zmniejszenie toksyczności i neutralizowanie działania antagonisty kwasu foliowego
Wskazanie

Zmniejszenie toksyczności i neutralizowanie działania antagonisty kwasu foliowego to strategia medyczna stosowana głównie w przypadku leczenia metotreksatem – lekiem z grupy antagonistów kwasu foliowego. Metotreksat jest szeroko stosowany w chorobach autoimmunologicznych (np. reumatoidalne zapalenie stawów), nowotworach oraz niektórych ciężkich postaciach łuszczycy. Blokując metabolizm kwasu foliowego, lek ten hamuje syntezę DNA, co prowadzi do zahamowania podziałów komórkowych, szczególnie w szybko dzielących się tkankach.

W celu zmniejszenia toksyczności metotreksatu stosuje się tzw. „terapię ratunkową” (rescue therapy) z użyciem kwasu folinowego (leukoworyny), który jest aktywną formą kwasu foliowego omijającą blok metaboliczny wywołany przez metotreksat. W Polsce dostępne są preparaty zawierające kwas folinowy pod nazwami handlowymi Leucovorin, Calcium Folinate oraz Calciumfolinat-Ebewe. Kwas folinowy podaje się zazwyczaj 24-48 godzin po wysokodawkowej terapii metotreksatem, co pozwala na ochronę zdrowych komórek przy zachowaniu działania przeciwnowotworowego.

Neutralizacja działania antagonisty kwasu foliowego jest szczególnie istotna w przypadku przedawkowania metotreksatu lub zaburzeń jego wydalania (np. przy niewydolności nerek). W takich sytuacjach kwas folinowy podaje się w większych dawkach i przez dłuższy czas, monitorując stężenie metotreksatu w surowicy. Inne stosowane leki wspomagające to preparaty zwiększające wydalanie metotreksatu przez nerki (alkalizacja moczu za pomocą wodorowęglanu sodu) oraz karboxypeptydaza G2 (Voraxaze) w przypadkach ciężkiego przedawkowania.

Największe trudności w leczeniu pacjentów wymagających neutralizacji antagonistów kwasu foliowego obejmują: precyzyjne określenie momentu rozpoczęcia podawania kwasu folinowego (zbyt wczesne podanie może osłabić działanie przeciwnowotworowe metotreksatu), dostosowanie dawki leukoworyny do stężenia metotreksatu we krwi, a także monitorowanie parametrów nerkowych i wątrobowych. Szczególnie wymagający jest nadzór nad pacjentami z upośledzoną funkcją nerek lub z wysiękami w jamach ciała, gdzie metotreksat może kumulować się, powodując przedłużoną ekspozycję i nasilone działania niepożądane.