Reaktywne zapalenie stawów
Objawy
Reaktywne zapalenie stawów (ReA) to aseptyczne zapalenie stawów rozwijające się w odpowiedzi na infekcję bakteryjną w układzie pokarmowym, moczowo-płciowym lub drogach moczowych, najczęściej wywołane przez Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhea, Salmonella enteritidis, Shigella spp., Yersinia enterocolitica czy Campylobacter jejuni. Objawy pojawiają się zwykle 1-4 tygodnie po infekcji i obejmują asymetryczne, oligoarticularne zapalenie stawów kończyn dolnych (kolana, stawy skokowe, stopy), często z dactylitis i entezopatiami (np. ścięgno Achillesa). Charakterystyczne są także objawy pozastawowe: zapalenie spojówek, cewki moczowej, zmiany skórne (keratoderma blennorrhagicum), a także objawy ogólne jak gorączka i zmęczenie. W diagnostyce istotne jest rozpoznanie przebytych infekcji, obecność antygenu HLA-B27 oraz monitorowanie wskaźników zapalnych (np. OB >30 mm/h). Przebieg choroby jest zmienny, z fazą ostrą trwającą 3-5 miesięcy i samoograniczającym się charakterem u 50-85% pacjentów.
- Reaktywne zapalenie stawów – ogólne informacje
- Czynniki wywołujące
- Objawy i przebieg reaktywnego zapalenia stawów
- Objawy stawowe
- Entezopatie
- Objawy ze strony układu moczowo-płciowego
- Objawy oczne
- Zmiany skórne i zmiany w jamie ustnej
- Objawy ogólnoustrojowe
- Rzadkie powikłania
- Przebieg i rokowanie
- Przebieg samoograniczający
- Przebieg nawracający
- Przebieg przewlekły
- Progresja do innych chorób reumatycznych
- Charakterystyka bólu i zapalenia stawów
- Przebieg objawów w czasie
- Objawy szczególne i nietypowe
- Podsumowanie
Reaktywne zapalenie stawów – ogólne informacje
Reaktywne zapalenie stawów to forma zapalenia stawów, która rozwija się w odpowiedzi na infekcję występującą w innym miejscu organizmu, najczęściej w układzie pokarmowym, moczowo-płciowym lub drogach moczowych. Zapalenie to nie jest spowodowane bezpośrednio przez patogen, ale stanowi reakcję immunologiczną organizmu na przebytą infekcję12. Dawniej schorzenie to nazywano zespołem Reitera3.
Reaktywne zapalenie stawów jest stosunkowo rzadką chorobą. Objawy zazwyczaj pojawiają się 1-4 tygodnie po ekspozycji na wywołującą infekcję, chociaż ten okres może wynosić od kilku dni do nawet 6 tygodni45. Co istotne, w momencie wystąpienia objawów reaktywnego zapalenia stawów, pierwotna infekcja może być już wyleczona lub znajdować się w remisji, co utrudnia ustalenie początkowej przyczyny3.
Czynniki wywołujące
Reaktywne zapalenie stawów jest najczęściej wywoływane przez infekcje bakteryjne. Do głównych patogenów odpowiedzialnych za rozwój choroby należą5:
- Bakterie układu moczowo-płciowego: Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhea, Mycoplasma hominis i Ureaplasma urealyticum
- Bakterie przewodu pokarmowego: Salmonella enteritidis, Shigella flexneri, Shigella disenteriae, Yersinia enterocolitica, Campylobacter jejuni i Clostridium difficile
Objawy i przebieg reaktywnego zapalenia stawów
Objawy reaktywnego zapalenia stawów mogą być bardzo zróżnicowane, od łagodnych do ciężkich, a ich pojawienie się ma zazwyczaj charakter nagły6. Klasyczną triadę objawów (występującą jednak tylko u około jednej trzeciej pacjentów) stanowią: zapalenie stawów, zapalenie spojówek i zapalenie cewki moczowej2.
Objawy stawowe
Głównym objawem reaktywnego zapalenia stawów jest ból i zapalenie stawów, które rozwija się zazwyczaj nagle, w ciągu kilku dni7. Typowo zajęte są stawy kończyn dolnych:
- Najczęściej dotknięte są stawy kolanowe, skokowe i stopy18
- Ból może również występować w piętach, dolnej części pleców lub pośladkach1
- Rzadziej zajęte są stawy górnych kończyn, takie jak nadgarstki, łokcie czy palce9
Zapalenie stawów w reaktywnym zapaleniu stawów charakteryzuje się103:
- Asymetrycznym rozkładem (zazwyczaj jedna strona ciała jest bardziej dotknięta niż druga)
- Zajęciem niewielu stawów (oligoarticular arthritis), choć może również wystąpić jako monoarticular (jeden staw) lub polyarticular (wiele stawów)
- Charakterem „addytywnym” (zajęcie kolejnych stawów obok pierwotnie dotkniętych) lub „migracyjnym” (nowe stawy stają się zapalne, podczas gdy pierwotnie dotknięte ulegają poprawie)
Charakterystycznym objawem jest też zapalenie palców (dactylitis), które powoduje, że palce rąk lub stóp stają się tak opuchnięte, że przypominają kiełbaski1112.
Ból stawowy ma charakterystyczny przebieg – jest często nocny z poranną sztywnością13. Sztywność może pojawić się przed wystąpieniem bólu7.
Entezopatie
Entezopatie (zapalenie w miejscach przyczepu ścięgien i więzadeł do kości) są częstym objawem reaktywnego zapalenia stawów, występującym u około 30% pacjentów13. Najczęściej dotyczą:
- Ścięgna Achillesa, powodując ból pięty1415
- Rozcięgna podeszwowego, powodując ból w podeszwie stopy, szczególnie w miejscu przyczepu do pięty14
- Inne ścięgna w okolicy zajętych stawów12
Objawy ze strony układu moczowo-płciowego
Objawy ze strony układu moczowo-płciowego często pojawiają się jako pierwsze, zazwyczaj w ciągu kilku dni lub tygodni po infekcji1617. Mogą obejmować:
- Zapalenie cewki moczowej (urethritis) z pieczeniem podczas oddawania moczu18
- Zwiększoną częstotliwość oddawania moczu11
- Wyciek z cewki moczowej17
- Zapalenie gruczołu krokowego u mężczyzn lub zapalenie szyjki macicy u kobiet11
U mężczyzn może również wystąpić zapalenie żołędzi prącia (circinate balanitis), objawiające się jako bolesna wysypka na końcu prącia19.
Objawy oczne
Zapalenie oczu to jeden z głównych objawów reaktywnego zapalenia stawów, które rozwija się u około połowy pacjentów20. Objawy oczne mogą obejmować:
- Zapalenie spojówek (conjunctivitis) – najczęstsza postać zajęcia oczu, powodująca zaczerwienienie, swędzenie i wydzielinę21
- Przednie zapalenie błony naczyniowej (anterior uveitis) – powodujące ból oka, nadwrażliwość na światło i łzawienie21
- Zapalenie rogówki (keratitis)21
- Zapalenie twardówki (episcleritis)22
Zmiany skórne i zmiany w jamie ustnej
Reaktywne zapalenie stawów może powodować różnorodne zmiany skórne i śluzówkowe21:
- Keratoderma blennorrhagicum – łuszcząca się wysypka na dłoniach i podeszwach stóp, przypominająca łuszczycę7
- Małe, przejściowe, względnie bezbolesne, powierzchowne owrzodzenia jamy ustnej21
- Zmiany w obrębie paznokci – dystrofia, pogrubienie i kruszenie się paznokci217
- Rumień guzowaty (erythema nodosum), szczególnie po infekcji Yersinia21
Objawy ogólnoustrojowe
Oprócz wyżej wymienionych objawów, reaktywne zapalenie stawów może również powodować723:
- Ogólne zmęczenie i osłabienie
- Niewysoka gorączka
- Utrata wagi
- Ból brzucha
- Biegunka (może wystąpić przed zapaleniem stawów)
Rzadkie powikłania
W rzadkich przypadkach reaktywne zapalenie stawów może prowadzić do poważniejszych powikłań, takich jak1924:
- Zapalenie aorty (aortitis)
- Niewydolność zastawki aortalnej serca
- Zaburzenia przewodzenia serca prowadzące do arytmii
- Zapalenie osierdzia (pericarditis)
- Objawy neurologiczne
Przebieg i rokowanie
Przebieg reaktywnego zapalenia stawów jest zróżnicowany i można go podzielić na kilka kategorii32:
Przebieg samoograniczający
U większości pacjentów (około 50-85%) reaktywne zapalenie stawów ma przebieg samoograniczający. Objawy zazwyczaj ustępują samoistnie w ciągu 3-12 miesięcy2526. W tym okresie można zaobserwować dni lepsze i gorsze, z różnym nasileniem objawów27.
Przebieg nawracający
U części pacjentów (15-50%) może dojść do nawrotu objawów po początkowym ustąpieniu528. Nawroty mogą być związane z ponowną infekcją lub innymi czynnikami stresogennymi2. Najbardziej podatni na nawroty są pacjenci z obecnością antygenu HLA-B275.
Przebieg przewlekły
U około 15-30% pacjentów reaktywne zapalenie stawów może przyjąć formę przewlekłą, trwającą ponad 6 miesięcy529. Czynniki ryzyka przewlekłego przebiegu choroby to5:
- Zajęcie stawów biodrowych
- Brak odpowiedzi na niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)
- Wskaźnik OB (ESR) powyżej 30
- Obecność antygenu HLA-B27
Progresja do innych chorób reumatycznych
W niewielkim odsetku przypadków reaktywne zapalenie stawów może prowadzić do rozwoju innych postaci spondyloartropatii, takich jak143:
- Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ankylosing spondylitis)
- Przewlekłe zapalenie stawów z uszkodzeniem stawów
- Nefropatia IgA
Najpoważniejsze możliwe długoterminowe powikłania obejmują1830:
- Przewlekłe, ciężkie zapalenie stawów, trudne do kontrolowania za pomocą leczenia
- Trwałe uszkodzenie stawów
- Problemy ze wzrokiem
- Inne objawy inwalidyzujące
Ogólne rokowanie dla pacjentów z reaktywnym zapaleniem stawów jest dobre, chociaż choroba jest dość zmienna30. Większość osób powraca do normalnej aktywności po 2-6 miesiącach od wystąpienia pierwszych objawów20. Łagodne objawy mogą utrzymywać się do 12 miesięcy, ale zazwyczaj nie zaburzają codziennych aktywności15.
Charakterystyka bólu i zapalenia stawów
Ból i zapalenie stawów w reaktywnym zapaleniu stawów mają kilka charakterystycznych cech1317:
- Ból jest zazwyczaj najbardziej nasilony w nocy i wczesnym rankiem
- Towarzyszy mu sztywność poranna
- Ma charakter asymetryczny, zazwyczaj bardziej nasilony po jednej stronie ciała
- Zazwyczaj dotyka stawów kończyn dolnych, rzadziej górnych
- Może być łagodny lub ciężki
- Opuchnięte i obrzęknięte
- Bolesne przy dotyku
- Ciepłe
- Zaczerwienione (chociaż zaczerwienienie może być trudniejsze do zauważenia na ciemniejszej skórze)
- O ograniczonej ruchomości
Ból dolnej części kręgosłupa i stawów krzyżowo-biodrowych
Około połowa pacjentów z reaktywnym zapaleniem stawów zgłasza ból dolnej części pleców i pośladków15. Jest to spowodowane zapaleniem kręgosłupa (spondylitis) lub zapaleniem stawów krzyżowo-biodrowych (sacroiliitis)1215. Ten rodzaj bólu:
- Jest zazwyczaj bardziej nasilony w nocy lub rano11
- Może powodować sztywność pleców, która nie poprawia się z czasem14
- W zaawansowanych przypadkach może prowadzić do ograniczenia ruchomości kręgosłupa25
Przebieg objawów w czasie
Reaktywne zapalenie stawów ma charakterystyczny przebieg czasowy1816:
- Początkowa infekcja (jelitowa lub moczowo-płciowa)
- Okres bezobjawowy (1-4 tygodnie)
- Pojawienie się objawów moczowo-płciowych (zazwyczaj jako pierwsze)
- Rozwój zapalenia spojówek
- Pojawienie się objawów stawowych (zazwyczaj jako ostatnie)
Objawy mogą być bardzo łagodne i niezauważalne we wczesnych stadiach18. Objawy moczowe mogą być nieobecne u kobiet18.
Przebieg choroby jest zróżnicowany i może być3:
- Samoograniczający się – objawy ustępują samoistnie po kilku tygodniach lub miesiącach
- Nawracający – z okresami zaostrzeń i remisji
- Przewlekły – z utrzymującymi się objawami powyżej 6 miesięcy
- Progresywny – prowadzący do trwałego uszkodzenia stawów lub rozwoju innych schorzeń reumatycznych
| Faza choroby | Czas trwania | Dominujące objawy |
|---|---|---|
| Faza ostra | 3-5 miesięcy | Nasilone objawy stawowe, oczne i moczowo-płciowe |
| Faza ustępowania | 3-12 miesięcy | Stopniowe zmniejszanie się objawów, okresy lepsze i gorsze |
| Faza nawrotowa | Zmienna | Ponowne pojawienie się objawów po okresie remisji |
| Faza przewlekła | Powyżej 6 miesięcy | Utrzymujące się objawy, możliwe uszkodzenie stawów |
Objawy szczególne i nietypowe
Oprócz klasycznych objawów, reaktywne zapalenie stawów może również powodować2422:
- Zaburzenia rytmu serca – spowodowane włóknieniem układu przewodzącego serca
- Zapalenie osierdzia – powodujące kłujący ból w klatce piersiowej
- Niewydolność zastawki aortalnej – mogąca prowadzić do niewydolności serca
- Zapalenie błony śluzowej opłucnej – mogące powodować nagromadzenie płynu w płucach
- Jałowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – rzadkie powikłanie neurologiczne
Niektóre badania sugerują, że osoby posiadające gen HLA-B27 są bardziej narażone na ciężki przebieg choroby i/lub przewlekłe objawy22.
Podsumowanie
Reaktywne zapalenie stawów (reaktywne zapalenie stawów) jest formą zapalenia stawów, która rozwija się w odpowiedzi na infekcję w innej części ciała. Objawy pojawiają się zazwyczaj 1-4 tygodnie po infekcji i mogą obejmować ból i zapalenie stawów (głównie kończyn dolnych), objawy oczne, moczowo-płciowe oraz skórne14.
U większości pacjentów (50-85%) objawy ustępują samoistnie w ciągu 3-12 miesięcy. Jednak u około 15-50% może dojść do nawrotu objawów, a u 15-30% choroba może przyjąć formę przewlekłą53.
Wczesne rozpoznanie i leczenie reaktywnego zapalenia stawów jest kluczowe dla zapobiegania długoterminowym powikłaniom, takim jak przewlekłe zapalenie stawów, uszkodzenie stawów czy progresja do innych form spondyloartropatii32.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.