Autoimmunologiczna padaczka
Objawy
Autoimmunologiczna padaczka to nowo rozpoznany typ padaczki, w którym napady są wynikiem ataku układu odpornościowego na komórki mózgu, często związany z obecnością specyficznych przeciwciał przeciwko strukturom neuronalnym. Charakteryzuje się ostrym lub podostrym początkiem, wysoką częstotliwością napadów (codziennie lub tygodniowo) oraz opornością na standardowe leki przeciwpadaczkowe. Najczęstsze typy napadów to ogniskowe, dystoniczne twarzowo-ramieniowe oraz napady autonomiczne. Obraz kliniczny obejmuje także zaburzenia poznawcze, zmiany osobowości, objawy psychiatryczne, ruchy mimowolne i dysfunkcje autonomiczne. Przebieg choroby jest dynamiczny, z fazą prodromalną, ostrą i zaawansowaną, w której mogą wystąpić ciężkie powikłania, takie jak NORSE (New-Onset Refractory Status Epilepticus) oraz dysfunkcje ruchowe i autonomiczne.
Autoimmunologiczna padaczka – definicja
Autoimmunologiczna padaczka to typ padaczki, w którym napady padaczkowe spowodowane są atakiem układu odpornościowego na komórki mózgu. Stanowi ona nowo rozpoznaną kategorię padaczki, gdzie występują specyficzne przeciwciała skierowane przeciwko strukturom neuronalnym12. W 2017 roku Międzynarodowa Liga Przeciwpadaczkowa (ILAE) oficjalnie uznała padaczkę wynikającą bezpośrednio z zaburzeń immunologicznych, z napadami jako głównym objawem3. Szacuje się, że około 10-20% przypadków padaczki, wcześniej uznawanych za kryptogenne (o nieznanej przyczynie), ma podłoże autoimmunologiczne45.
Obraz kliniczny
Autoimmunologiczna padaczka charakteryzuje się zazwyczaj ostrym lub podostrym początkiem (rozwijającym się w ciągu dni lub tygodni), często po przebytej chorobie z gorączką67. Napady padaczkowe pojawiają się nagle i mają poważny charakter. Pacjenci typowo doświadczają wielu napadów o niezwykłej częstotliwości (codziennie lub tygodniowo) oraz prezentują oporne na standardowe leczenie przeciwpadaczkowe napady89.
Typy napadów padaczkowych
Najczęstszymi napadami w autoimmunologicznej padaczce są:
- Napady ogniskowe – najczęstszy typ napadu w autoimmunologicznej padaczce, mogące przebiegać z zaburzeniami świadomości lub bez nich. Pacjent może wpatrywać się w jeden punkt i nie reagować na otoczenie. Napady te mogą powodować drżenie jednej części ciała, uczucie déjà vu, nudności lub objawy wzrokowe, takie jak widzenie błysków1011.
- Napady dystonia twarzowo-ramieniowa (faciobrachial dystonic seizures) – powodujące skurcze mięśni po jednej stronie twarzy i ramienia, po tej samej stronie ciała1213.
- Napady autonomiczne – zaczerwienienie lub napady typu „gęsiej skórki” (szczególnie w przypadku przeciwciał przeciwko LGI1, Hu i Ma)14.
Objawy towarzyszące
Poza napadami padaczkowymi, w obrazie klinicznym autoimmunologicznej padaczki często występują:
- Zaburzenia pamięci i funkcji poznawczych1516
- Zmiany osobowości i zachowania1718
- Objawy psychiatryczne (paranoja, depresja, halucynacje)1920
- Ruchy mimowolne lub niezborność ruchowa2122
- Nieprawidłowe ruchy gałek ocznych23
- Zaburzenia funkcji autonomicznych (zmiany rytmu serca, ciśnienia krwi)2425
U pacjentów z autoimmunologiczną padaczką często nie występuje wcześniejszy wywiad padaczkowy ani czynniki ryzyka napadów w historii medycznej czy rodzinnej26.
Progresja choroby
Przebieg kliniczny autoimmunologicznej padaczki ma ostry do podostrego charakter27. Objawy ulegają gwałtownemu nasileniu od początku do punktu kulminacyjnego w okresie ostrej amplifikacji limfocytów autoreaktywnych28.
Charakterystyka przebiegu
W autoimmunologicznej padaczce można wyróżnić następujące cechy przebiegu choroby:
- Napady padaczkowe o dużej częstotliwości – występujące wielokrotnie w ciągu dnia2930
- Oporność na leki przeciwpadaczkowe – napady nie ustępują przy standardowym leczeniu przeciwpadaczkowym3132
- Napady o charakterze wieloogniskowym – z różnorodnością i zmiennością typu napadów3334
- Szybki rozwój objawów – jeśli nie jest leczony immunoterapią, często dochodzi do nasilenia częstotliwości napadów i pojawienia się różnych typów napadów35
Stadia choroby
Progresja autoimmunologicznej padaczki może przebiegać w następujących fazach:
Faza prodromalna – niektórzy pacjenci mogą doświadczać objawów grypopodobnych takich jak: bóle głowy, gorączka, nudności, wymioty, biegunka lub objawy infekcji górnych dróg oddechowych36.
Faza ostra – charakteryzująca się:
- Napadami padaczkowymi o wysokiej częstotliwości37
- Rozwojem objawów neurologicznych i psychiatrycznych38
- Możliwością wystąpienia stanu padaczkowego opornego na leki (NORSE – New-Onset Refractory Status Epilepticus)3940
Faza zaawansowana – wraz z postępem choroby mogą pojawić się:
- Zaburzenia ruchowe (dyskinezje orofacjalne, dystonia, pląsawica)4142
- Ciężka dysfunkcja autonomiczna (hipertermia, tachykardia, nadmierne ślinienie, nadciśnienie tętnicze, nietrzymanie moczu)4344
- Centralna hipowentylacja wymagająca intubacji4546
Odpowiedź na leczenie
Odpowiedź na leczenie w autoimmunologicznej padaczce zależy od kilku czynników:
- Wczesne rozpoczęcie immunoterapii – wiąże się z lepszymi wynikami4748
- Napady padaczkowe – mogą reagować (50% redukcja lub brak napadów) w ciągu 4 tygodni4950
- Objawy poznawcze lub psychiatryczne – zazwyczaj ustępują wolniej5152
Szczególne formy autoimmunologicznej padaczki
Istnieją różne formy autoimmunologicznej padaczki, związane z obecnością specyficznych przeciwciał:
Zapalenie mózgu z przeciwciałami anty-NMDAR
Zapalenie mózgu z przeciwciałami przeciwko receptorowi NMDA (NMDAR) jest często spotykane u dzieci i młodych dorosłych. Charakteryzuje się napadami padaczkowymi, zaburzeniami ruchowymi oraz objawami psychiatrycznymi53. W tej formie choroby często występuje specyficzny wzorzec elektroencefalograficzny zwany „extreme delta brush” (charakteryzujący się wolnymi falami delta z nałożoną szybką aktywnością)54.
Limbiczne zapalenie mózgu
Limbiczne zapalenie mózgu autoimmunologiczne charakteryzuje się podostrym (trwającym do 3 miesięcy) postępującym pogorszeniem pamięci roboczej/krótkotrwałej, letargiem, zmianami osobowości lub zmianami psychiatrycznymi5556. Pacjenci mogą skarżyć się na niewyjaśnione upadki, upuszczanie przedmiotów oraz tiki lub drżenia twarzy i ramienia, które mogą poprzedzać wystąpienie typowych napadów padaczkowych o tygodnie do miesięcy57.
Zespół Rasmussena
Zespół Rasmussena to bardzo rzadki stan prowadzący do częstych napadów padaczkowych, pogorszenia funkcji umysłowych oraz osłabienia lub paraliżu po jednej stronie ciała58. Dotyka głównie dzieci i zazwyczaj nie reaguje na leki – często wymaga leczenia chirurgicznego59. U około połowy pacjentów z zespołem Rasmussena występuje epilepsia partialis continua (EPC), kiedy napady pojawiają się co kilka sekund lub minut60.
Powikłania
Autoimmunologiczna padaczka może prowadzić do szeregu poważnych powikłań:
Stan padaczkowy
Status epilepticus to powikłanie charakteryzujące się napadami trwającymi dłużej niż 5 minut lub występującymi jeden po drugim bez odzyskania świadomości między nimi6162. Ten stan wymaga natychmiastowej pomocy medycznej63.
Szczególną formą jest nowo rozpoznany oporny stan padaczkowy (NORSE – New-Onset Refractory Status Epilepticus), który często występuje w autoimmunologicznej padaczce i charakteryzuje się opornością na standardowe leki przeciwpadaczkowe6465.
Długoterminowe skutki
Długotrwałe konsekwencje autoimmunologicznej padaczki mogą obejmować:
- Trwałe napady padaczkowe – u niektórych pacjentów napady mogą nie ustąpić mimo leczenia6667
- Zaburzenia poznawcze – problemy z pamięcią i myśleniem68
- Zaburzenia mowy i języka (afazja)69
- Osłabienie lub paraliż jednostronny (hemipareza lub hemiplegia)70
- Częściowa utrata wzroku w połowie pola widzenia (hemianopsja)71
- Problemy z nauką72
Ryzyko nawrotów
Pacjenci, którzy wyzdrowieli z pewnych typów autoimmunologicznej padaczki, są narażeni na ryzyko nawrotu objawów73. Rekonwalescencja często ma charakter stopniowy i przedłużony. Wielu pacjentów jest hospitalizowanych przez 3-4 miesiące, po czym następują miesiące rehabilitacji7475.
Rokowanie
Rokowanie w autoimmunologicznej padaczce zależy od kilku czynników:
Czynniki wpływające na rokowanie
- Wczesne rozpoczęcie leczenia – wykazano, że wczesne leczenie wiąże się z lepszymi wynikami7677
- Rodzaj przeciwciał – obecność przeciwciał skierowanych przeciwko powierzchni neuronu wiąże się z lepszym rokowaniem niż przeciwciała przeciwko antygenom wewnątrzkomórkowym7879
- Związek z nowotworem – pacjenci z autoimmunologiczną padaczką związaną z nowotworem mają zwykle gorsze rokowanie80
- Typ przeciwciał GAD65 – pacjenci z przeciwciałami GAD65 mają mniejszą szansę na całkowite ustąpienie napadów8182
Odpowiedź na leczenie
Wielu pacjentów z autoimmunologiczną padaczką związaną z zapaleniem mózgu staje się wolnych od napadów po zastosowaniu immunoterapii8384. Ustąpienie napadów może jednak nastąpić dopiero po kilku miesiącach od rozpoczęcia leczenia85.
Badania wykazują, że:
- 67% pacjentów z podejrzeniem autoimmunologicznej padaczki leczonych immunoterapią staje się wolnymi od napadów86
- 81% pacjentów z podejrzeniem autoimmunologicznej padaczki leczonych immunoterapią doświadcza klinicznej poprawy87
- 75% pacjentów z przeciwciałami przeciwko receptorowi GABA-A osiąga częściowe lub całkowite wyzdrowienie przy odpowiednim leczeniu88
Należy jednak podkreślić, że dla pewnych pacjentów napady mogą utrzymywać się pomimo immunoterapii8990.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.