Działania niepożądane
Tlen medyczny 99,5 %

Działania niepożądane tlenu medycznego

Tlen medyczny, mimo swojej kluczowej roli w terapii wielu stanów klinicznych, może powodować szereg działań niepożądanych, szczególnie gdy jest stosowany w wysokich stężeniach lub przez dłuższy czas. Różne tkanki organizmu wykazują zróżnicowaną wrażliwość na wysokie stężenia tlenu, przy czym płuca, mózg i oczy należą do tkanek najbardziej wrażliwych na jego toksyczne działanie¹.

Działania niepożądane związane z układem oddechowym

Przy normalnym ciśnieniu atmosferycznym, pierwsze objawy toksyczności tlenowej w układzie oddechowym mogą pojawić się już po 4 godzinach oddychania 95% tlenem. Do tych wczesnych objawów należą zapalenie tchawicy, ból podmostkowy oraz suchy kaszel. W ciągu 8-12 godzin ekspozycji na 100% tlen może wystąpić obniżenie natężonej pojemności życiowej. Poważne uszkodzenia płuc rozwijają się jednak dopiero po znacznie dłuższym czasie ekspozycji. Odma śródmiąższowa może wystąpić po 18 godzinach ekspozycji na 100% tlen i może prowadzić do zwłóknienia płuc².

Wysokie stężenie tlenu w mieszaninie oddechowej prowadzi do obniżenia stężenia/ciśnienia azotu, co skutkuje zmniejszeniem jego zawartości w tkankach i pęcherzykach płucnych. Jeżeli tlen jest pobierany z pęcherzyków do krwiobiegu szybciej niż jest dostarczany we wdychanym gazie, może dojść do zapadania się pęcherzyków płucnych i rozwoju niedodmy. Taki stan zwiększa ryzyko pogorszenia wysycenia tlenem krwi tętniczej, pomimo prawidłowych parametrów perfuzji, z powodu zaburzenia wymiany gazowej w objętych niedodmą segmentach płuc. Dochodzi do pogorszenia stosunku wentylacji do perfuzji, co skutkuje przeciekiem wewnątrzpłucnym³.

U pacjentów z przewlekłą hipoksją może rozwinąć się hiperkapniczna niewydolność oddechowa, która zmienia mechanizmy kontroli wentylacji. W takich przypadkach podawanie tlenu o zbyt wysokim stężeniu może spowodować depresję ośrodka oddechowego, prowadząc do nasilenia hiperkapnii, kwasicy oddechowej, a w skrajnych przypadkach do zatrzymania oddychania⁴.

Toksyczność na ośrodkowy układ nerwowy (OUN)

Toksyczne działanie tlenu na OUN jest szczególnie widoczne podczas terapii hiperbarycznej (HBOT). Może ono wystąpić, gdy pacjenci wdychają 100% tlen pod ciśnieniem wyższym niż 2 atmosfery. Wczesne objawy toksyczności OUN obejmują niewyraźne widzenie, zmniejszenie widzenia obwodowego, szum w uszach, zaburzenia oddychania oraz ogniskowe kurcze mięśni, szczególnie w okolicy oczu, ust i czoła. Dłuższa ekspozycja może prowadzić do zawrotów głowy i nudności, a następnie do zmian behawioralnych (lęki, dezorientacja, drażliwość), a w końcu do drgawek uogólnionych. Uważa się, że te neurologiczne zaburzenia mają charakter odwracalny i ustępują po zmniejszeniu ciśnienia parcjalnego tlenu⁵.

Toksyczność oczna

W przypadku wielu zabiegów hiperbarycznych obserwowano postępującą krótkowzroczność. Dokładny mechanizm tego zjawiska pozostaje niejasny, choć sugeruje się, że może być związany ze zmianą współczynnika załamania soczewki. Większość przypadków krótkowzroczności ustępuje samoistnie, jednak ryzyko nieodwracalnych zmian wzrasta po przeprowadzeniu ponad 100 terapii. Po zaprzestaniu HBOT, krótkowzroczność zwykle cofa się szybciej w pierwszych tygodniach, a następnie proces regresji przebiega wolniej, trwając od kilku tygodni do roku. Nie określono dokładnie progu liczby sesji HBOT, ich częstotliwości ani czasu trwania, które powodują te zmiany. Obserwowany zakres wynosił od 8 do ponad 150 sesji⁶.

Działania niepożądane u dzieci

U wcześniaków poddawanych terapii tlenem o wysokim stężeniu istnieje ryzyko rozwoju retinopatii wcześniaków (pozasoczewkowy rozrost włóknisty)⁷. To powikłanie może prowadzić do trwałych zaburzeń widzenia, a w skrajnych przypadkach do utraty wzroku.

Ryzyko pożaru i odmrożeń

Wysokie stężenia tlenu zwiększają ryzyko pożaru w obecności źródeł zapłonu, co może prowadzić do oparzeń termicznych. Bezpośredni kontakt z ciekłym tlenem może spowodować odmrożenia⁸.

Powikłania związane z terapią hiperbaryczną (HBOT)

Terapia hiperbaryczna może powodować specyficzne działania niepożądane związane z kompresją i dekompresją. Większość z tych powikłań nie jest swoista dla stosowania tlenu i może wystąpić zarówno u pacjentów, jak i u personelu medycznego pod wpływem nadciśnienia powietrza atmosferycznego. Do najczęstszych należą urazy ciśnieniowe uszu, nosa, gardła i płuc oraz inne urazy ciśnieniowe (np. zębów)⁹.

Ze względu na niewielki rozmiar większości komór hiperbarycznych, u pacjentów mogą wystąpić objawy klaustrofobii związane z przebywaniem w zamkniętej przestrzeni, które nie są bezpośrednio związane z działaniem tlenu¹⁰.

Przedawkowanie tlenu

Przedawkowanie tlenu, określane jako hiperoksja, może prowadzić do szeregu powikłań. W układzie oddechowym mogą wystąpić: zapalenie tchawicy (ból pod mostkiem, suchy kaszel), obrzęk śródmiąższowy i zwłóknienie płuc¹¹.

Objawy przedawkowania tlenu widoczne w OUN podczas terapii hiperbarycznej obejmują: szum w uszach, zaburzenia oddychania i ogniskowe kurcze mięśni, szczególnie oczu, ust i czoła. Dłuższa ekspozycja może prowadzić do zawrotów głowy, nudności, zmian behawioralnych (lęk, dezorientacja, drażliwość), a w końcu do drgawek uogólnionych¹².

Toksyczność oczna przy przedawkowaniu tlenu przejawia się krótkowzrocznością i pogorszeniem widzenia obwodowego podczas terapii hiperbarycznej¹³.

U wcześniaków leczonych wysokimi stężeniami tlenu istnieje podwyższone ryzyko rozwoju retinopatii wcześniaków¹⁴.

U pacjentów z ryzykiem hiperkapnicznej niewydolności oddechowej, podawanie dodatkowego tlenu może spowodować depresję oddechową, wzrost PaCO2, a w konsekwencji kwasicę oddechową¹⁵.

W przypadku zatrucia tlenem związanego z hiperoksją należy ograniczyć tlenoterapię lub, jeśli to możliwe, całkowicie ją wstrzymać i zastosować odpowiednie leczenie objawowe¹⁶.

Tabela działań niepożądanych