojowej. Pozwala to na ograniczenie działań niepożądanych charakterystycznych dla terapii systemowej, takich jak mielosupresja, nudności czy wymioty. Ponadto leczenie miejscowe często można stosować ambulatoryjnie, co zwiększa komfort pacjenta i zmniejsza koszty terapii.

Stosowanie miejscowych leków przeciwnowotworowych wiąże się jednak z pewnymi zagrożeniami. Najczęstszym problemem są miejscowe reakcje skórne, takie jak zaczerwienienie, ból, pieczenie, świąd, obrzęk czy nadżerki. W niektórych przypadkach mogą wystąpić również reakcje fototoksyczne, dlatego podczas leczenia zaleca się unikanie ekspozycji na promieniowanie słoneczne. Ponadto, przy stosowaniu na duże powierzchnie ciała, istnieje ryzyko wchłaniania systemowego i pojawienia się ogólnoustrojowych działań niepożądanych.

Miejscowe leki przeciwnowotworowe można podzielić na kilka podgrup w zależności od mechanizmu działania. Wyróżniamy: antymetabolity (5-fluorouracyl), modulatory odpowiedzi immunologicznej (imikwimod), inhibitory COX-2 (diklofenak), środki cytotoksyczne pochodzenia roślinnego (podofilinotoksyna) oraz nowe cząsteczki jak ingenol mebutynianu. Odrębną grupą są miejscowe retinoidy, używane w leczeniu niektórych stanów przedrakowych.

W nowszych podejściach do miejscowej terapii przeciwnowotworowej wykorzystuje się również terapię fotodynamiczną z zastosowaniem kwasu 5-aminolewulinowego (5-ALA) lub jego estrów (Metvix, Ameluz), gdzie miejscowo aplikowana substancja po aktywacji światłem o określonej długości fali niszczy selektywnie komórki nowotworowe.