Próchnica zębów
Epidemiologia
Próchnica zębów pozostaje jednym z najpowszechniejszych przewlekłych schorzeń na świecie, dotykając około 3,6 miliarda osób, w tym 620 milionów dzieci z zębami mlecznymi. Wskaźniki częstości występowania różnią się geograficznie i społecznie, z wyższą zapadalnością w krajach Ameryki Łacińskiej, na Bliskim Wschodzie i w Południowej Azji oraz wśród grup o niższym statusie socjoekonomicznym. W USA próchnica dotyka 45,8% dzieci i młodzieży w wieku 2-19 lat, a u dorosłych 21,3% ma nieleczoną próchnicę. W Wielkiej Brytanii 23,7% 5-letnich dzieci ma próchnicę zębiny, a w Kentucky (USA) wskaźnik próchnicy u dzieci 2-5 lat wynosi 35%. Wskaźnik DMFT w Egipcie wynosi 5,5, co jest znacznie wyższe niż średnia 1,9 w Afryce Wschodniej. Próchnica generuje znaczne obciążenie ekonomiczne – globalne koszty leczenia w 2010 roku oszacowano na 298 miliardów USD. Choroba ta wpływa negatywnie na jakość życia, powodując miliony dni ograniczonej aktywności i opuszczonych dni szkolnych, a także znaczące straty produktywności u dorosłych.
- Epidemiologia próchnic zębów
- Nierówności w występowaniu próchnic zębów
- Trendy i zmiany w czasie
- Monitorowanie i systemy nadzoru próchnicy zębów
- Wpływ próchnicy zębów na zdrowie publiczne
- Strategie prewencyjne w zapobieganiu próchnicy zębów
- Wyzwania w nadzorze nad próchnicą zębów
- Przyszłe kierunki badań i praktyki w monitorowaniu próchnicy zębów
Epidemiologia próchnic zębów
Próchnica zębów (dental caries) stanowi jedno z najczęstszych przewlekłych schorzeń na świecie, dotykając ludzi w każdym wieku. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), nieleczona próchnica zębów stałych jest najczęstszym stanem zdrowotnym na świecie zgodnie z danymi Global Burden of Disease z 2021 roku.1 Problem ten dotyczy około 3,6 miliarda ludzi na całym świecie, a w przypadku zębów mlecznych dotyka około 620 milionów osób, co stanowi około 9% populacji.2
Skala problemu na świecie
Próchnica zębów jest szczególnie rozpowszechniona w krajach Ameryki Łacińskiej, na Bliskim Wschodzie oraz w Południowej Azji, natomiast najniższą częstość występowania odnotowuje się w Chinach.3 Między rokiem 1990 a 2019 liczba przypadków nieleczonej próchnicy zębów stałych wzrosła o ponad 45%.4 Szacuje się, że w skali globalnej w 2010 roku koszty bezpośrednio związane z leczeniem próchnicy wyniosły około 298 miliardów USD.5
Częstość występowania próchnicy zębów różni się znacząco w zależności od kraju i regionu. Na przykład, badanie przeprowadzone w Etiopii wykazało, że 57,8% pacjentów w wieku 15-20 lat odwiedzających szpital Ayder Comprehensive Specialized Hospital miało próchnicę zębów.6 Z kolei w Egipcie średni wskaźnik DMFT (liczba zębów z próchnicą, usuniętych i wypełnionych) wyniósł 5,5, co jest wartością stosunkowo wysoką w porównaniu do średniej 1,9 raportowanej w krajach Afryki Wschodniej.7
Sytuacja w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych próchnica zębów jest najczęstszą przewlekłą chorobą wieku dziecięcego, występując co najmniej pięć razy częściej niż astma.8 Stanowi również główną patologiczną przyczynę utraty zębów u dzieci.9 Dane z National Health and Nutrition Examination Survey z lat 2015-2016 pokazują, że około 45,8% dzieci i młodzieży w wieku 2-19 lat miało próchnicę (zarówno leczoną, jak i nieleczoną).10
Rozpowszechnienie próchnicy wzrasta wraz z wiekiem. U dzieci w wieku 2-5 lat wynosi 21,4%, w wieku 6-11 lat – 50,5%, a w wieku 12-19 lat – 53,8%.11 Badania pokazują również, że próchnica występuje częściej wśród młodzieży latynoskiej (57,1%) w porównaniu do 48,1% u osób czarnoskórych niebędących Latynosami, 44,6% u osób nieazjatyckich i 40,4% u białych niebędących Latynosami.12
W najnowszym badaniu opublikowanym w Journal of the American Dental Association stwierdzono, że ponad jedna piąta dorosłych Amerykanów (21,3%) ma nieleczoną próchnicę, a osoby o dochodach na poziomie progu ubóstwa lub poniżej są nieproporcjonalnie bardziej narażone na ryzyko próchnicy.13
Sytuacja w Europie
W Wielkiej Brytanii, według National Dental Epidemiology Programme, w 2022 roku 23,7% 5-letnich dzieci miało próchnicę zębiny. Jednocześnie, uwzględniając dzieci z jakąkolwiek widoczną próchnicą (zarówno szkliwa, jak i zębiny), odsetek ten wzrósł do 29,3%.1415 Badanie wykazało również znaczące różnice geograficzne zarówno w częstości występowania, jak i ciężkości próchnicy.16
W większości krajów europejskich, gdzie nie wprowadzono fluoryzacji wody, również zaobserwowano znaczny spadek częstości występowania próchnicy w ostatnich dziesięcioleciach, a redukcja ta przekroczyła 75%.17 Jednak mimo tego spadku, problem próchnicy wciąż pozostaje poważny, szczególnie wśród określonych grup populacyjnych.
Nierówności w występowaniu próchnic zębów
Choroby jamy ustnej, w tym próchnica zębów, nieproporcjonalnie dotykają biednych i społecznie upośledzonych członków społeczeństwa.18 Ta nierówność w zdrowiu jamy ustnej jest widoczna zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się.
Różnice socjoekonomiczne
Silny związek między próchnicą zębów a ubóstwem jest dobrze udokumentowany.19 W Wielkiej Brytanii dzieci mieszkające w najbardziej zubożałych obszarach kraju są prawie 3 razy bardziej narażone na próchnicę zębiny (35,1%) niż dzieci z najmniej zubożałych rejonów (13,5%).20
W Stanach Zjednoczonych i Europie 20% populacji dzieci doświadcza sześćdziesięciu do osiemdziesięciu procent wszystkich przypadków próchnicy zębów.21 Podobnie skrzywiony rozkład choroby jest obserwowany na całym świecie, gdzie niektóre dzieci mają bardzo mało lub wcale próchnicy, a inne wysoką liczbę ubytków.22
W stanie Minnesota w USA, uczniowie uczęszczający do publicznych szkół z wysokim wskaźnikiem uprawnienia do bezpłatnych lub tańszych posiłków (gospodarstwa domowe o niższych dochodach) byli 1,6 razy bardziej narażeni na próchnicę w porównaniu do uczniów ze szkół z niskim wskaźnikiem uprawnienia do takich posiłków (gospodarstwa domowe o wyższych dochodach).23
Różnice etniczne i geograficzne
Występowanie próchnicy zębów różni się również w zależności od grupy etnicznej. W Wielkiej Brytanii częstość występowania próchnicy zębiny u 5-letnich dzieci była znacząco wyższa w „innych” grupach etnicznych (44,8%) oraz w grupie azjatyckiej lub brytyjsko-azjatyckiej (37,7%) niż w innych grupach.24
W stanie Kentucky w USA badanie University of Kentucky College of Dentistry’s 2023 Kentucky Early Learners Oral Health Surveillance Project wykazało, że wskaźniki próchnicy zębów u dzieci w wieku 2-5 lat są znacząco wyższe od średniej krajowej i porównywalne z grupą najwyższego ryzyka w USA, czyli dziećmi żyjącymi na poziomie lub poniżej 100% granicy ubóstwa.25 Wskaźnik próchnicy zębów dla wszystkich dzieci w Kentucky w wieku 2-5 lat wyniósł 35%, w porównaniu do 23% średniej krajowej.26
Wyższe wskaźniki próchnicy zębów zaobserwowano u dzieci uczęszczających do wiejskich placówek Head Start oraz u czarnoskórych dzieci z biednych kodów pocztowych w hrabstwie Jefferson.27 Badanie z Wietnamu wykazało, że częstość występowania próchnicy zębów mlecznych i stałych wynosiła odpowiednio 41,1% i 68,9% wśród dzieci ze szkół średnich na wiejskich wyżynach, a próchnica zębów mlecznych była związana z przynależnością do grupy etnicznej Jarai.28
Trendy i zmiany w czasie
Choć próchnica zębów pozostaje poważnym problemem zdrowia publicznego, w wielu krajach rozwiniętych obserwuje się spadek jej częstości występowania na przestrzeni ostatnich dekad.
Tendencje spadkowe
W Stanach Zjednoczonych i wielu innych krajach rozwiniętych częstość występowania próchnicy zębów znacząco zmniejszyła się w ciągu ostatnich 50 lat.29 Próchnica zębów, zarówno leczona, jak i nieleczona, w zębach stałych u wszystkich dorosłych w wieku 20-64 lat spadła od wczesnych lat 70. XX wieku do najnowszego (2011-2016) National Health and Nutrition Examination Survey.30
W większości krajów europejskich dane dotyczące częstości występowania próchnicy z ostatnich badań we wszystkich krajach europejskich wykazały ogólną tendencję spadkową dla dzieci i młodzieży.31 Również liczba bezzębnych dorosłych w Europie znacznie się zmniejszyła.32
W Wielkiej Brytanii częstość występowania próchnicy zębiny u 5-letnich dzieci zmniejszyła się z 30,9% w 2008 roku do 23,3% w 2017 roku. Jednakże w latach 2019 i 2022 nie zaobserwowano dalszej poprawy.33
Czynniki wpływające na spadek
Regularnie stosowanie past do zębów zawierających fluor uznaje się za główny czynnik przyczyniający się do obserwowanego spadku próchnicy zębów w krajach uprzemysłowionych w ciągu ostatnich 20-25 lat.34 Nie wydaje się, aby istniały inne czynniki, które mogłyby wyjaśnić spadek próchnicy zębów, który nastąpił w tym samym okresie na całym świecie, w regionach geograficznych tak odległych jak kraje skandynawskie oraz Australia/Nowa Zelandia.35
Chociaż trudno to udowodnić, uzasadnione jest założenie, że duża część spadku próchnicy zębów w ostatnich latach w większości krajów uprzemysłowionych, zwłaszcza w krajach północnoeuropejskich bez fluoryzacji wody, może być wyjaśniona powszechnym stosowaniem past do zębów z fluorem.36
Monitorowanie i systemy nadzoru próchnicy zębów
Monitorowanie częstości występowania nieleczonej i ogólnej próchnicy jest kluczowe dla zapobiegania i kontrolowania chorób jamy ustnej.37 W wielu krajach prowadzone są różne formy nadzoru nad zdrowiem jamy ustnej.
Narodowe systemy nadzoru
W Stanach Zjednoczonych, National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) jest ważnym źródłem informacji na temat zdrowia jamy ustnej i opieki stomatologicznej od wczesnych lat 70. XX wieku.38 Centers for Disease Control and Prevention (CDC) opublikowało w 2024 roku nowy raport, „2024 Oral Health Surveillance Report: Dental Caries, Tooth Retention, and Edentulism, United States, 2018-March 2020”, który zawiera krajowe oszacowania częstości występowania i ciężkości próchnicy zębów w zębach mlecznych i stałych u osób w wieku 2 lat lub starszych oraz utrzymania zębów u dorosłych w wieku 20 lat lub starszych.39
Wśród ustaleń raport stwierdził, że połowa dzieci w wieku 6-9 lat miała próchnicę w zębach mlecznych lub stałych, a ponad 1 na 7 dorosłych w wieku 65 lat i starszych straciło wszystkie swoje zęby.40
Na Florydzie, Public Health Dental Program gromadzi i analizuje dane stanowe i powiatowe dotyczące stanu zdrowia jamy ustnej i dostępu do usług stomatologicznych mieszkańców Florydy. W latach 2017-2018, 24% dzieci Head Start w wieku 3-6 lat miało nieleczoną próchnicę. Około 29,3% uczniów trzeciej klasy miało nieleczoną próchnicę, a 36,9% miało uszczelniacze dentystyczne w latach 2021-2022.41
Międzynarodowe wskaźniki i metody oceny
Klasyczny wskaźnik DMF (decay/missing/filled – próchnica/braki/wypełnienia) jest jedną z najczęściej stosowanych metod oceny częstości występowania próchnicy, a także potrzeb leczenia stomatologicznego wśród populacji.42 Wskaźnik ten opiera się na badaniu klinicznym osób z wykorzystaniem sondy, lusterka i wałeczków bawełnianych. Ponieważ indeks DMF jest wykonywany bez obrazowania rentgenowskiego, niedoszacowuje rzeczywistą częstość występowania próchnicy i potrzeby leczenia.43
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa próchnicę zębów na dwa różne sposoby. W epidemiologii medycznej, częstość występowania choroby może być definiowana jako odsetek populacji, która ma chorobę w określonym punkcie czasu, a częstość występowania w ciągu życia jako odsetek populacji, która miała chorobę w jakimś momencie życia.44
W 1971 roku Dr. David E. Barmes z WHO wprowadził „Oral Health Surveys Basic Methods”, szeroko stosowane opracowanie, którego 4. wydanie zostało opublikowane w 1997 roku.45
Wpływ próchnicy zębów na zdrowie publiczne
Próchnica zębów ma znaczący wpływ na zdrowie publiczne, wpływając zarówno na jakość życia jednostek, jak i na koszty systemów opieki zdrowotnej.
Wpływ na jakość życia
Jakość życia pacjentów jest negatywnie wpływana przez słabe zdrowie jamy ustnej oraz wysokie wskaźniki próchnicy i bezzębia, a wpływ ten jest znaczący zarówno u dzieci, jak i dorosłych.46
Zgłoszono, że próchnica zębów powoduje 5 milionów dni ograniczonej aktywności, ponad 1,6 miliona dni w łóżku i ponad 1,7 miliona opuszczonych dni szkolnych u dzieci poniżej 18 roku życia.47 Dodatkowo, dzieci ze słabym zdrowiem jamy ustnej wykazywały wyższy poziom bólu zębów i niższe wyniki w szkole niż dzieci z wyższym poziomem dobrostanu jamy ustnej.48
Niesprawność spowodowana próchnicą zębów nie ogranicza się do dzieci. Niedawne badanie wykazało, że dorośli Amerykanie tracą ponad 243 miliony godzin wydajności pracy rocznie z powodu problemów ze zdrowiem jamy ustnej, a taka utracona produktywność skutkuje stratą 45 miliardów dolarów rocznie.49
Według Surgeon General, dzieci z chorobami jamy ustnej opuszczają ponad 51 milionów godzin szkoły każdego roku.50
Koszty ekonomiczne
Leczenie ubytków w zębach kosztuje 5-10% budżetów opieki zdrowotnej w krajach uprzemysłowionych i może łatwo przekraczać budżety w krajach o niższych dochodach.51
Im dłuższe opóźnienie w leczeniu chorób zębów, tym bardziej rozległe i kosztowne się ono staje. Wiele dzieci i dorosłych uprawnionych do Medicaid nie jest w stanie uzyskać potrzebnej opieki i leczenia. Małe dzieci, zwłaszcza w wieku od 3 do 5 lat, mogą być dotknięte poważną próchnicą wczesnego dzieciństwa, która wymaga hospitalizacji w celu leczenia.52
Koszt takiego leczenia wynosi około 4500 dolarów na dziecko. Koszt dwóch aplikacji fluoryzacyjnego lakieru, strategii zapobiegawczej kontrolującej próchnicę wczesnego dzieciństwa, wynosi około 60 dolarów rocznie na dziecko w ramach programu Medicaid stanu Nowy Jork.53
Strategie prewencyjne w zapobieganiu próchnicy zębów
Próchnica zębów jest w dużej mierze chorobą możliwą do uniknięcia, a istnieją różne strategie zapobiegawcze, które mogą pomóc w redukcji jej występowania.
Fluoryzacja wody
Fluoryzacja wody pitnej została uznana za jedną z 10 największych osiągnięć zdrowia publicznego XX wieku.1 Według CDC, picie wody zawierającej zalecane poziomy fluoru zmniejsza próchnicę zębów o 25%.2
Zadanie Community Preventive Services Task Force (CPSTF) zaleca fluoryzację wody w społeczności w celu zmniejszenia próchnicy zębów (tj. próchnicy zębów lub ubytków). Badania wykazały, że fluoryzacja wody w społeczności zmniejszyła częstość występowania próchnicy zębów we wszystkich grupach społeczno-ekonomicznych.3
Badania wykazały, że po rozpoczęciu fluoryzacji wody w społeczności: liczba osób wolnych od próchnicy zębów wzrosła średnio o 14,6 punktów procentowych (11 badań).4
W badaniu przeprowadzonym przez University of Sydney, opublikowanym w Community Dentistry and Oral Epidemiology, stwierdzono, że potrzeba wypełnień została zmniejszona o 30 do 50 procent dzięki zapobiegawczej opiece stomatologicznej.5
Inne strategie zapobiegawcze
Najlepsza ochrona przed próchnicą zębów (tooth decay, cavities) to dobra higiena jamy ustnej, regularny dostęp do profesjonalnej opieki zdrowotnej jamy ustnej, zdrowa dieta z niską zawartością cukru w żywności i napojach, minerał fluor oraz uszczelniacze dentystyczne.6
Uszczelniacze do bruzd i szczelin są stosowane w zapobieganiu i kontroli próchnicy zębów na zębach stałych od dziesięcioleci.7 Są to cienkie powłoki z tworzywa sztucznego nakładane na małe rowki na powierzchniach żujących zębów. Po nałożeniu uszczelniacze chronią przed 80% ubytków przez 2 lata i nadal chronią przed 50% ubytków przez okres do 4 lat.8
Stosowanie bezcukrowej gumy do żucia zostało zaproponowane jako działanie hamujące próchnicę zębów.9 Miejscowe środki remineralizujące są dostępne od kilku lat, zarówno na receptę od dentystów, jak i bez recepty.10
Coraz częściej uznaje się, że niektóre leki mogą zmniejszać przepływ śliny, co tym samym zwiększa ryzyko rozwoju próchnicy zębów u pacjenta.11 U starszych dorosłych polipragmazja prowadząca do kserostomii (suchości w ustach) jest istotnym czynnikiem ryzyka próchnicy zębów.12
Wyzwania w nadzorze nad próchnicą zębów
Pomimo znaczenia monitorowania próchnicy zębów, istnieją pewne wyzwania w skutecznym nadzorze nad tą chorobą.
Ograniczenia w zbieraniu danych
W większości krajów prowadzenie badań populacyjnych lub wdrażanie systemów nadzoru w celu monitorowania stanu zdrowia jamy ustnej nie jest uznawane za priorytet zdrowia publicznego.13
Znaczące różnice związane z różnymi badaniami w różnych krajach, wykorzystujące różne progi wykrywania próchnicy, utrudniają naszą zdolność do dokonywania porównań międzynarodowych lub regionalnych.14
Choć wiele wybitnych organizacji uważa inaczej, nie ma solidnych naukowych raportów obejmujących częstość występowania próchnicy, zwłaszcza u dzieci i młodzieży.15 W odniesieniu do epidemiologii stomatologicznej zasada ta nie jest przestrzegana, a w konsekwencji pewne występowania są oparte na średniej liczbie zębów z próchnicą.16
Różnice w metodologii
Porównanie częstości występowania próchnicy z częstością występowania innych chorób jest trudne, ponieważ epidemiologia próchnicy zwykle nie określa wartości częstości występowania lub zachorowalności na próchnicę, ale wykorzystuje pewne wartości indeksów pierwotnie przeznaczonych do celów leczniczych.17
Częstość występowania próchnicy początkowej w populacjach jest wysoka i często nie jest określana ilościowo.18 W badaniu w Wielkiej Brytanii po raz pierwszy w serii badań 5-letnich dzieci prezentowana jest częstość występowania próchnicy szkliwa. Jest to ważny próg, aby podkreślić odsetek dzieci, u których stwierdzono próchnicę we wczesnym stadium, które byłyby normalnie liczone jako wolne od oczywistej próchnicy.19
| Grupa wiekowa | Częstość występowania nieleczonej próchnicy (%) | Źródło danych |
|---|---|---|
| Dzieci 2-5 lat | 11% | CDC 2024 |
| Dzieci 6-8 lat | 18% | CDC 2024 |
| Dzieci 6-9 lat | 17% | CDC 2024 |
| Dzieci 12-19 lat | 10% | CDC 2024 |
| Dorośli 20-64 lat | 21% | CDC 2024 |
| Dorośli 65+ lat | 13% | CDC 2024 |
| Dzieci 5 lat (Wielka Brytania) | 23,7% | NDEP 2022 |
| Dzieci 2-5 lat (Kentucky, USA) | 35% | UK EOLOHSP 2023 |
Przyszłe kierunki badań i praktyki w monitorowaniu próchnicy zębów
Biorąc pod uwagę utrzymującą się skalę problemu próchnicy zębów, konieczne są dalsze wysiłki w kierunku poprawy nadzoru i zapobiegania tej chorobie.
Nowe podejścia do nadzoru
Etiologia próchnicy zębów jest złożona, a jej zrozumienie ewoluowało w ciągu ostatnich 15 lat.20 Nasze zrozumienie procesu próchnicy i jego interakcji z biofilmem jamy ustnej/mikrobiomem zmieniło się w czasie.21
W konsekwencji, w zrozumieniu i kontrolowaniu próchnicy zębów, coraz większy nacisk kładzie się na równoważenie czynników patologicznych i ochronnych.22 Wczesne wykrywanie próchnicy jest ważne w wielu dziedzinach i jest obecnie postrzegane jako istotna część oceny próchnicy zarówno w warunkach zdrowia publicznego, jak i praktyk klinicznych.23
Podejścia oparte na populacji
Strategie populacyjne mające na celu zmniejszenie spożycia wolnych cukrów są kluczowym podejściem zdrowia publicznego, które powinno być wysokim i pilnym priorytetem.24 WHO współpracuje z państwami członkowskimi i partnerami w zakresie polityk i programów mających na celu zmniejszenie próchnicy zębów jako część pracy w zakresie zapobiegania chorobom niezakaźnym.25
Obciążenie chorobami jamy ustnej i innymi chorobami niezakaźnymi można zmniejszyć poprzez interwencje zdrowia publicznego, które zajmują się wspólnymi czynnikami ryzyka.26 Adekwatna ekspozycja na fluor jest istotnym czynnikiem w zapobieganiu próchnicy zębów.27
Biorąc pod uwagę, że próchnicę zębów można zidentyfikować i jest ona odwracalna we wczesnym stadium, zmiany powinny być identyfikowane na wczesnym etapie i odpowiednio leczone.28
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.