Właściwości farmakokinetyczne
Potas

Właściwości farmakokinetyczne potasu

Potas jest podstawowym kationem wewnątrzkomórkowym, odgrywającym kluczową rolę w utrzymaniu potencjałów błonowych i prawidłowym funkcjonowaniu komórek. Farmakokinetyka potasu obejmuje złożone procesy wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu i wydalania, które są elementem fizjologicznej homeostazy organizmu.¹

Wchłanianie potasu

Potas dobrze i szybko wchłania się z przewodu pokarmowego. Po podaniu doustnym wchłanianie potasu z przewodu pokarmowego jest niemal całkowite i wynosi prawie 100% podanej dawki.²³ Wchłanianie potasu następuje wzdłuż całego jelita cienkiego, a jego zawartość w jelitach jest wyższa niż we krwi.⁴

Mechanizm wchłaniania potasu odbywa się głównie poprzez transport bierny, co nie wymaga żadnych specyficznych mechanizmów, jak również nie występują specyficzne mechanizmy kontrolne ograniczające to wchłanianie.⁵ Istnieją dane wskazujące, że wchłanianie potasu może wynosić 90-98%.⁶

Większość soli potasowych po podaniu doustnym (z wyjątkiem fosforanu, siarczanu i winianu) łatwo się wchłania z przewodu pokarmowego.⁷ Chlorek potasu w postaci preparatów o przedłużonym uwalnianiu (np. Kalipoz Prolongatum) uwalnia się stopniowo w czasie przechodzenia tabletki przez przewód pokarmowy, co pozwala uniknąć tworzenia się dużych stężeń chlorku potasu, które mogłyby spowodować powstanie owrzodzeń jelitowych.⁸

Dystrybucja potasu

Po wchłonięciu potas jest aktywnie wychwytywany przez komórki z płynu pozakomórkowego.⁹ Transport potasu do wnętrza komórki i przemieszczenie sodu do płynu zewnątrzkomórkowego są możliwe dzięki działaniu pompy sodowo-potasowej za pośrednictwem ATP-azy.¹⁰

Całkowita zawartość potasu w organizmie człowieka wynosi od 2000 mmol do 4000 mmol (u osoby dorosłej o masie ciała 70 kg około 150 g), co odpowiada stężeniu około 40-50 mmol/kg masy ciała.¹¹¹²

Dystrybucja potasu w organizmie charakteryzuje się następującymi cechami:

• Potas jest pierwiastkiem wewnątrzkomórkowym – jego wewnątrzkomórkowa pula stanowi około 98% całkowitej zawartości w organizmie¹³
• Tylko 2% potasu znajduje się w płynie pozakomórkowym¹⁴
• Stężenie potasu w surowicy lub osoczu wynosi 3,7-5,3 mmol/l¹⁵

Rozmieszczenie potasu w poszczególnych tkankach jest następujące:

• Około 75% całkowitej ilości potasu znajduje się w mięśniach szkieletowych¹⁶
• 8% w kościach¹⁷
• 7% w erytrocytach¹⁸
• 2% w surowicy krwi¹⁹

U osoby dorosłej najwięcej potasu znajduje się w mięśniach szkieletowych (ok. 100 g), znacznie mniej w kościach (ok. 12 g), wątrobie (ok. 10 g) i w krwinkach czerwonych (ok. 10 g).²⁰

Komórki tłuszczowe zawierają znacznie mniej tego pierwiastka niż komórki tkanki mięśniowej, dlatego procentowo większa ilość tłuszczu u kobiet sprawia, że ilości ustrojowego potasu szybko wymienialnego (90%) w poszczególnych grupach wiekowych kobiet są przeciętnie o około 12 mmoli mniejsze niż u mężczyzn.²¹

Stężenie potasu w płynie pozakomórkowym pozostaje stabilne nawet w stanach znacznego niedoboru tkankowego, dlatego poziom osoczowy potasu jest niepewnym wskaźnikiem diagnostycznym w ocenie niedoborów potasu.²²

Na dystrybucję potasu wpływają różne czynniki, w tym:

• Stan kwasowo-zasadowy – interpretując pomiary osoczowego potasu należy uwzględnić czynniki mogące zmieniać jego dystrybucję²³
• Hormony – szczególnie insulina oraz adrenalina zaburzają dystrybucję potasu; insulina zwiększa wychwyt komórkowy potasu przez stymulację pompy sodowo-potasowej, a krążąca adrenalina wywołuje wejście potasu do komórek poprzez wpływ na β2-receptory²⁴

Metabolizm potasu

Potas nie podlega typowym procesom metabolicznym. Jest swobodnie filtrowany w kłębuszkach nerkowych, a 80-90% jest reabsorbowanych w kanalikach bliższych.²⁵ Kanaliki dalsze mają znaczną pojemność w stosunku do aktywnie wydzielanych jonów potasowych w odpowiedzi na wzrost stężenia potasu w osoczu. Głównym czynnikiem regulującym ten proces jest aldosteron.²⁶

Eliminacja potasu

Wydalanie potasu odbywa się kilkoma drogami:

• Głównie przez nerki (85-90% podanej dawki)²⁷²⁸
• Około 10% z kałem²⁹
• Niewielkie ilości wydalane są z potem lub mlekiem karmiących³⁰

Wydalanie nerkowe potasu jest zmniejszone u pacjentów z uszkodzonymi nerkami oraz u osób w podeszłym wieku, dlatego należy zachować maksymalną ostrożność w leczeniu tych pacjentów solami potasu.³¹

U chorych z zaburzoną czynnością wydalniczą nerek zmniejszone wydalanie nerkowe jest rekompensowane poprzez zwiększone wydalanie przez przewód pokarmowy, gdyż aż 30-40% spożytego potasu wydala się z kałem.³²

Na wydalanie potasu wpływają różne czynniki:

• Aldosteron – zwiększa wydalanie potasu³³
• Zwiększona obecność jonów sodowych – zwiększa wydalanie potasu³⁴
• Stężenie chlorków³⁵
• Wymiana jonu wodorowego³⁶
• Równowaga kwasowo-zasadowa³⁷
• Hormony nadnerczy³⁸

W stanach hipokaliemii eliminacja nerkowa potasu zmniejsza się, lecz mechanizmy „oszczędzania” nie są tak sprawne jak w przypadku magnezu.³⁹ W porównaniu z sodem, zdolność nerek do zatrzymywania potasu w ustroju jest znacznie mniejsza. W razie ograniczenia przyjmowania potasu z pokarmem, wydalanie w moczu przez długi czas przekracza wielkość podaży. Dlatego dieta ubogopotasowa może być przyczyną znacznej hipokaliemii.⁴⁰

Parametry farmakokinetyczne potasu

W badaniach farmakokinetycznych dla preparatu Kalipoz Prolongatum wyznaczono następujące parametry farmakokinetyczne potasu na podstawie analizy stężenia w moczu:⁴¹

Przenikanie potasu przez bariery biologiczne

Potas przekracza barierę łożyskową oraz jest obecny w mleku karmiących matek, jednak przy stabilnym poziomie osoczowym są to ilości fizjologiczne i niezbędne dla prawidłowego rozwoju płodu lub noworodka.⁴²⁴³

Zapotrzebowanie dobowe na potas

Zapotrzebowanie dobowe dorosłego człowieka na potas wynosi około 100 mmol (od 3000 mg do 4500 mg).⁴⁴ Z przeciętną dietą spożywamy dziennie od 50 do 100 mmol potasu.⁴⁵

Właściwości farmakokinetyczne potasu u pacjentów z uszkodzoną funkcją narządów

U pacjentów z niewydolnością nerek należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu preparatów potasu, ponieważ zdolność do wydalania potasu jest ograniczona.⁴⁶ W przypadku niewydolności nerek dochodzi do zwiększonego wydalania potasu przez przewód pokarmowy jako mechanizmu kompensacyjnego.⁴⁷

Właściwości farmakokinetyczne potasu w preparatach złożonych

W preparatach złożonych stosowanych w żywieniu pozajelitowym (np. Nutriflex, Lipoflex, Finomel, Multimel, Olimel), potas jest podawany dożylnie, co sprawia, że jest natychmiast dostępny dla organizmu i może być wykorzystany w procesach metabolicznych.⁴⁸ W przypadku stosowania potasu w formie jonów w roztworach do hemodializy/hemofiltracji, stężenie jonów potasowych jest utrzymywane na poziomie zbliżonym do fizjologicznych stężeń w osoczu.⁴⁹

W przypadku podawania potasu jako składnika preparatów złożonych zawierających aminokwasy, elektrolity, glukozę i tłuszcze, potas jest rozprowadzany, metabolizowany i wydalany w ten sam sposób, jak w przypadku podawania osobno.⁵⁰

W przypadku podawania potasu w preparatach do leczenia żoładkowo-jelitowego (np. Moviprep, Clensia, Eziclen, Klean-prep) jego wchłanianie jest ograniczone ze względu na mechanizm działania tych preparatów, które są stosowane do oczyszczania jelita i powodują przyspieszenie pasażu treści jelitowej, co zmniejsza czas wchłaniania składników.

W przypadku preparatów pierwiastków śladowych (np. Nutryelt), potas dostarcza się wraz z innymi mikroelementami, a jego ilość jest niewielka i nie wpływa istotnie na stężenie potasu w organizmie.⁵¹