Zeza
Epidemiologia
Zez (strabismus) jest powszechnym zaburzeniem okulistycznym charakteryzującym się niewspółosiowością gałek ocznych, z częstością występowania w populacji ogólnej na poziomie 2-5%. Występują różnice geograficzne i etniczne w typach zeza: egzotropia dominuje w populacjach azjatyckich i afrykańskich (65-85% przypadków u dzieci), natomiast ezotropia jest częstsza w populacjach kaukaskich (2-4 razy częściej niż egzotropia). U dzieci do 6 lat częstość występowania zeza wynosi 4-5%, z odnotowanymi wartościami od 0,6% do 5,6% w różnych badaniach. Czynniki ryzyka obejmują predyspozycje genetyczne (ryzyko 8,1-krotnie wyższe przy dodatnim wywiadzie rodzinnym), wady refrakcji (13,3-krotnie wyższe ryzyko), niedowidzenie (3,9-krotnie wyższe ryzyko), anizometropię oraz wcześniactwo. Zez często współwystępuje z niedowidzeniem (około 40% dzieci z jawnym zezem), nadwzrocznością, astygmatyzmem oraz zaburzeniami neurorozwojowymi, takimi jak mózgowe porażenie dziecięce czy zespół Downa. Występuje także wyraźna predylekcja płciowa – kobiety stanowią 60-70% przypadków egzotropii.
Epidemiologia zeza
Zez (strabismus) jest jednym z najczęstszych zaburzeń widzenia charakteryzującym się niewspółosiowością gałek ocznych. Występowanie tego schorzenia zostało dokładnie przebadane w wielu populacjach na całym świecie, co pozwala na dokładne określenie jego rozpowszechnienia oraz identyfikację czynników ryzyka.12
Rozpowszechnienie w populacji ogólnej
Częstość występowania zeza w populacji ogólnej szacuje się na poziomie 2-5%. W Stanach Zjednoczonych schorzenie to dotyka od 5 do 15 milionów osób.1 Dokładniejsze dane z amerykańskiego Narodowego Badania Zdrowia wskazują, że egzotropia (zez rozbieżny) występuje u 2,1% populacji, natomiast ezotropia (zez zbieżny) u 1,2% osób w wieku 4-74 lat.1 W innych opracowaniach naukowych częstość występowania zeza szacowana jest na poziomie 1-4% populacji ogólnej.23
Warto zauważyć, że występowanie zeza może się znacząco różnić w zależności od regionu geograficznego, grupy etnicznej czy czynników środowiskowych.2 Na przykład, w krajach azjatyckich i wśród osób pochodzenia afrykańskiego egzotropia jest bardziej powszechna niż ezotropia, natomiast w populacjach kaukaskich obserwuje się odwrotną zależność.45
Zez u dzieci
Częstość występowania zeza wśród dzieci jest przedmiotem wielu badań epidemiologicznych. U dzieci w wieku do 6 lat częstość występowania zeza szacuje się na 4-5%.67 W niektórych badaniach przeprowadzonych wśród dzieci w wieku przedszkolnym w Chinach Wschodnich zaobserwowano częstość występowania zeza na poziomie 5,56%.8
Interesujące są wyniki badania przeprowadzonego w Tybecie, gdzie częstość występowania zeza wśród dzieci pierwszej klasy szkoły podstawowej wyniosła 3,7%, co było wartością wyższą niż w innych chińskich badaniach epidemiologicznych dotyczących dzieci.9 Natomiast w badaniu wieloetnicznym dotyczącym chorób oczu u dzieci, częstość występowania zeza wahała się od 1,2% do 5,6%.10
Inne badanie przeprowadzone wśród dzieci w wieku 3-16 lat wykazało częstość występowania zeza na poziomie zaledwie 0,6%.11 Z kolei w badaniu przeprowadzonym w Nigerii częstość występowania zeza jawnego wyniosła 0,89%, co jest wartością niższą niż globalna częstość występowania wynosząca 3-5%.12
Różnice geograficzne i etniczne
Występowanie poszczególnych typów zeza różni się znacząco w zależności od regionu geograficznego i pochodzenia etnicznego. W Azji zez rozbieżny (egzotropia) stanowi najbardziej powszechny typ zeza, obejmując 65-85% wszystkich przypadków zeza dziecięcego.5 Natomiast w krajach zachodnich ezotropia (zez zbieżny) występuje 2-4 razy częściej niż egzotropia.5
W Pakistanie ogólna częstość występowania zeza szacowana jest na 5,4%.13 W badaniach przeprowadzonych wśród dzieci afrykańskich częstość występowania zeza wahała się między 0,5% a 4,4%, podczas gdy w innych częściach świata wartości te wynoszą od 0,9% do 7,4%.13
Różnice etniczne są również widoczne w preferencji kierunku odchylenia oka. Ezotropia jest częstsza niż egzotropia u osób rasy kaukaskiej, podczas gdy egzotropia przeważa u osób pochodzenia latynoskiego oraz w niektórych populacjach azjatyckich i afrykańskich.14
Specyficzne typy zeza
Wśród różnych typów zeza występują również specyficzne wzorce epidemiologiczne:
- Ezotropia niemowlęca dotyka 1 na 100-500 osób, co stanowi 8,1% przypadków ezotropii.1
- Ezotropia akomodacyjna stanowi 50% wszystkich przypadków zeza zbieżnego u dzieci.1
- Ezotropia nieakomodacyjna występuje w 10% wszystkich przypadków zeza i jest drugim najczęstszym typem zeza dziecięcego.1
- Egzotropia przerywana jest obserwowana u 1% populacji i stanowi najczęstszą formę egzotropii.115
- Wzorce zeza typu „A” lub „V” występują w 15-25% wszystkich przypadków zeza poziomego, przy czym wzorzec V jest najczęstszy.16
Warto zauważyć, że kobiety stanowią 60-70% przypadków egzotropii, co sugeruje wyraźną preferencję płciową dla tego typu zeza.1 W jednym z badań dotyczących egzotropii przerywanej stwierdzono również wyższą częstość występowania tego schorzenia u kobiet.15
Czynniki ryzyka
Zidentyfikowano szereg czynników ryzyka związanych z rozwojem zeza:
- Czynniki genetyczne – około 30% pacjentów z zezem ma krewnego, który jest lub był dotknięty tym schorzeniem, a większość rodzin wykazuje zgodność co do typu zeza (np. ezotropia lub egzotropia).4 Dzieci z rodzinnym wywiadem zeza mają 8,1 razy większe prawdopodobieństwo rozwoju zeza w porównaniu z dziećmi bez takiego wywiadu.17
- Wady refrakcji – dzieci ze znaczącymi klinicznie wadami refrakcji mają 13,3 razy większe prawdopodobieństwo wystąpienia zeza.17
- Niedowidzenie (amblyopia) – dzieci z niedowidzeniem mają 3,9 razy większe prawdopodobieństwo wystąpienia zeza.17 W jednym z badań zaobserwowano, że spośród 16,7% dzieci z niedowidzeniem, 56,7% miało zeza.18
- Anizometropia (różnica w wadzie refrakcji między oczami) – wśród 9,6% dzieci z anizometropią, 58,9% miało zeza.18
- Przedwczesny poród – wcześniactwo stanowi istotny czynnik ryzyka rozwoju zeza, co podkreśla potrzebę wzmożonej opieki neonatologicznej.1920
- Spokrewnienie rodziców (małżeństwa między krewnymi) – badania przeprowadzone w Arabii Saudyjskiej wykazały znaczący związek między spokrewnieniem rodziców a występowaniem zeza u dzieci.192011
- Nieprawidłowa postawa podczas pisania – przechylanie głowy podczas pisania może być czynnikiem ryzyka zeza (OR 1,5; 95% CI, 1,07-2,08).21
Zez a choroby współistniejące
Zez rzadko występuje w izolacji i często towarzyszy innym zaburzeniom okulistycznym:10
- Niedowidzenie – zez jest jednym z głównych czynników powodujących niedowidzenie, które jest najczęstszą przyczyną upośledzenia widzenia u dzieci.10 Około 40% dzieci z jawnym zezem ma niedowidzenie.12
- Hyperopia (nadwzroczność) – znacząco związana z zezem.10
- Astygmatyzm – często współwystępuje z zezem.10
- Anizometropia (nierówna wada refrakcji w obu oczach) – wykazuje silny związek z zezem.10
Zez jest również związany z zaburzeniami neurorozwojowymi i neurologicznymi, takimi jak:22
- Mózgowe porażenie dziecięce
- Zespół Downa
- Opóźnienie neurorozwojowe
- Niepełnosprawność intelektualna
- Uszkodzenie istoty białej mózgu
Wyższa niż przeciętna częstość występowania zeza w obecności defektów centralnego układu nerwowego wskazuje, że w wielu przypadkach przyczyna zeza może leżeć w mózgu.22
Zez a jakość życia i zdrowie psychiczne
Zez może mieć istotny wpływ na jakość życia związaną ze zdrowiem oraz zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży:23
- Dzieci z zezem mają niższe wyniki w całkowitej skali jakości życia KINDL-R oraz w podskali „przyjaciele” w porównaniu do dzieci bez zeza.23
- Obecność zeza jest związana z większą liczbą problemów ze zdrowiem psychicznym, takich jak nadpobudliwość/nieuwaga oraz problemy z rówieśnikami.23
- Zaburzenia zdrowia psychicznego, takie jak lęk i depresja, występują często u dzieci z zezem.24
Te wyniki podkreślają potrzebę wczesnej identyfikacji i leczenia zeza w dzieciństwie, aby zapobiec długoterminowym konsekwencjom psychospołecznym.25
Nadzór i monitoring zeza
Skuteczny nadzór epidemiologiczny nad zezem jest kluczowy dla opracowania odpowiednich strategii profilaktyki i leczenia tego schorzenia.
Znaczenie wczesnego wykrywania
Wczesne wykrywanie zeza ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania trwałym zaburzeniom widzenia:6
- Zez może powodować trwałą utratę widzenia trójwymiarowego, niedowidzenie (utratę ostrości wzroku) i/lub kręcz szyi oczny.6
- Pacjenci z zezem przerywanym mogą również rozwinąć trwałą utratę percepcji głębi i ostrości widzenia.6
- Regularne badania przesiewowe i wczesna interwencja są kluczowe dla zmniejszenia liczby dzieci z ograniczoną funkcją wzrokową.26
Zez może być również objawem poważniejszych schorzeń zagrażających życiu lub wzrokowi. Lekarz powinien rozważyć, że siatkówczak, guz mózgu, zaćma i inne schorzenia mogą początkowo prezentować się jako niewspółosiowość oczu.7 Zez, wraz z leukokoriią (białym odbiciem źrenicy), jest głównym objawem prezentującym siatkówczaka. Badania wykazały, że obecność zeza była związana z dłuższym czasem do postawienia diagnozy i gorszym rokowaniem u pacjentów z siatkówczakiem.10
Metody diagnozowania zeza
Dokładna diagnostyka zeza wymaga specjalistycznych badań okulistycznych:15
- Diagnoza egzotropii przerywanej jest stawiana przy użyciu testów zasłaniania oka (cover tests) oraz poprzez pomiar odchylenia przy użyciu testu zasłaniania z pryzmatem zarówno dla widzenia dalekiego, jak i bliskiego.15
- W przypadkach podejrzenia zeza, należy przeprowadzić skierowanie do okulisty w celu dokładniejszej oceny okulistycznej.27
- Wszystkie dzieci z zezem wymagają pełnego badania okulistycznego w celu wykluczenia potencjalnych przyczyn okulistycznych słabego widzenia prowadzących do zeza.27
- MRI i tomografia komputerowa mogą być używane do oceny mięśni zewnątrzgałkowych, struktur wewnątrz oczodołu oraz neurologicznych aspektów zeza.2
Komplikacje po operacji zeza
Operacja zeza, choć często konieczna, wiąże się z ryzykiem powikłań, które również powinny być monitorowane:28
- Częstość występowania poważnych powikłań operacji zeza w Wielkiej Brytanii wynosi 1 na 400 operacji.28
- Perforacja gałki ocznej jest najczęściej zgłaszanym powikłaniem, z częstością występowania wynoszącą prawie 1:1000 operacji.28
- Odwarstwienie siatkówki i zapalenie wnętrza gałki ocznej są najrzadziej zgłaszanymi powikłaniami.28
- Zespół zamaskowanego (surgically induced necrotizing scleritis – SINS) jest rzadkim, ale potencjalnie poważnym powikłaniem operacji zeza.29
- Utrata mięśnia podczas operacji jest definiowana jako mięsień utracony śródoperacyjnie.29
Nadzór nad zezem w kontekście międzynarodowym
Nadzór epidemiologiczny nad zezem różni się w zależności od regionu i poziomu rozwoju kraju:14
- Skorygowana częstość występowania zeza w mózgowym porażeniu dziecięcym wynosi 49,8% w krajach o wysokim dochodzie i 39,8% w krajach o niższym dochodzie.14
- Częstość występowania zeza w mózgowym porażeniu dziecięcym zwiększa się wraz ze wzrostem poziomu dochodów kraju.14
- Zmiany generacyjne w częstości występowania zeza wydają się odzwierciedlać przejście typów mózgowego porażenia dziecięcego i wzrost częstości występowania w miarę, jak kraje osiągają wyższy dochód i bardziej efektywną opiekę zdrowotną dla matek.14
Diploplia jako wskaźnik nadzoru
Diploplia (podwójne widzenie) jest często związana z zezem i może służyć jako wskaźnik w nadzorze epidemiologicznym:30
- W latach 2003-2012 w USA odnotowano rocznie 804 647 wizyt ambulatoryjnych i 49 790 wizyt na oddziałach ratunkowych z powodu diploplii.30
- Większość wizyt ambulatoryjnych odbywała się u okulistów (70,4%), a diploplia była często głównym powodem wizyt zarówno w warunkach ambulatoryjnych (48,6%), jak i na oddziałach ratunkowych (36,5%).30
- Międzynarodowe wskaźniki zapadalności na diploplię są nieznane. Częstość występowania diploplii jako głównej skargi na oddziałach ratunkowych jest niska. Jedno badanie przeprowadzone w specjalistycznym szpitalu okulistycznym w Londynie wykazało, że diploplia jako główna skarga występowała tylko w 1,4% przypadków.30
Warto zauważyć, że diploplia ma znaczącą chorobowość w zakresie trudności z percepcją głębi i dezorientacją w kwestii orientacji obiektów, szczególnie podczas wykonywania zadań wymagających koncentracji wzrokowej, takich jak prowadzenie pojazdu czy obsługa narzędzi.30
Zalecenia dotyczące nadzoru i badań przesiewowych
Na podstawie dostępnych danych epidemiologicznych można sformułować następujące zalecenia dotyczące nadzoru nad zezem:179
- Wczesne badania przesiewowe w kierunku zeza dziecięcego są niezbędne.17
- Potrzebne są dobrze kontrolowane badania populacyjne, aby potwierdzić częstość występowania zeza i czynniki predykcyjne.17
- Należy zwiększyć świadomość i wczesne badania przesiewowe, szczególnie w przypadku dzieci z czynnikami ryzyka, takimi jak pokrewieństwo rodziców czy wcześniactwo.20
- Szkolenie personelu nieokulistycznego, takiego jak nauczyciele, w zakresie wykrywania i kierowania przypadków zeza jest zalecane, zwłaszcza w regionach o ograniczonym dostępie do specjalistycznej opieki okulistycznej.12
- Należy poświęcić więcej uwagi badaniom przesiewowym wzroku w celu wykrywania i zapewnienia interwencji, szczególnie w przypadku egzotropii przerywanej.31
Badania epidemiologiczne zeza dostarczają cennych danych do ukierunkowania badań przesiewowych i kontroli zeza w młodym wieku, co jest kluczowe dla zapobiegania długoterminowym konsekwencjom tego schorzenia.8
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.