Przeciwwskazania stosowania leku. Kiedy i w jakich warunkach odradzić pacjentowi stosowanie tego leku?

Chlorowodorek metforminy w postaci tabletek powlekanych 850 mg jest powszechnie stosowanym lekiem przeciwcukrzycowym, jednak istnieje szereg sytuacji klinicznych, w których jego zastosowanie jest bezwzględnie przeciwwskazane. Znajomość tych przeciwwskazań jest kluczowa dla bezpieczeństwa pacjenta i skuteczności prowadzonej terapii.¹

Nadwrażliwość na składniki leku

Metforminy nie należy stosować u pacjentów z nadwrażliwością na substancję czynną (metforminę) lub którąkolwiek substancję pomocniczą zawartą w preparacie. Reakcje nadwrażliwości mogą objawiać się wysypką, świądem, obrzękiem lub trudnościami w oddychaniu i wymagają natychmiastowego odstawienia leku.²

Stany ostrej kwasicy metabolicznej

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do stosowania metforminy jest każdy rodzaj ostrej kwasicy metabolicznej, w tym:

• Kwasica mleczanowa – poważne powikłanie metaboliczne objawiające się wysokim stężeniem mleczanów we krwi, które może wystąpić zarówno w przebiegu leczenia metforminą, jak i z innych przyczyn
• Cukrzycowa kwasica ketonowa – stan nagłego pogorszenia metabolicznego w cukrzycy, charakteryzujący się wysokim stężeniem glukozy we krwi, ketonurią i ketonemią

W tych stanach podanie metforminy może nasilić zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej i znacząco pogorszyć stan pacjenta.³

Stan przedśpiączkowy w cukrzycy

Metformina jest przeciwwskazana u pacjentów w stanie przedśpiączkowym w przebiegu cukrzycy. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający natychmiastowej interwencji, przede wszystkim podania insuliny, płynów i wyrównania zaburzeń elektrolitowych. Podanie metforminy w tym stanie może opóźnić wdrożenie właściwego leczenia i pogorszyć rokowanie.⁴

Niewydolność nerek

Stosowanie metforminy jest przeciwwskazane u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek, definiowaną jako wartość wskaźnika przesączania kłębuszkowego (GFR) poniżej 30 ml/min. Wynika to z faktu, że metformina jest wydalana głównie przez nerki, a przy ich niewydolności dochodzi do kumulacji leku w organizmie, co znacząco zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej.⁵

Ostre stany związane z ryzykiem zaburzeń czynności nerek

Metforminy nie należy stosować w ostrych stanach chorobowych, które mogą prowadzić do zaburzeń czynności nerek, takich jak:

• Odwodnienie – może prowadzić do przednerkowej niewydolności nerek i zwiększać ryzyko zatrucia metforminą
• Ciężkie zakażenia – zwłaszcza przebiegające z gorączką, wymiotami, biegunką, mogą prowadzić do odwodnienia
• Wstrząs – powoduje hipoperfuzję nerek i istotnie upośledza wydalanie metforminy

W tych sytuacjach należy wstrzymać podawanie metforminy do czasu poprawy stanu klinicznego i normalizacji funkcji nerek.⁶

Stany związane z niedotlenieniem tkanek

Przeciwwskazaniem do stosowania metforminy są choroby, które mogą powodować niedotlenienie tkanek, szczególnie:

• Niewyrównana niewydolność serca – z zaburzeniami perfuzji obwodowej i zmniejszonym przepływem nerkowym
• Niewydolność oddechowa – prowadząca do hipoksemii i niedotlenienia tkanek
• Niedawno przebyty zawał mięśnia sercowego – związany z ryzykiem zaburzeń hemodynamicznych i hipoperfuzji narządowej
• Wstrząs – każdego typu, prowadzący do centralizacji krążenia i hipoperfuzji obwodowej

W stanach niedotlenienia tkanek dochodzi do nasilenia metabolizmu beztlenowego i zwiększonej produkcji kwasu mlekowego, co w połączeniu z przyjmowaniem metforminy znacząco zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej.⁷

Zaburzenia czynności wątroby i problemy alkoholowe

Metformina jest przeciwwskazana u pacjentów z:

• Niewydolnością wątroby – ze względu na zmniejszoną zdolność wątroby do usuwania mleczanów z krążenia
• Ostrym zatruciem alkoholowym – alkohol hamuje glukoneogenezę w wątrobie i może nasilać działanie hipoglikemizujące metforminy oraz zwiększać ryzyko kwasicy mleczanowej
• Alkoholizmem – przewlekłe spożywanie alkoholu prowadzi do uszkodzenia wątroby i zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej podczas leczenia metforminą

U tych pacjentów ryzyko kwasicy mleczanowej jest szczególnie wysokie ze względu na upośledzoną zdolność wątroby do metabolizowania mleczanów.⁸

Szczególne uwagi dotyczące stosowania metforminy

Należy pamiętać, że tabletki metforminy (Metformin hydrochloride Biofarm, 850 mg) zawierają 850 mg chlorowodorku metforminy, co odpowiada 662,9 mg metforminy w czystej postaci. Linia podziału na tabletce służy wyłącznie ułatwieniu przełamania w celu łatwiejszego połknięcia, a nie podziałowi na równe dawki, co ma znaczenie przy informowaniu pacjenta o prawidłowym stosowaniu leku.⁹

W przypadku wystąpienia któregokolwiek z wymienionych przeciwwskazań u pacjenta przyjmującego metforminę, lek należy natychmiast odstawić i rozważyć zastosowanie alternatywnych metod leczenia cukrzycy, takich jak insulinoterapia lub inne doustne leki przeciwcukrzycowe o odmiennym mechanizmie działania i profilu bezpieczeństwa.