Właściwości farmakodynamiczne fentanylu

Fentanyl, substancja czynna produktu leczniczego Submena, należy do grupy farmakoterapeutycznej opioidowych leków przeciwbólowych (pochodne fenylopiperydyny), sklasyfikowany kodem ATC: N02AB03. Jest to silny μ-opioidowy lek przeciwbólowy charakteryzujący się szybkim początkiem działania analgetycznego oraz krótkim czasem działania. Jego siła analgetyczna jest około 100-krotnie większa niż morfiny, co czyni go jednym z najbardziej potentnych opioidów stosowanych w praktyce klinicznej.¹

Działanie na ośrodkowy układ nerwowy i inne układy

Fentanyl wykazuje drugorzędne działanie na ośrodkowy układ nerwowy (OUN), układ oddechowy oraz żołądkowo-jelitowy, typowe dla opioidowych leków przeciwbólowych, co jest uznawane za klasyczny efekt tej grupy leków. Działania te obejmują:²

• Depresję oddechową – hamowanie ośrodka oddechowego w pniu mózgu, co może prowadzić do zwolnienia i spłycenia oddechu
• Bradykardię – zwolnienie czynności serca
• Hipotermię – obniżenie temperatury ciała
• Zaparcia – spowodowane zmniejszeniem motoryki przewodu pokarmowego
• Zwężenie źrenic – mioza, charakterystyczna dla działania opioidów
• Uzależnienie fizyczne – potencjał do wywoływania zależności
• Euforię – uczucie błogostanu i poprawy nastroju

Zależność między stężeniem a działaniem przeciwbólowym

Skuteczność analgetyczna fentanylu jest ściśle powiązana z jego stężeniem we krwi. U pacjentów niestosujących wcześniej opioidów, minimalne skuteczne stężenie przeciwbólowe fentanylu w surowicy wynosi 0,3-1,2 ng/ml. Znacznie wyższe stężenia, rzędu 10-20 ng/ml, powodują znieczulenie chirurgiczne oraz głęboką depresję oddechową.³

Skuteczność kliniczna w bólu przebijającym

W badaniach klinicznych u pacjentów z przewlekłym bólem nowotworowym, otrzymujących stabilne dawki podtrzymujące opioidów, produkt leczniczy Submena wykazał statystycznie istotną przewagę nad placebo w łagodzeniu bólu przebijającego. Poprawa w zakresie różnicy w natężeniu bólu była zauważalna już od 10 minuty po podaniu produktu. Dodatkowo zaobserwowano istotnie mniejsze zapotrzebowanie na ratunkowe leczenie przeciwbólowe u pacjentów otrzymujących Submenę w porównaniu z placebo.⁴

Należy podkreślić, że produkt Submena był oceniany w kontekście doraźnego stosowania na początku epizodu bólu przebijającego. Badania kliniczne nie obejmowały prewencyjnego stosowania tego produktu leczniczego w przypadku przewidywalnych epizodów bólowych.⁵

Depresja oddechowa

Fentanyl, podobnie jak wszyscy agoniści receptorów μ-opioidowych, powoduje zależną od dawki depresję oddechową. Ryzyko wystąpienia tego działania niepożądanego jest znacząco wyższe u osób nieotrzymujących wcześniej opioidów w porównaniu do pacjentów z silnym bólem lub stosujących przewlekle leczenie opioidami. U pacjentów długotrwale leczonych opioidami zwykle rozwija się tolerancja na wtórne działania tych leków.⁶

Wpływ na układ moczowy

Opioidy, w tym fentanyl, wykazują ogólną tendencję do zwiększania napięcia mięśni gładkich dróg moczowych. Efekt netto jest jednak zmienny i może manifestować się różnorodnymi objawami – u niektórych pacjentów powodując parcie na mocz, a u innych trudności w oddawaniu moczu.⁷

Wpływ na przewód pokarmowy

Fentanyl, podobnie jak inne opioidy, zwiększa napięcie oraz zmniejsza skurcze propulsywne mięśni gładkich przewodu pokarmowego. Prowadzi to do wydłużenia czasu pasażu żołądkowo-jelitowego, co stanowi główny mechanizm zapierającego działania fentanylu.⁸

Wpływ na układ hormonalny

Opioidy, w tym fentanyl, mogą wywierać wpływ na funkcjonowanie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza oraz osi podwzgórze-przysadka-gonada. Do obserwowanych zmian hormonalnych należą:⁹

• Zwiększenie stężenia prolaktyny w surowicy – może prowadzić do mlekotoku i zaburzeń miesiączkowania
• Zmniejszenie stężenia kortyzolu w osoczu – potencjalny wpływ na reakcje stresowe organizmu
• Zmniejszenie stężenia testosteronu w osoczu – może prowadzić do obniżenia libido i zaburzeń funkcji seksualnych

Wyżej wymienione zmiany hormonalne mogą manifestować się określonymi objawami klinicznymi, które należy uwzględnić podczas długotrwałego leczenia opioidami.¹⁰

Informacje o postaciach i dawkowaniu produktu

Submena dostępna jest w postaci tabletek podjęzykowych w czterech mocach: 100, 200, 400 i 800 mikrogramów fentanylu. Każda z tych dawek odpowiada konkretnej ilości fentanylu cytrynianu mikronizowanego:¹¹

Różne kształty i wymiary tabletek ułatwiają identyfikację poszczególnych mocy produktu, co jest istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa farmakoterapii, szczególnie w kontekście silnego działania fentanylu i potencjalnych poważnych działań niepożądanych związanych z przedawkowaniem.¹²