Właściwości farmakodynamiczne
Zuklopentyksol

Właściwości farmakodynamiczne zuklopentyksolu

Zuklopentyksol jest lekiem neuroleptycznym należącym do grupy pochodnych tioksantenu. Zgodnie z klasyfikacją farmakoterapeutyczną przypisany jest do leków przeciwpsychotycznych (kod ATC: N 05 AF 05). Substancja występuje w różnych postaciach farmaceutycznych: jako tabletki powlekane (Clopixol), roztwór do wstrzykiwań o szybkim działaniu (Clopixol Acuphase) oraz roztwór do wstrzykiwań o przedłużonym uwalnianiu (Clopixol Depot).¹²³

Mechanizm działania na poziomie molekularnym

Działanie przeciwpsychotyczne zuklopentyksolu, podobnie jak innych leków neuroleptycznych, związane jest przede wszystkim z blokowaniem receptorów dopaminergicznych, choć istotną rolę może odgrywać również blokada receptorów 5-HT (5-hydroksytryptaminy). W badaniach in vitro wykazano, że zuklopentyksol charakteryzuje się silnym powinowactwem do kilku typów receptorów:⁴⁵

• receptory dopaminergiczne D1 i D2
• receptory α1-adrenergiczne
• receptory 5-HT2 (serotoninergiczne)

⁶

Jednocześnie zuklopentyksol nie wykazuje powinowactwa do cholinergicznych receptorów muskarynowych, co ma znaczenie w kontekście potencjalnych działań niepożądanych. Ponadto charakteryzuje go słabe powinowactwo do receptorów histaminowych (H1) oraz brak działania hamującego na receptory α2-adrenergiczne.⁷⁸

W warunkach in vivo powinowactwo zuklopentyksolu do miejsc wiązania receptorów D2 jest większe niż powinowactwo do receptorów D1. Przeprowadzone badania behawioralne dotyczące działania neuroleptycznego (hamowania receptorów dopaminergicznych) potwierdziły, że zuklopentyksol jest silnie działającym lekiem neuroleptycznym. W modelach badań in vivo wykazano korelację między powinowactwem do miejsc wiązania receptorów dopaminergicznych D2 in vitro a średnimi dobowymi dawkami środków przeciwpsychotycznych.⁹¹⁰

Podobnie jak w przypadku większości innych leków neuroleptycznych, zuklopentyksol zwiększa stężenie prolaktyny w surowicy krwi, co jest efektem blokady receptorów dopaminergicznych.¹¹¹²¹³

Profil działania klinicznego

Zuklopentyksol wywiera wyraźne działanie uspokajające (sedacyjne), które jest przejściowe i zależne od dawki. To początkowe uspokojenie polekowe okazuje się szczególnie korzystne w ostrej fazie choroby psychotycznej. Z czasem rozwija się tolerancja na nieswoiste działanie uspokajające.¹⁴¹⁵

Zahamowanie czynności ruchowej oraz wydłużenie czasu snu wywołanego przez alkohol i barbiturany również wskazują na działanie uspokajające zuklopentyksolu.¹⁶

Szczególne właściwości różnych postaci farmaceutycznych

Clopixol Acuphase – działanie krótkoterminowe

Badania farmakologiczne wykazały wyraźne działanie octanu zuklopentyksolu już 4 godziny po parenteralnym podaniu roztworu olejowego. Najsilniejsze działanie występuje w okresie od jednego do trzech dni po wstrzyknięciu. Następnie efekt szybko słabnie.¹⁷

W przypadku postaci Clopixol Acuphase (octan zuklopentyksolu), nieswoiste uspokojenie polekowe pojawia się krótko po wstrzyknięciu, jest znaczne już po 2 godzinach, a maksymalne nasilenie osiąga po około 8 godzinach. Następnie efekt sedacyjny wyraźnie się zmniejsza i pozostaje niewielki, nawet po powtórnym wstrzyknięciu.¹⁸

Clopixol Depot – działanie długoterminowe

W przypadku dekanonianu zuklopentyksolu (Clopixol Depot), badania farmakologiczne wyraźnie wykazały, że roztwór w oleju wywiera przedłużone działanie neuroleptyczne. Ilość leku konieczna do utrzymania określonego efektu przez dłuższy okres jest znacznie mniejsza przy stosowaniu produktu o przedłużonym uwalnianiu niż w przypadku codziennego doustnego podawania zuklopentyksolu.¹⁹

Wyniki badań farmakologicznych wskazują, że stosując produkt o przedłużonym uwalnianiu można uzyskać wydłużony efekt neuroleptyczny bez wyraźnego stanu uspokojenia polekowego, co stanowi przewagę w terapii podtrzymującej. Ponadto należy oczekiwać, że ryzyko interakcji ze środkami znieczulającymi będzie niewielkie.²⁰

Skuteczność kliniczna i zastosowanie terapeutyczne

Zastosowanie w różnych postaciach farmaceutycznych

Zuklopentyksol w formie doustnej (Clopixol) znajduje zastosowanie w leczeniu ostrych i przewlekłych zaburzeń psychotycznych.²¹

Postać iniekcyjna o krótkim działaniu (Clopixol Acuphase, octan zuklopentyksolu) jest przeznaczona do początkowego leczenia ostrych psychoz, manii i zaostrzenia przewlekłych zaburzeń psychotycznych. Pojedyncze wstrzyknięcie octanu zuklopentyksolu zapewnia wyraźne i szybkie zmniejszenie objawów psychotycznych, a działanie utrzymuje się przez 2 do 3 dni. Na ogół wystarczy jedno lub dwa wstrzyknięcia, po których można przestawić pacjenta na leczenie postacią doustną lub o przedłużonym uwalnianiu.²²

Z kolei forma o przedłużonym uwalnianiu (Clopixol Depot, dekanonian zuklopentyksolu) jest stosowana w leczeniu podtrzymującym przewlekłych stanów psychotycznych. Pozytywne wyniki uzyskano również w leczeniu pacjentów upośledzonych umysłowo, wykazujących podwyższenie aktywności i agresywne zachowanie.²³

Efekty kliniczne

Zuklopentyksol powoduje znaczne zmniejszenie nasilenia lub całkowite wyeliminowanie osiowych objawów schizofrenii, takich jak:²⁴²⁵

• omamy
• urojenia
• zaburzenia myślenia

²⁶

Ponadto lek wywiera znaczny wpływ na towarzyszące objawy, takie jak:²⁷²⁸

• wrogość
• podejrzliwość
• pobudzenie
• agresywne zachowanie

²⁹

Szczególne korzyści terapeutyczne

Postać o szybkim działaniu (Clopixol Acuphase) oraz postać o przedłużonym uwalnianiu (Clopixol Depot) są szczególnie użyteczne w leczeniu pacjentów, którzy są pobudzeni, niespokojni oraz wykazują przejawy wrogości lub agresywne zachowanie.³⁰³¹

Dekanonian zuklopentyksolu (Clopixol Depot) pozwala na prowadzenie leczenia ciągłego, co jest szczególnie istotne w przypadku pacjentów, którzy nie są w stanie systematycznie przyjmować przepisanych im leków doustnych. Stosowanie zuklopentyksolu w postaci o przedłużonym uwalnianiu zapobiega częstym nawrotom choroby, wynikającym z nieprzestrzegania zaleceń lekarza przez pacjentów, którzy powinni regularnie przyjmować leki doustne.³²