Właściwości farmakodynamiczne
Sodu cytrynian

Właściwości farmakodynamiczne sodu cytrynianu

Sodu cytrynian (C₆H₅Na₃O₇) jest organicznym związkiem chemicznym, który znalazł zastosowanie w różnych preparatach farmaceutycznych ze względu na swoje specyficzne właściwości farmakodynamiczne. Mechanizm działania substancji oraz jej efekty kliniczne zależą od drogi podania oraz zastosowanego stężenia.¹

Działanie antykoagulacyjne w terapiach pozaustrojowych

Mechanizm działania przeciwzakrzepowego sodu cytrynianu opiera się na jego zdolności do tworzenia kompleksów chelatowych z jonami wapnia, co uniemożliwia aktywację kaskady krzepnięcia krwi. Jest to podstawa wykorzystania tej substancji w regionalnej antykoagulacji cytrynianowej (RCA).²³

W terapiach pozaustrojowych oczyszczania krwi, takich jak ciągła żylno-żylna hemodializa (CVVHD), ciągła żylno-żylna hemofiltracja (CVVH DF), powolna niskowydajna codzienna dializa (SLEDD) oraz wymiana osocza (TPE), sodu cytrynian jest stosowany jako roztwór do regionalnej antykoagulacji cytrynianowej. RCA może być wykorzystywana w obiegach pozaustrojowych działających z małymi lub średnimi przepływami krwi.⁴

Dane z literatury naukowej wskazują, że RCA może być stosowana jako antykoagulant pierwszego wyboru w wymienionych terapiach, szczególnie u pacjentów z czynnym krwawieniem lub ze zwiększonym ryzykiem krwawienia. Przy zastosowaniu RCA można uzyskać wyższy stopień antykoagulacji w porównaniu z antykoagulacją systemową, co sprzyja drożności obiegu pozaustrojowego i poprawia wydajność zabiegu.⁵

Wpływ na homeostazę wapnia podczas terapii pozaustrojowych

Podczas terapii pozaustrojowych z zastosowaniem antykoagulacji cytrynianowej z krwi pacjenta usuwany jest wapń w ilościach zależnych od indywidualnej terapii. Proces ten powoduje konieczność substytucji wapnia. Dodatkowo, część cytrynianu podanego w infuzji podczas RCA zawsze dostaje się do systemowego krążenia pacjenta wraz z powracającą z obiegu krwią.⁶

Zwiększenie stężenia systemowego cytrynianu generalnie stabilizuje się na nowym poziomie, który zależy od aktualnej szybkości infuzji cytrynianu oraz metabolizmu cytrynianu w wątrobie i innych tkankach. Kompleksy chelatowe wapń-cytrynian obecne we krwi pacjenta ulegają rozpadowi, gdy więcej cytrynianu zostaje zmetabolizowane niż jest podawane systemowo w infuzji.⁷

W efekcie netto wolny zjonizowany wapń pozostaje we krwi pacjenta, następnie ulega redystrybucji w organizmie, gdzie pełni istotne funkcje w przebudowie kości oraz jako elektrolit o kluczowym znaczeniu dla funkcji komórkowych w całym organizmie, np. w komórkach mięśni i neuronach.⁸

Właściwości farmakodynamiczne roztworu Regiocit

Regiocit, jako roztwór do hemofiltracji, zawiera sodu cytrynian w stężeniu 5,29 g/l, co odpowiada 18 mmol/l anionów cytrynianowych. Stężenie sodu w tym produkcie leczniczym wynosi 140 mmol/l, co jest uzasadnione skłonnością pacjentów w stanie krytycznym do rozwoju ciężkiej hiponatremii.⁹

Stężenie chlorków w Regiocit (86 mmol/l) zostało ustalone na poziomie wymaganym do zrównoważenia ilości kationów, ponieważ roztwór nie zawiera wodorowęglanów. Sód i chlorki stanowią normalne składniki ludzkiego organizmu i uważa się je za nieaktywne farmakologicznie.¹⁰

Cytrynian jest metabolitem wytwarzanym w ludzkim organizmie w warunkach prawidłowych i działa jako pierwszy produkt pośredni w cyklu Krebsa. Regiocit jest pozbawiony potasu i glukozy. Przy zastosowaniu produktu leczniczego Regiocit w dawce terapeutycznej nie przewiduje się toksycznych efektów.¹¹

Właściwości farmakodynamiczne w roztworach do infuzji

Sodu cytrynian jest również składnikiem izotonicznego płynu do infuzji dożylnych – Optilyte, który zawiera podstawowe elektrolity. W składzie Optilyte znajduje się sodu cytrynian dwuwodny w ilości 0,90 g na 1000 ml roztworu, co dostarcza 3 mmol cytrynianów.¹²

Skład Optilyte jest zbliżony do składu elektrolitowego osocza. Podanie dożylne tego produktu leczniczego wpływa na gospodarkę wodno-elektrolitową i służy do odtworzenia fizjologicznych stężeń jonów i ilości wody w organizmie.¹³

Po podaniu dożylnym produktu leczniczego Optilyte może wystąpić krótkotrwały, niewielki wzrost ciśnienia krwi, spowodowany głównie zwiększeniem objętości krwi krążącej (hiperwolemią).¹⁴

Właściwości zmiękczające stolec w preparatach doodbytniczych

Sodu cytrynian jest wykorzystywany w preparatach doodbytniczych, takich jak Microlax, który zawiera 0,45 g sodu cytrynianu w 5 ml roztworu doodbytniczego. W tego typu zastosowaniu sodu cytrynian wykazuje działanie zmiękczające na twardą masę kałową poprzez wnikanie w jej głąb i uwalnianie związanej wody.¹⁵

W preparacie Microlax działanie sodu cytrynianu jest wspomagane przez sodu laurylosulfooctan, który poprawia właściwości zwilżania i przenikania roztworu, oraz sorbitol, który wspomaga uwalniające wodę działanie sodu cytrynianu.¹⁶

Zastosowanie sodu cytrynianu w różnych preparatach

Sodu cytrynian znalazł zastosowanie w różnych produktach leczniczych, które różnią się stężeniem substancji, drogą podania oraz przeznaczeniem terapeutycznym:

Jak widać w powyższej tabeli, stężenie sodu cytrynianu różni się znacząco w zależności od zastosowania klinicznego, co jest bezpośrednio związane z pożądanym efektem farmakodynamicznym.^17181920

Podsumowanie działań farmakodynamicznych

Sodu cytrynian wykazuje różnorodne właściwości farmakodynamiczne, które można podsumować w następujący sposób:

• Działanie antykoagulacyjne – poprzez chelatowanie jonów wapnia, co hamuje kaskadę krzepnięcia krwi; ma zastosowanie w regionalnej antykoagulacji cytrynianowej podczas terapii pozaustrojowych.²¹
• Wpływ na gospodarkę wapniową – poprzez tworzenie kompleksów z jonami wapnia i ich późniejsze uwalnianie podczas metabolizmu cytrynianu.²²
• Działanie osmotyczne – jako składnik roztworów do infuzji wpływających na równowagę elektrolitową.²³
• Działanie zmiękczające stolec – poprzez wnikanie w masę kałową i uwalnianie związanej wody.²⁴

Powyższe właściwości pokazują wszechstronność sodu cytrynianu jako substancji aktywnej wykorzystywanej w różnych typach produktów leczniczych. Należy podkreślić, że cytrynian jako metabolit wytwarzany w ludzkim organizmie w warunkach fizjologicznych (pierwszy produkt pośredni w cyklu Krebsa) charakteryzuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa przy stosowaniu w dawkach terapeutycznych.²⁵