Wieloogniskowa neoplazja endokrynna typu 1 (men 1)
Epidemiologia
Wieloogniskowa neoplazja endokrynna typu 1 (MEN 1) to rzadki zespół nowotworowy o wysokiej penetracji, charakteryzujący się występowaniem guzów przytarczyc (penetracja 90%), przedniego płata przysadki (40%) oraz neuroendokrynnych guzów układu żołądkowo-jelitowo-trzustkowego (60%). Częstość występowania MEN 1 wynosi około 0,25%, a chorobowość od 0,02 do 0,2 na 1000 osób. Objawy kliniczne pojawiają się zwykle przed 40. rokiem życia, z penetracją sięgającą 95%. Najczęstszą manifestacją jest pierwotna nadczynność przytarczyc (PHPT), diagnozowana u 94% pacjentów, a także guzy neuroendokrynne (85%) i guzy przysadki (67%). Średni wiek pojawienia się pierwszych objawów to 29,6 lat, a diagnozy 36,9 lat. MEN 1 wiąże się ze skróconą oczekiwaną długością życia, z 50% ryzykiem zgonu do 50. roku życia, głównie z powodu nowotworów złośliwych i powikłań hormonalnych. Wczesna diagnoza i intensywny nadzór kliniczny, biochemiczny i radiologiczny, rozpoczynający się już w dzieciństwie, są kluczowe dla poprawy rokowania i jakości życia pacjentów.
Epidemiologia Wieloogniskowej Neoplazji Endokrynnej typu 1 (MEN 1)
Wieloogniskowa neoplazja endokrynna typu 1 (MEN 1), znana również jako zespół Wermera, jest rzadkim endokrynnym zespołem nowotworowym o wysokiej penetracji. Choroba charakteryzuje się przede wszystkim występowaniem nowotworów przytarczyc, przedniego płata przysadki mózgowej oraz tkanki neuroendokrynnej układu żołądkowo-jelitowo-trzustkowego. Nadczynność przytarczyc jest najczęstszą manifestacją MEN 1, występującą u 90% pacjentów, podczas gdy nowotwory neuroendokrynne trzustki pojawiają się u 60% chorych, a gruczolaki przysadki u 40% pacjentów.1
MEN 1 jest zespołem rzadkim, o szacowanej częstości występowania (incydencji) na poziomie 0,25%, natomiast częstość chorowania (chorobowość) waha się od 0,02 do 0,2 na 1000 osób.1 Według innych źródeł, częstość występowania MEN 1 szacuje się na około 1 na 10 000 do 1 na 30 000 osób.23 Badania pośmiertne wskazują na częstość występowania MEN 1 na poziomie 0,25%, natomiast u pacjentów z pierwotnymi objawami związanymi z MEN 1, takimi jak pierwotna nadczynność przytarczyc, częstość ta wynosi 1-18%.4
Choroba dotyka w równym stopniu obu płci, co wykazano w badaniu Gaudet i wsp., w którym spośród 734 pacjentów z MEN 1 występowała nieznaczna przewaga kobiet (57,8%). Zaobserwowano natomiast różnice w manifestacji klinicznej między płciami – częstość występowania guzów trzustki była wyższa u mężczyzn, z najczęstszą manifestacją w postaci gastrinoma, natomiast częstość występowania guzów przysadki była nieco wyższa u kobiet. Guzy grasicy stwierdzono wyłącznie u mężczyzn.15
Penetracja i wiek zachorowania
Gen MEN1 charakteryzuje się wysoką penetracją. Do 20. roku życia penetracja wynosi 50%, a do 40. roku życia sięga 95%.46 Objawy kliniczne i biochemiczne rozwijają się u ponad 94% pacjentów do piątej dekady życia. Niemniej jednak, choroba dotyka wszystkich grup wiekowych i była zgłaszana nawet u dzieci w wieku już od 5 lat.1
Szczyt występowania objawów MEN 1 przypada na trzecią dekadę życia u kobiet i na czwartą dekadę życia u mężczyzn.6 Średni wiek diagnozy trzech głównych manifestacji klinicznych MEN 1 u pacjentów jest o około 15 lat wcześniejszy (a w przypadku gastrinoma nawet o 20 lat) niż w przypadku sporadycznych odpowiedników, co wynika zarówno z naturalnych cech MEN 1, jak i z korzyści płynących z okresowego programu badań przesiewowych i stałego monitorowania wszystkich pacjentów z MEN 1 i nosicieli mutacji.7
W badanej grupie polskich pacjentów pierwsze objawy choroby pojawiły się średnio w wieku 29,6 lat (zakres: 9-60; odchylenie standardowe = 12,0). Najczęściej były to: kamica nerkowa (33%), hiperkalcemia (13%) i zaburzenia miesiączkowania (11% kobiet). Diagnoza MEN 1 była stawiana średnio w wieku 36,9 lat (odchylenie standardowe = 13,1).8
Manifestacje i przebieg kliniczny
U 52% pacjentów pierwszym zdiagnozowanym elementem choroby była pierwotna nadczynność przytarczyc (PHPT), u 33% – guz przysadki, a u 13% – nowotwór neuroendokrynny (NET). W miarę postępu choroby 94% pacjentów rozwinęło PHPT, 85% – NET, a 67% – guz przysadki.8
Analiza włoskiej bazy danych MEN 1 potwierdziła, że PHPT jest najczęstszą manifestacją zespołu, osiągającą penetrację ponad 95% po 55. roku życia, a następnie guzy żołądkowo-jelitowo-trzustkowe (GEP-NET) (około 60%) i guzy przysadki (około 52%).7
Oprócz typowych dla MEN 1, 15% pacjentów rozwija inne nowotwory złośliwe: brodawkowatego raka tarczycy, jasnokomórkowego raka nerki, raka piersi, raka endometrium i czerniaka.8 Niektóre badania opisują możliwe zwiększone ryzyko raka piersi u osób z mutacjami MEN1.9
Śmiertelność i prognostyka
Pacjenci z MEN 1 mają skróconą oczekiwaną długość życia, z 50% prawdopodobieństwem zgonu do 50. roku życia.46 Głównym powodem śmierci są nowotwory złośliwe związane z MEN 1 (stanowiące około 30% zgonów), jednak nieleczona nadmierna sekrecja hormonów przez funkcjonalne guzy może również przyczyniać się do chorobowości i śmiertelności.2
Wczesna diagnoza i skuteczne leczenie są głównymi czynnikami prognostycznymi. Wraz z regularnymi badaniami przesiewowymi i wczesnym leczeniem zauważalne jest wydłużenie średniej długości życia pacjentów z MEN 1 w porównaniu z historycznymi kohortami sprzed 1990 roku.10 Dane pokazują, że postępy w opiece medycznej wiążą się z poprawą rokowania pacjentów z MEN 1, a wczesna diagnoza i zindywidualizowane leczenie guzów związanych z MEN 1 może zapobiec rozwojowi zagrażających życiu zespołów hormonalnych i wydłużyć oczekiwaną długość życia pacjentów z MEN 1 z 55 do 70 lat, a także poprawić jakość ich życia.11
Nadzór nad pacjentami z MEN 1
Aktualne wytyczne zalecają intensywny program nadzoru klinicznego, biochemicznego i radiologicznego, rozpoczynający się we wczesnym dzieciństwie u osób z klinicznym lub genetycznym rozpoznaniem MEN 1, mający na celu wczesne wykrycie guza i leczenie.12 Nadrzędnymi celami postępowania w MEN 1 są zminimalizowanie przedwczesnej zachorowalności i śmiertelności związanej z guzami związanymi z MEN 1 poprzez prowadzenie badań przesiewowych w kierunku rozwoju guza, przy jednoczesnym zachowaniu jakości życia pacjentów.12
Zalecenia dotyczące badań przesiewowych
Według międzynarodowych wytycznych dotyczących diagnozowania i leczenia zespołów MEN, minimalny program nadzoru dla osób z rozpoznanym zespołem MEN 1 lub z mutacją w genie MEN1 specyficzną dla rodziny powinien obejmować:3
- Biochemiczną ocenę stężenia prolaktyny w surowicy od 5. roku życia
- Biochemiczne badania przesiewowe stężenia wapnia w surowicy na czczo (skorygowane o albuminy) od 8. roku życia
- Biochemiczne badania przesiewowe stężenia gastryny w surowicy na czczo od 20. roku życia
- Rezonans magnetyczny (MRI) głowy od 5. roku życia, powtarzany co 3-5 lat
- CT lub MRI jamy brzusznej od 20. roku życia, powtarzane co 3-5 lat
Ponadto zaleca się regularne badania kliniczne w kierunku objawów insulinoma, takich jak omdlenia i hipoglikemia, wraz z corocznym nadzorem biochemicznym w postaci badania glukozy we krwi na czczo i insuliny, rozpoczynając od 5. roku życia.13
Regularne badania kliniczne w kierunku objawów guza przysadki, takich jak bóle głowy i zmiany wzroku, wraz z corocznym nadzorem biochemicznym w postaci badania prolaktyny i IGF1 oraz obrazowania za pomocą MRI mózgu w odstępach 3-5 lat są zalecane od 5. roku życia.13
Regularne badania kliniczne w kierunku objawów gruczolaka przytarczyc, takich jak ból pleców, zmęczenie, nudności i liczne złamania, wraz z coroczną oceną stężenia wapnia w osoczu i/lub stężenia parathormonu w celu wykrycia pierwotnej nadczynności przytarczyc, są zalecane od 8. roku życia.13
Znaczenie wczesnego wykrywania
Uzasadnieniem dla agresywnego podejścia do nadzoru u pacjentów z MEN 1 i bezobjawowych nosicieli jest założenie, że wczesne przedobjawowe wykrycie nowotworów związanych z MEN 1 może zmniejszyć związaną z nimi śmiertelność.46 W metaanalizie pacjentów z MEN 1 pochodzących z serii przypadków (n = 2710), 99 z nich miało guzy neuroendokrynne grasicy (thymic NETs), przy czym starszy wiek w momencie diagnozy (HR = 1,4, 95% CI = 1,0-1,8, p = 0,03), maksymalna średnica guza (HR = 1,5, 95% CI = 1,0-2,3, p = 0,04) i obecność przerzutów (HR = 1,6, 95% CI = 1,0-2,5, p = 0,04) były istotnie związane z gorszym wynikiem, co sugeruje, że wczesne wykrycie może być korzystne.13
Badania przesiewowe w kierunku markerów biochemicznych są w stanie wyprzedzić diagnozę MEN 1 o ponad 10 lat w stosunku do metod obrazowych w przypadku guzów wydzielających hormony. Badania radiologiczne są jedyną skuteczną metodą diagnostyczną dla guzów niewydających hormonów (NF-NETs).7
Wyzwania związane z nadzorem
Optymalna strategia nadzoru radiologicznego w MEN 1 pozostaje niejasna. Zalecenia dotyczące badań przesiewowych w MEN 1 obejmują jednoczesną ocenę różnych typów guzów przez większość życia pacjenta, co skutkuje znacznym obciążeniem badaniami.12
W MEN 1 nadzór radiologiczny wiąże się z klinicznie istotną ekspozycją na promieniowanie jonizujące. U pacjentów z MEN 1 należy rozważyć strategie obrazowania wielomodalnego zaprojektowane w celu zminimalizowania tej ekspozycji.14 Średnia dawka efektywna (ED) obliczona dla ekspozycji na promieniowanie z samego obrazowania CT lub nadzoru wynosiła 109 mSv, a średnia ogólna ED, w tym modalności obrazowania jądrowego, wynosiła 121 mSv. Średni procentowy ryzyko wystąpienia w ciągu życia raka wtórnego do ekspozycji na promieniowanie w ciągu ośmioletniego okresu badania wynosiło 0,49%.14
Znaczenie badań genetycznych
Badanie genetyczne genu MEN1 u pacjenta indeksowego może potwierdzić diagnozę i umożliwić wczesne wykrycie bezobjawowych nosicieli mutacji na lata przed wykryciem guza związanego z MEN 1.1 Jednak około 20% rodzin z MEN 1 nie ma mutacji w genie MEN1.1 Niestety, nie ma korelacji genotypowo-fenotypowej w MEN 1, co prowadzi do różnych manifestacji nawet wśród członków rodziny, choć badania wykazały, że mutacje nonsensowne i splicingowe są związane z bardziej agresywnymi guzami neuroendokrynnymi.1
Test genetyczny jest jedynym, który zapewnia rzeczywistą wczesną diagnozę, umożliwiając identyfikację nosicieli mutacji w obrębie zmutowanych rodowodów, na poziomie bezobjawowym i na dziesięciolecia przed pojawieniem się jakichkolwiek wartościowych biochemicznych zmian.7 Progresywne stosowanie testu genetycznego MEN 1 na całym świecie znacznie zmniejszyło zachorowalność i śmiertelność związaną z MEN 1.7
Wskazania do testów genetycznych
Osoby zagrożone powinny przejść badania genetyczne z bezpośrednim sekwencjonowaniem DNA panelu genów, które mogą powodować MEN 1 lub pokrewne zespoły, w tym MEN 4 i inne formy rodzinnej nadczynności przytarczyc.15 Badania genetyczne należy rozważyć u dzieci rodzica ze znanym MEN 1 do 5. roku życia, ponieważ niektóre badania przesiewowe rozpoczynają się w tym wieku.9
Rutynowe badanie mutacji linii zarodkowej MEN1 we wszystkich przypadkach „klasycznego” MEN1, rodzinnej nadczynności przytarczyc i sporadycznej nadczynności przytarczyc z jednym innym stanem związanym z MEN1 jest uzasadnione przez krajowe usługi testowe, a badania należy rozważyć u pacjentów poniżej 30. roku życia ze sporadyczną nadczynnością przytarczyc i hiperplazją wielogruczołową.16
Podsumowanie i przyszłe kierunki
Pomimo lepszego zrozumienia patogenezy choroby i wielu postępów diagnostycznych i terapeutycznych, dowody na temat tego, jaka mogłaby być optymalna strategia diagnostyki i leczenia, są nadal skąpe ze względu na rzadkość choroby i ograniczone dane dostępne dla niektórych manifestacji guzów.17 Istnieje potrzeba dalszej optymalizacji strategii diagnostyki i leczenia.10
Przyszłe perspektywy w nadzorze nad pacjentami obejmują opracowanie markerów krążących dla różnych manifestacji MEN 1.18 Biorąc pod uwagę złożoność choroby, specyficzna diagnoza i leczenie powinny należeć do kompetencji multidyscyplinarnego zespołu (obejmującego endokrynologię, gastroenterologię, chirurgię, radiologię, medycynę nuklearną i patologię).17
Programy badań przesiewowych w wyspecjalizowanych ośrodkach mogą pomóc w wykryciu manifestacji guzów na czas i zapewnić oszczędzające narządy leczenie.17 Jak zauważono w wielu badaniach, skuteczny nadzór i wczesna interwencja mogą znacząco poprawić jakość życia i długość życia pacjentów z MEN 1.19
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.