Błonica
Leczenie
Błonica, wywoływana przez Corynebacterium diphtheriae, jest chorobą o wysokiej śmiertelności (do 50% bez leczenia), wymagającą natychmiastowego wdrożenia terapii. Podstawą leczenia jest podanie antytoksyny błoniczej (DAT), neutralizującej wolną toksynę, co znacząco redukuje śmiertelność o 76%. Antytoksyna pochodzi z surowicy końskiej i wymaga testu nadwrażliwości przed podaniem, a w przypadku reakcji alergicznych stosuje się desensytyzację metodą Besredki. Antybiotykoterapia, preferowana według WHO z użyciem makrolidów (erytromycyna 40 mg/kg/dobę do 2 g/dobę lub azytromycyna) lub penicyliny G (50 000 j./kg/dobę do 1,2 mln j./dobę), eliminuje bakterie i zapobiega dalszemu wytwarzaniu toksyny. Leczenie trwa 14 dni, a pacjent przestaje być zakaźny po 48 godzinach od rozpoczęcia antybiotykoterapii, jednak izolację utrzymuje się do uzyskania negatywnych posiewów. W ciężkich przypadkach konieczne jest wspomaganie drożności dróg oddechowych (intubacja, tracheotomia), tlenoterapia oraz monitorowanie kardiologiczne ze względu na ryzyko powikłań, takich jak zapalenie mięśnia sercowego.
Leczenie błonicy
Błonica (diphtheria) to poważna choroba zakaźna wywoływana przez bakterie Corynebacterium diphtheriae, które wytwarzają toksyny mogące uszkadzać narządy wewnętrzne. Ze względu na wysoką śmiertelność w przypadku nieleczonej błonicy (sięgającą nawet 50% przypadków) oraz potencjalne powikłania, leczenie musi być wdrożone natychmiast po podejrzeniu choroby, jeszcze przed uzyskaniem potwierdzenia laboratoryjnego123.
Antytoksyna błonicy
Podstawową metodą leczenia błonicy jest podanie antytoksyny błoniczej (diphtheria antitoxin, DAT), która neutralizuje krążącą we krwi toksynę błoniczą, zanim ta zwiąże się z tkankami12. Jest to preparat zawierający przeciwciała uzyskane z surowicy koni immunizowanych przeciwko toksynie błoniczej34. Kluczowe jest wczesne podanie antytoksyny, gdyż działa ona tylko na niezwiązaną z tkankami toksynę5.
Antytoksyna błonicza jest uważana za główny filar leczenia błonicy układu oddechowego, podczas gdy w leczeniu błonicy skórnej zwykle wystarczają same antybiotyki12. W większości krajów antytoksyna jest dostępna tylko w ograniczonych ilościach i można ją uzyskać wyłącznie za pośrednictwem wyspecjalizowanych instytucji, takich jak Centers for Disease Control and Prevention (CDC) w Stanach Zjednoczonych12.
Przed podaniem antytoksyny konieczne jest przeprowadzenie testu na nadwrażliwość, ponieważ jako preparat pochodzenia końskiego może powodować reakcje alergiczne, w tym wstrząs anafilaktyczny12. W przypadku dodatniego wyniku testu stosuje się metodę Besredki, polegającą na stopniowym zwiększaniu dawki w celu desensytyzacji pacjenta12.
Antybiotykoterapia
Drugim filarem leczenia błonicy jest antybiotykoterapia, która ma na celu eliminację bakterii, zapobieganie dalszemu wytwarzaniu toksyny oraz zapobieganie rozprzestrzenianiu się choroby12. Zalecane antybiotyki pierwszego wyboru to12:
- Erytromycyna (40 mg/kg/dobę, maksymalnie 2 g/dobę) przez 14 dni12
- Penicylina G (50 000 jednostek/kg/dobę, maksymalnie 1,2 mln jednostek/dobę)1
- Azytromycyna (jako alternatywa, według najnowszych wytycznych WHO)12
Według najnowszych wytycznych WHO, makrolidy (azytromycyna, erytromycyna) są preferowane w porównaniu do antybiotyków penicylinowych1. U pacjentów uczulonych na antybiotyki beta-laktamowe zaleca się stosowanie makrolidów1.
W błonicy skórnej zaleca się dokładne oczyszczenie zmian mydłem i wodą oraz podawanie odpowiednich antybiotyków przez 10-14 dni12. W przypadku ciężkich zakażeń skórnych z owrzodzeniami błoniastymi o średnicy większej niż 2 cm² można rozważyć podanie antytoksyny1.
Pacjent z błonicą zazwyczaj przestaje być zakaźny po 48 godzinach od rozpoczęcia leczenia antybiotykami, ale konieczne jest ukończenie pełnego kursu leczenia12. Po zakończeniu antybiotykoterapii należy wykonać dwa kolejne posiewy w celu potwierdzenia eliminacji bakterii1.
Leczenie wspomagające
W przypadku ciężkiego przebiegu błonicy konieczne może być leczenie wspomagające obejmujące12:
- Monitorowanie i utrzymanie drożności dróg oddechowych – w razie potrzeby intubacja lub tracheotomia
- Tlenoterapia
- Dożylne podawanie płynów
- Monitorowanie kardiologiczne (ze względu na ryzyko powikłań sercowych)
- Leczenie powikłań, np. zapalenia mięśnia sercowego
- Odpoczynek w łóżku przez około 4-6 tygodni (w zależności od ciężkości choroby)
W przypadku wystąpienia niedrożności dróg oddechowych spowodowanej obrzękiem lub obecnością błony rzekomo-błoniastej, może być konieczne zabezpieczenie drożności dróg oddechowych poprzez intubację lub tracheotomię12. Procedura ta umożliwia także mechaniczne usunięcie błon z tchawicy i oskrzeli oraz zapobiega nagłemu uduszeniu się poprzez aspirację1.
Izolacja pacjenta
Pacjenci z błonicą układu oddechowego wymagają izolacji w warunkach szpitalnych do czasu uzyskania negatywnych wyników posiewów po zakończeniu leczenia12. Zaleca się stosowanie środków ostrożności dotyczących kontaktu i dróg oddechowych, w tym izolację, maski na twarz, rękawiczki i fartuchy1.
W przypadku błonicy skórnej wymagana jest izolacja kontaktowa1. Pacjenci zazwyczaj nie są już zakaźni po 48 godzinach odpowiedniej antybiotykoterapii, ale izolację należy utrzymać do momentu uzyskania negatywnych wyników posiewów1.
Postępowanie z osobami z kontaktu
Osoby, które miały bliski kontakt z chorym na błonicę, powinny zostać objęte profilaktyką obejmującą12:
- Badanie na obecność objawów choroby i wykonanie posiewów
- Podanie antybiotyków (erytromycyna przez 7-10 dni lub jednorazowa dawka penicyliny prokainowej)1
- Sprawdzenie statusu szczepień przeciwko błonicy i w razie potrzeby podanie dawki przypominającej lub rozpoczęcie cyklu szczepień1
- Obserwacja przez co najmniej 7 dni
Profilaktyka antybiotykowa i szczepienie są zalecane niezależnie od statusu szczepień i wieku1.
Szczepienia po przebytej błonicy
Przebycie błonicy nie zapewnia wystarczającej odporności na ponowne zakażenie12. Dlatego pacjenci, którzy przebyli błonicę, powinni zostać zaszczepieni po okresie rekonwalescencji1:
- Osoby, które ukończyły podstawowy cykl szczepień, powinny otrzymać jedną dawkę przypominającą
- Osoby nieszczepione lub z niekompletnym cyklem szczepień powinny rozpocząć lub dokończyć podstawowy cykl szczepień
Jeśli pacjent otrzymał antytoksynę błoniczą, szczepienie powinno być opóźnione o 4 tygodnie1.
Skuteczność leczenia i rokowanie
Wczesne rozpoznanie i leczenie błonicy znacząco poprawia rokowanie1. Podanie antytoksyny błoniczej po zakażeniu zmniejsza śmiertelność o 76%1. Mimo leczenia, śmiertelność w przypadku błonicy wynosi około 5-10%, przy czym jest wyższa u dzieci poniżej 5 roku życia i dorosłych powyżej 40 roku życia12.
Rekonwalescencja po błonicy jest zwykle powolna i może trwać od 4 do 6 tygodni lub dłużej, w zależności od ciężkości choroby i występowania powikłań12. Szczególnie ważny jest odpoczynek w przypadku wystąpienia zapalenia mięśnia sercowego, które jest jednym z powikłań błonicy1.
Wyzwania w leczeniu błonicy
Obecnie istnieją pewne wyzwania związane z leczeniem błonicy1:
- Ograniczona dostępność antytoksyny błoniczej na świecie – obecnie tylko kilka firm na świecie produkuje ten preparat12
- Potencjalne reakcje alergiczne na antytoksynę pochodzenia końskiego
- Rosnąca oporność szczepów Corynebacterium diphtheriae na niektóre powszechnie stosowane antybiotyki1
Trwają badania nad rozwojem syntetycznych antytoksyn, które nie będą opierać się na produktach pochodzenia zwierzęcego, co potencjalnie zmniejszy ryzyko reakcji alergicznych. Naukowcy badają także przeciwciała monoklonalne jako możliwą alternatywę dla tradycyjnych antytoksyn1.
Zapobieganie błonicy
Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania błonicy jest szczepienie12. Aktualnie dostępne są cztery szczepionki przeciwko błonicy, zazwyczaj podawane w połączeniu ze szczepionkami przeciwko tężcowi i krztuścowi (DTaP, Tdap, DT, Td)1.
Powszechne szczepienia przeciwko błonicy doprowadziły do znacznego zmniejszenia liczby przypadków tej choroby w krajach rozwiniętych1. Jednakże w ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby przypadków błonicy na świecie, co podkreśla znaczenie utrzymania wysokiego poziomu wyszczepienia populacji1.
Ze względu na spadającą z czasem odporność po szczepieniu, zaleca się podawanie dawek przypominających szczepionki przeciwko błonicy w celu utrzymania wystarczającego poziomu ochrony1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.