Cytomegalowirus
Leczenie
Cytomegalowirus (CMV) jest wirusem z rodziny Herpesviridae, który pozostaje latentny w organizmie po zakażeniu. U osób immunokompetentnych zakażenie przebiega zwykle bezobjawowo lub jako łagodny zespół mononukleozopodobny, nie wymagający leczenia przeciwwirusowego. W grupach immunosupresyjnych, takich jak pacjenci z HIV/AIDS (zwłaszcza przy liczbie CD4+ <50 komórek/mm3), biorcy przeszczepów narządów lub komórek macierzystych, zakażenie CMV może prowadzić do poważnych powikłań (np. zapalenie płuc, wątroby, jelita grubego, siatkówki). Leczenie pierwszego rzutu opiera się na gancyklowirze (5 mg/kg i.v. 2x/d przez 2-3 tygodnie) oraz jego doustnym proleku walgancyklowirze (900 mg 2x/d p.o.), z zastosowaniem foskarnetu (90 mg/kg i.v. 2x/d) lub cidofowiru w przypadku oporności lub nietolerancji. Nowe leki, takie jak letermowir (480 mg/d p.o., dawka zmniejszona do 240 mg/d przy jednoczesnym stosowaniu cyklosporyny) i maribawir (400-800 mg 2x/d p.o.), oferują dodatkowe opcje profilaktyki i terapii, zwłaszcza u biorców przeszczepów z wysokim ryzykiem CMV. Profilaktyka przeciwwirusowa i terapia wyprzedzająca (preemptive therapy) są kluczowe w zapobieganiu rozwojowi choroby CMV u pacjentów z grup ryzyka, a monitorowanie wiremii CMV (PCR, antygenemia pp65) umożliwia szybkie wdrożenie leczenia.
Leczenie cytomegalowirusa
Cytomegalowirus (CMV) to powszechnie występujący wirus z rodziny Herpesviridae, który po zakażeniu pozostaje w organizmie na całe życie. Leczenie zakażenia CMV zależy od stanu immunologicznego pacjenta, nasilenia objawów oraz postaci klinicznej choroby. U osób immunokompetentnych zakażenie CMV zwykle przebiega bezobjawowo lub objawia się łagodnym zespołem mononukleozopodobnym, który zazwyczaj nie wymaga specyficznego leczenia123.
Leczenie u osób immunokompetentnych
U osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym zakażenie CMV jest zwykle samolimitujące. Leczenie objawowe obejmuje odpoczynek w łóżku, nawodnienie i leczenie objawowe (przeciwgorączkowe, przeciwbólowe). Nie zaleca się stosowania leków przeciwwirusowych u immunokompetentnych osób z CMV456.
Leczenie u pacjentów z upośledzonym układem odpornościowym
Pacjenci z osłabionym układem odpornościowym, w tym osoby z AIDS, biorcy przeszczepów oraz osoby poddawane chemioterapii, wymagają specyficznego leczenia przeciwwirusowego. Zakażenie CMV w tej grupie pacjentów może powodować poważne powikłania, takie jak zapalenie płuc, zapalenie wątroby, zapalenie jelita grubego, zapalenie nerek i zapalenie siatkówki17.
Leki przeciwwirusowe w leczeniu CMV
Gancyklowir i walgancyklowir
Gancyklowir (GCV) jest lekiem pierwszego wyboru w leczeniu zakażeń CMV. Dostępny jest w formie dożylnej i stosowany jest w dawce 5 mg/kg dwa razy dziennie przez 2-3 tygodnie jako terapia indukcyjna, a następnie jako terapia podtrzymująca89. Gancyklowir wykazuje aktywność przeciwko CMV, HSV, VZV i HHV-6, HHV-7 oraz HHV-8, jednak w przypadku zakażeń VZV i HSV preferowane są inne analogi nukleozydowe8.
Walgancyklowir (VGC) jest doustną postacią (estrem L-walylowym) gancyklowiru, zatwierdzoną do leczenia zapalenia siatkówki wywołanego przez CMV u pacjentów HIV-pozytywnych. Badania wykazały, że doustny walgancyklowir jest równie skuteczny jak dożylny gancyklowir w leczeniu początkowym zapalenia siatkówki wywołanego przez CMV910.
Główne działania niepożądane terapii gancyklowirem obejmują gorączkę, wysypkę, biegunkę oraz efekty hematologiczne (neutropenię, anemię, trombocytopenię). Neutropenię leczy się poprzez zmniejszenie dawki i/lub dodanie czynników wzrostu (G-CSF, GM-CSF)8.
Foskarnet
Foskarnet jest inhibitorem fosforylacji łańcucha DNA i jest uważany za lek z wyboru w przypadku zakażeń CMV opornych na gancyklowir. Stosowany jest w dawce 90 mg/kg dwa razy dziennie przez dwa tygodnie, a następnie jako terapia podtrzymująca w dawce 90-120 mg/kg dziennie1112. Foskarnet jest często stosowany jako alternatywa, gdy występuje toksyczność lub oporność na gancyklowir12.
Cidofowir
Cidofowir jest alternatywnym lekiem przeciwwirusowym stosowanym głównie w przypadkach oporności na gancyklowir i foskarnet. Ma dłuższy okres półtrwania i może być podawany raz w tygodniu podczas terapii indukcyjnej, a następnie co dwa tygodnie jako terapia podtrzymująca13. Jego stosowanie jest ograniczone ze względu na toksyczność nerek14.
Letermowir
Letermowir jest nowym inhibitorem terminazy wirusowej, stosowanym w profilaktyce CMV u dorosłych seropozytywnych biorców allogenicznego przeszczepu komórek macierzystych (HSCT) oraz u biorców przeszczepu nerki z wysokim ryzykiem (dawca CMV seropozytywny/biorca CMV seronegatywny [D+/R-])1115. Standardowa dawka profilaktyczna wynosi 480 mg dziennie (dożylnie lub doustnie), jednak ze względu na interakcję z cyklosporyną zaleca się zmniejszenie dawki do 240 mg dziennie15.
Maribawir
Maribawir jest doustnym przeciwwirusowym lekiem benzimidazolowym, który wykazuje znaczącą aktywność przeciwko CMV i wirusowi Epsteina-Barr. Jest wskazany do leczenia opornych/nawrotowych zakażeń CMV u biorców przeszczepów1116. Wieloośrodkowe badanie kliniczne fazy 3 wykazało większą skuteczność maribawairu w porównaniu z terapią przypisaną przez badacza u biorców przeszczepów SOT i HSCT z opornym/nawrotowym CMV17.
Leflunomid
Leflunomid jest antymetabolitem stosowanym jako lek modyfikujący przebieg choroby w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Był również z powodzeniem stosowany off-label zarówno w leczeniu, jak i profilaktyce choroby CMV18.
Strategie leczenia CMV
Profilaktyka CMV
Profilaktyka jest stosowana u pacjentów w celu zapobiegania pierwotnym, reaktywacji lub nawrotowym zakażeniom. Obejmuje ona podawanie leków przeciwwirusowych wszystkim pacjentom z wysokim ryzykiem rozwoju choroby CMV19. W przypadku biorców przeszczepów narządów miąższowych stosowanie profilaktyki przeciwwirusowej zmniejsza występowanie choroby CMV i śmiertelności związanej z CMV20.
Niektóre badania wykazały, że wysokie dawki acyklowiru lub walacyklowiru w profilaktyce znacznie zmniejszają zakażenie CMV u biorców allo-HSCT. Dożylny gancyklowir również był testowany, co doprowadziło do pewnego zmniejszenia zakażenia CMV, jednak nie zapewniło to ogólnej korzyści w przeżyciu i wiązało się z supresją szpiku kostnego (neutropenia wywołana gancyklowirem)19.
Terapia wyprzedzająca
Terapia wyprzedzająca (preemptive therapy) polega na podawaniu leków przeciwwirusowych bezobjawowym pacjentom z wykrytym CMV w testach przesiewowych1921. Dodatnie wyniki badań kultur krwi, antygenemii pp65 i CMV PCR były wykorzystywane jako markery do rozpoczęcia terapii11.
U biorców przeszczepów regularne monitorowanie i szybkie wdrożenie terapii przeciwwirusowej w przypadku wykrycia replikacji wirusa może skutecznie zapobiegać rozwojowi choroby CMV2122.
Leczenie ustalonej choroby CMV
Leczenie ustalonej choroby CMV zależy od manifestacji klinicznej i stanu immunologicznego pacjenta. Ogólnie, łagodna choroba u pacjentów z immunosupresją może być leczona doustnym walgancyklowirem. W przypadku innych zespołów inwazyjnych tkankowo, preferowane jest rozpoczęcie od dożylnego gancyklowiru lub fozkarnetu w pełnych dawkach (dostosowanych do funkcji nerek)7.
Leczenie w pełnych dawkach powinno być kontynuowane do ustąpienia objawów i do czasu usunięcia antygenemii (lub DNAemii) z krwi23. Pacjenci otrzymujący leczenie muszą być ściśle monitorowani pod kątem działań niepożądanych leków, a także odpowiedzi na leczenie7.
Leczenie CMV w specyficznych populacjach
CMV u pacjentów z HIV/AIDS
U pacjentów z HIV/AIDS, choroba końcowych narządów spowodowana przez CMV występuje u osób z zaawansowaną immunosupresją, zazwyczaj u tych z liczbą komórek CD4+ T limfocytów <50 komórek/mm3, którzy nie otrzymują, nie przestrzegają lub nie reagują na terapię antyretrowirusową (ART)24.
Podejście terapeutyczne do zapalenia siatkówki wywołanego przez CMV powinno być zindywidualizowane w oparciu o tolerancję leków systemowych, wcześniejszą ekspozycję na leki anty-CMV i potencjalnie lokalizację zmian. Doustny walgancyklowir, dożylny gancyklowir lub dożylna terapia indukcyjna gancyklowirem, a następnie doustna terapia podtrzymująca walgancyklowirem są terapiami pierwszego wyboru w leczeniu zapalenia siatkówki wywołanego przez CMV25.
W przypadku pacjentów z zapaleniem jelita grubego lub przełyku, wielu specjalistów ds. HIV zaleca terapię anty-CMV przez 21-42 dni lub do ustąpienia objawów. Dożylny gancyklowir jest generalnie terapią z wyboru i można go zamienić na doustny walgancyklowir, gdy pacjent może tolerować i wchłaniać leki doustne25.
Terapia dobrze udokumentowanej choroby neurologicznej również nie została szeroko zbadana. Biorąc pod uwagę złe wyniki u wielu pacjentów z chorobą neurologiczną związaną z CMV, niektórzy eksperci rozpoczęliby terapię zarówno dożylnym gancyklowirem, jak i dożylnym foskarnetem, pomimo znacznej toksyczności związanej z takim podejściem2627.
CMV u biorców przeszczepów
Cytomegalowirus (CMV) pozostaje jednym z najczęstszych powikłań infekcyjnych po przeszczepieniu narządów miąższowych (SOT) i przeszczepieniu komórek macierzystych układu krwiotwórczego (HSCT)28.
Bez zapobiegawczej terapii CMV, 30-75% biorców przeszczepów rozwija zakażenie CMV, a 8-30% rozwija chorobę CMV9. Profilaktyczne lub wyprzedzające leczenie gancyklowirem okazało się skuteczne w zapobieganiu chorobie CMV u biorców przeszczepów9.
W leczeniu zapalenia płuc wywołanego przez CMV, gancyklowir jest podawany wraz z immunoglobuliną specyficzną dla CMV. Chociaż gancyklowir zmniejszał wiremię CMV o 99% w płucach pacjentów z zapaleniem płuc wywołanym przez CMV, dziewięciu na dziesięciu pacjentów, którym podano dożylny gancyklowir, nadal zmarło. Jednak dodanie immunoglobulin zmniejszyło śmiertelność2930.
W przypadku pacjentów z nawracającym CMV po okresie bez choroby i bez leków, można rozważyć dodatkową immunoglobulinę CMV u pacjentów z hipogammaglobulinemią31.
| Strategia | Populacja | Zalecane leki | Dawkowanie |
|---|---|---|---|
| Profilaktyka | Biorcy przeszczepu CMV-seropozytywni lub D+/R- | Walgancyklowir lub Letermowir | Walgancyklowir: 900 mg 1x dziennie p.o. Letermowir: 480 mg 1x dziennie p.o. (240 mg z cyklosporyną) |
| Terapia wyprzedzająca | Wykrycie wiremii CMV bez objawów | Walgancyklowir lub Gancyklowir | Walgancyklowir: 900 mg 2x dziennie p.o. Gancyklowir: 5 mg/kg 2x dziennie i.v. |
| Leczenie choroby CMV | Objawowa choroba CMV | Gancyklowir, Walgancyklowir lub Foskarnet | Gancyklowir: 5 mg/kg 2x dziennie i.v. przez 2-3 tygodnie Walgancyklowir: 900 mg 2x dziennie p.o. Foskarnet: 90 mg/kg 2x dziennie i.v. |
| Oporny/nawrotowy CMV | Niepowodzenie standardowej terapii | Maribawir, kombinacja Gancyklowir + Foskarnet, Leflunomid | Maribawir: 400-800 mg 2x dziennie p.o. Leflunomid: dawkowanie indywidualne |
Wrodzone zakażenie CMV
Wrodzone zakażenie CMV jest najczęstszą przyczyną wrodzonej infekcji wirusowej na świecie, najczęstszą niegenenetyczną przyczyną niedosłuchu czuciowo-nerwowego u dzieci oraz przyczyną zaburzeń neurorozwojowych mózgu32.
Niemowlęta z objawowym wrodzonym zakażeniem CMV mogą odnieść korzyści w zakresie słuchu i rozwoju neurologicznego, szczególnie jeśli leczenie przeciwwirusowe zostanie rozpoczęte w ciągu pierwszego miesiąca życia32.
Obecnie zalecany schemat lekowy dla objawowych niemowląt z wrodzonym zakażeniem CMV jest następujący: niemowlęta z zagrażającymi życiu objawami są początkowo leczone dożylnym gancyklowirem przez 2-6 tygodni, a następnie przechodzą na doustny walgancyklowir, podczas gdy te bez zagrażających życiu objawów są leczone doustnym walgancyklowirem przez cały 6-miesięczny okres3233.
Podczas leczenia przeciwwirusowego wymagane jest monitorowanie bezwzględnej liczby neutrofili, liczby płytek krwi, azotu mocznikowego we krwi, kreatyniny i testów czynności wątroby w celu identyfikacji neutropenii, trombocytopenii, niewydolności nerek i niewydolności wątroby33.
Oporność na leki i leczenie opornego CMV
Oporność na CMV powinna być podejrzewana u każdego pacjenta po przeszczepieniu, który nie reaguje na terapeutyczne dawki gancyklowiru lub którego stan zdrowia szybko się pogarsza34. Obecnie dostępne są testy na oporność na CMV w ośrodkach transplantacyjnych34.
Zakażenia CMV, które stają się oporne/nawrotowe (R/R) na dostępne leki przeciwwirusowe, stanowią wyzwanie kliniczne i są związane ze zwiększoną zachorowalnością i śmiertelnością35. Ważnym krokiem w leczeniu zakażenia R/R jest identyfikacja specyficznych mutacji nadających oporność poprzez sekwencjonowanie genotypowe w celu podejmowania decyzji terapeutycznych36.
Opcje terapeutyczne w przypadku oporności na gancyklowir obejmują:
- Foskarnet – jest często stosowany u pacjentów z CMV opornym na gancyklowir, ale wyniki są mieszane2923
- Maribawir – został zatwierdzony przez FDA i inne agencje medyczne do leczenia zakażeń R/R CMV zarówno u biorców HCT, jak i SOT36
- Kombinacja gancyklowiru i fozkarnetu – może być stosowana w skrajnych przypadkach7
- Leflunomid, artesunate – inne środki, które były badane w literaturze3723
- Terapia komórkami T specyficznymi dla CMV – może być obiecującą opcją dla R/R CMV u biorców SOT, ale bezpieczeństwo i skuteczność muszą zostać potwierdzone w badaniach kontrolowanych38
Nowe kierunki w leczeniu CMV
Pomimo znacznych postępów, poszukiwane są nowe leki przeciwwirusowe i cząsteczki zdolne do hamowania replikacji CMV z najniższą toksycznością39. Odkrycie nowych celów antywirusowych i opracowanie nowych terapii jest niezbędne, aby skuteczniej leczyć zakażenia CMV przy jednoczesnym zmniejszeniu działań niepożądanych40.
Cząsteczki o bezpośrednim działaniu przeciwko HCMV obejmują brincidofovir, cyclopropavir i analogi benzimidazolowe anty-terminazy3941. Skuteczność immunoglobulin anty-CMV jest dyskutowana w zakażeniu wrodzonym CMV i w połączeniu z bezpośrednią terapią przeciwwirusową u pacjentów z przeszczepem serca42.
Naukowcy badali również eksperymentalny preparat CMX001 (heksadecyloksypropylo-CDV), który jest doustnie dostępnym lipidowym acyklicznym fosfonianem nukleotydowym, dostarczającym wysokie wewnątrzkomórkowe poziomy CDV-difosforanu. Wczesne badania na ludziach nie wykazały znaczącego wpływu na chemię krwi ani hematologię3723.
Obecnie trwają badania nad szczepionkami dla kobiet w wieku rozrodczym. Szczepionki te mogą być przydatne w zapobieganiu zakażeniom CMV u matek i niemowląt oraz zmniejszaniu prawdopodobieństwa, że u dzieci urodzonych przez kobiety, które zostały zakażone podczas ciąży, rozwiną się niepełnosprawności43.
Podsumowanie praktycznego podejścia do leczenia CMV
Leczenie cytomegalowirusa jest zindywidualizowane i zależy od stanu immunologicznego pacjenta, manifestacji klinicznej zakażenia oraz wcześniejszej ekspozycji na leki anty-CMV. Osoby zdrowe z zakażeniem CMV zwykle nie wymagają specyficznego leczenia, podczas gdy pacjenci z osłabionym układem odpornościowym oraz noworodki z objawowym wrodzonym zakażeniem CMV powinni otrzymać leczenie przeciwwirusowe12.
Gancyklowir i walgancyklowir pozostają podstawą leczenia zakażeń CMV, z foskarnetem jako opcją drugiego rzutu w przypadku oporności na gancyklowir7. Nowe leki, takie jak letermowir i maribawir, oferują nowe możliwości w zapobieganiu i leczeniu zakażeń CMV, szczególnie u pacjentów po przeszczepieniu36.
Profilaktyka anty-CMV jest zalecana dla biorców przeszczepów narządów miąższowych z wysokim ryzykiem zakażenia CMV20. Terapia wyprzedzająca, polegająca na regularnym monitorowaniu i szybkim wdrożeniu leczenia przeciwwirusowego w przypadku wykrycia wiremii CMV, jest skuteczną strategią u wybranych pacjentów21.
Leczenie wrodzonego zakażenia CMV u noworodków z objawami powinno być rozpoczęte w ciągu pierwszego miesiąca życia, aby poprawić słuch i wyniki neurorozwojowe32. Trwają badania nad nowymi lekami przeciwwirusowymi i szczepionkami, które mogą w przyszłości poprawić wyniki leczenia zakażeń CMV40.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.