Szczepionka przeciw covid-19
Zapobieganie i profilaktyka
Szczepionki przeciw COVID-19, dostępne dla osób od 6 miesiąca życia, stanowią kluczowy element prewencji ciężkiego przebiegu choroby, hospitalizacji i zgonów związanych z SARS-CoV-2. Preparaty mRNA (Pfizer-BioNTech BNT162b2 KP.2, Moderna) oraz szczepionki podjednostkowe (Novavax) wykazują skuteczność na poziomie 56-68% przeciwko hospitalizacji i 64-67% przeciwko zgonom w populacjach osób starszych (65-80 lat). Szczepienia są rekomendowane przez CDC i WHO, a aktualizowane szczepionki sezonu 2024-2025 lepiej chronią przed dominującymi wariantami Omikron. Szczególnie istotne jest szczepienie grup wysokiego ryzyka, w tym osób powyżej 65 lat, z chorobami przewlekłymi, obniżoną odpornością, kobiet w ciąży oraz pracowników ochrony zdrowia. Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) z zastosowaniem przeciwciał monoklonalnych (Pemivibart, Tixagevimab/Cilgavimab) stanowi dodatkową ochronę dla pacjentów z niedoborami odporności, zmniejszając ryzyko objawowego COVID-19 o około 70-77%.
- Szczepionka przeciw COVID-19 – Przegląd ogólny
- Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) przeciw COVID-19
- Profilaktyka poekspozycyjna szczepionką przeciw COVID-19
- Szczepienia przeciw COVID-19 u kobiet w ciąży i karmiących piersią
- Szczepienia przeciw COVID-19 u dzieci i młodzieży
- Bezpieczeństwo szczepień przeciw COVID-19
- Aktualizacja szczepionek przeciw COVID-19
- Kombinowane szczepionki przeciw COVID-19 i innym chorobom
- Dostępność szczepionek przeciw COVID-19
- Aktualne zalecenia dotyczące szczepień przeciw COVID-19
- Znaczenie szczepień przeciw COVID-19 dla zdrowia publicznego
- Wnioski dotyczące profilaktyki COVID-19
Szczepionka przeciw COVID-19 – Przegląd ogólny
Szczepionka przeciw COVID-19 jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi w zapobieganiu ciężkiemu przebiegowi choroby COVID-19, hospitalizacji i zgonów związanych z zakażeniem wirusem SARS-CoV-2. Szczepionki przeciw COVID-19 dostępne są dla różnych grup wiekowych, począwszy od niemowląt w wieku 6 miesięcy, a ich stosowanie jest rekomendowane przez Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) oraz Światową Organizację Zdrowia (WHO) jako kluczowy element strategii ochrony zdrowia publicznego.12
Obecnie na rynku dostępne są różne rodzaje szczepionek przeciw COVID-19, w tym szczepionki mRNA (Pfizer-BioNTech/Comirnaty, Moderna/Spikevax) oraz szczepionki podjednostkowe (Novavax). Wszystkie te preparaty przeszły rygorystyczne badania kliniczne, ocenę bezpieczeństwa i skuteczności przez organy regulacyjne, takie jak Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) oraz Europejska Agencja Leków (EMA), zanim zostały dopuszczone do użytku.34
Szczepionki przeciw COVID-19 działają poprzez stymulowanie układu odpornościowego do wytworzenia przeciwciał przeciwko białku kolca (S) wirusa SARS-CoV-2, co zapewnia ochronę przed ciężkim przebiegiem choroby. Co ważne, żadna z dostępnych szczepionek nie zawiera żywego wirusa i nie może wywołać COVID-19.56
Skuteczność szczepionek przeciw COVID-19
Liczne badania kliniczne i obserwacyjne wykazały wysoką skuteczność szczepionek przeciw COVID-19 w zapobieganiu ciężkiemu przebiegowi choroby. Najnowsze szczepionki na sezon 2024-2025 zostały zaktualizowane, aby lepiej chronić przed krążącymi obecnie wariantami wirusa.78
Według danych z badań efektywności szczepionek:
- Skuteczność szczepionki BNT162b2 KP.2 (Pfizer-BioNTech, formulacja 2024-2025) przeciwko hospitalizacji wynosi około 68% (95% CI: 42-82%), a przeciwko wszystkim wynikom COVID-19 – 56% (95% CI: 48-63%)9
- Skuteczność zaktualizowanych szczepionek monovalent XBB.1.5 przeciwko hospitalizacji z powodu COVID-19 wynosi około 65% (95% CI: 56-71%) w populacji osób w wieku 80 lat i 64% (95% CI: 55-72%) wśród osób w wieku 65-79 lat10
- Skuteczność przeciwko zgonom związanym z COVID-19 wynosi około 67% zarówno w populacji osób w wieku 80 lat, jak i 65-79 lat11
Osoby zaszczepione mogą nadal ulec zakażeniu, jednak głównym celem szczepionek jest zapobieganie ciężkiemu przebiegowi choroby, hospitalizacji i zgonowi. Badania sugerują również, że osoby zaszczepione, które później ulegają zakażeniu, rzadziej zgłaszają objawy długotrwałego COVID-19 w porównaniu do osób niezaszczepionych.1213
Odporność hybrydowa
Warto podkreślić, że odporność hybrydowa, czyli ochrona uzyskana zarówno przez szczepienie, jak i przebyte zakażenie COVID-19, zapewnia silniejszą i dłuższą ochronę przed ciężkim przebiegiem przyszłych zakażeń SARS-CoV-2 niż sam przebyta infekcja. Z tego powodu szczepienie jest zalecane nawet dla osób, które już przechorowały COVID-19.1415
Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) przeciw COVID-19
Oprócz szczepionek, profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) stanowi dodatkową strategię zapobiegania COVID-19, szczególnie dla osób z obniżoną odpornością, u których odpowiedź na szczepionkę może być niewystarczająca. Profilaktyka przedekspozycyjna polega na podaniu przeciwciał monoklonalnych w celu zapewnienia natychmiastowej ochrony przed zakażeniem SARS-CoV-2.1617
Przeciwciała monoklonalne w profilaktyce COVID-19
Obecnie dostępne są następujące preparaty przeciwciał monoklonalnych do stosowania w profilaktyce przedekspozycyjnej COVID-19:
- Pemivibart (Pemgarda) – najnowszy preparat zatwierdzony do stosowania w profilaktyce przedekspozycyjnej COVID-19. W badaniach klinicznych wykazano, że zmniejsza ryzyko rozwoju objawowego COVID-19 o około 70% w porównaniu do placebo.1819
- Tixagevimab/Cilgavimab (Evusheld) – kombinacja przeciwciał monoklonalnych zatwierdzona do stosowania w profilaktyce przedekspozycyjnej COVID-19 u dorosłych i młodzieży (w wieku 12 lat i starszych o masie ciała co najmniej 40 kg) z umiarkowanym lub ciężkim niedoborem odporności. W badaniu PROVENT wykazano, że Evusheld zmniejsza ryzyko rozwoju objawowego COVID-19 o 77% w porównaniu do placebo.2021
Profilaktyka przedekspozycyjna jest szczególnie zalecana dla pacjentów z ciężkim niedoborem odporności, którzy mogą nie wytworzyć odpowiedniej odpowiedzi immunologicznej po szczepieniu, oraz dla osób, które mają przeciwwskazania do szczepienia przeciw COVID-19.2223
Należy podkreślić, że profilaktyka przedekspozycyjna nie zastępuje szczepienia przeciw COVID-19 u osób, dla których szczepienie jest zalecane, lecz stanowi dodatkową opcję ochrony dla określonych grup pacjentów.24
Profilaktyka poekspozycyjna szczepionką przeciw COVID-19
Profilaktyka poekspozycyjna szczepionką (PEP) polega na podaniu szczepionki osobom, które miały kontakt z wirusem SARS-CoV-2, w celu zapobieżenia rozwojowi choroby lub zmniejszenia jej nasilenia. Chociaż podczas pandemii COVID-19 profilaktyka poekspozycyjna szczepionką nie była powszechnie stosowana, badania sugerują, że może ona być skuteczna w zmniejszaniu śmiertelności po ekspozycji na wirusa.25
W przeciwieństwie do tradycyjnych strategii poekspozycyjnych stosowanych w przypadku innych chorób zakaźnych, takich jak wścieklizna czy wirusowe zapalenie wątroby typu B, protokoły profilaktyki poekspozycyjnej dla COVID-19 nie zostały jeszcze powszechnie wdrożone w praktyce klinicznej. Wynika to częściowo z szybkiego rozwoju choroby COVID-19 oraz czasu potrzebnego do wytworzenia odpowiedzi immunologicznej po szczepieniu.26
Szczepienia przeciw COVID-19 w grupach wysokiego ryzyka
Szczególną uwagę należy zwrócić na szczepienia przeciw COVID-19 w grupach wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu choroby, hospitalizacji i zgonu. Do grup tych zaliczamy:
- Osoby w wieku 65 lat i starsze2728
- Osoby z chorobami przewlekłymi, takimi jak choroby serca, płuc, nerek, wątroby, cukrzyca, otyłość29
- Osoby z obniżoną odpornością, w tym pacjenci po przeszczepach, z chorobami nowotworowymi, otrzymujący leki immunosupresyjne3031
- Kobiety w ciąży3233
- Pracownicy ochrony zdrowia mający bezpośredni kontakt z pacjentami3435
Zgodnie z aktualnymi zaleceniami, osoby w wieku 65 lat i starsze powinny otrzymać dwie dawki szczepionki 2024-2025 przeciw COVID-19 w odstępie 6 miesięcy. Podobnie, osoby z umiarkowanym lub ciężkim niedoborem odporności powinny otrzymać co najmniej 2 dawki szczepionki 2024-2025 w odstępie 6 miesięcy.3637
Szczepienia przeciw COVID-19 u kobiet w ciąży i karmiących piersią
Szczepienie przeciw COVID-19 jest zdecydowanie zalecane dla kobiet w ciąży, planujących ciążę lub karmiących piersią. Amerykańskie Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG) oraz inne organizacje medyczne rekomendują szczepienie przeciw COVID-19 kobietom w ciąży w każdym trymestrze, podkreślając korzyści zarówno dla matki, jak i dla dziecka.3839
Badania wykazały, że:
- Szczepionki przeciw COVID-19 są bezpieczne w ciąży i nie zwiększają ryzyka poronienia4041
- Skuteczność szczepionek przeciw COVID-19 jest podobna u kobiet w ciąży i niebędących w ciąży42
- Szczepienie kobiet w ciąży pomaga chronić noworodki przed hospitalizacją z powodu COVID-1943
- Przeciwciała wytworzone po szczepieniu mogą być przekazywane dziecku, zapewniając mu ochronę w pierwszych miesiącach życia44
Nie ma dowodów na to, że szczepionki przeciw COVID-19 wpływają na płodność lub zwiększają ryzyko powikłań ciąży. Wręcz przeciwnie, zakażenie COVID-19 podczas ciąży wiąże się z wyższym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby i powikłań okołoporodowych.4546
Szczepienia przeciw COVID-19 u dzieci i młodzieży
Szczepienia przeciw COVID-19 są zalecane dla dzieci i młodzieży w wieku od 6 miesięcy. Chociaż dzieci zazwyczaj przechodzą COVID-19 łagodniej niż dorośli, niektóre mogą rozwinąć ciężką chorobę, wymagającą hospitalizacji, a nawet mogą wystąpić powikłania takie jak wieloukładowy zespół zapalny (MIS-C).4748
Korzyści ze szczepienia dzieci przeciw COVID-19 obejmują:
- Zmniejszenie ryzyka ciężkiego przebiegu choroby i hospitalizacji49
- Ochronę przed możliwymi długoterminowymi powikłaniami zakażenia50
- Ograniczenie transmisji wirusa w społeczności51
- Zmniejszenie zakłóceń w edukacji i rozwoju społecznym52
Schematy dawkowania szczepionek przeciw COVID-19 dla dzieci różnią się w zależności od wieku, preparatu szczepionkowego i stanu immunologicznego dziecka:53
- Dzieci w wieku 6 miesięcy do 4 lat: w zależności od preparatu, zalecane są dwie lub trzy dawki szczepionki mRNA54
- Dzieci w wieku 5 lat i starsze: zalecana jest jedna dawka zaktualizowanej szczepionki przeciw COVID-19 na sezon 2024-202555
- Dzieci z umiarkowanym lub ciężkim niedoborem odporności mogą wymagać dodatkowych dawek56
Bezpieczeństwo szczepień przeciw COVID-19
Bezpieczeństwo szczepionek przeciw COVID-19 jest stale monitorowane przez systemy nadzoru nad bezpieczeństwem szczepionek na całym świecie. Setki milionów osób na całym świecie otrzymały szczepionki przeciw COVID-19, co dostarcza bogatych danych na temat ich profilu bezpieczeństwa.5758
Najczęstsze działania niepożądane po szczepieniu przeciw COVID-19 są łagodne i przejściowe, obejmują:
- Ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia59
- Zmęczenie, ból głowy, ból mięśni i stawów60
- Gorączka, dreszcze61
- Powiększenie węzłów chłonnych62
Poważne działania niepożądane po szczepieniu przeciw COVID-19 są rzadkie i obejmują:
- Anafilaksję (ciężką reakcję alergiczną) – występuje niezwykle rzadko, głównie u osób z historią ciężkich reakcji alergicznych63
- Zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia – występuje rzadko, głównie u młodych mężczyzn, zazwyczaj łagodne i ustępujące64
- Zakrzepicę z małopłytkowością – bardzo rzadkie powikłanie, głównie związane z niektórymi szczepionkami wektorowymi65
Korzyści ze szczepienia przeciw COVID-19 znacznie przewyższają potencjalne ryzyko działań niepożądanych. Systemy monitorowania bezpieczeństwa szczepionek, takie jak VAERS w Stanach Zjednoczonych, pozwalają na szybkie wykrywanie i ocenę potencjalnych sygnałów bezpieczeństwa.66
Aktualizacja szczepionek przeciw COVID-19
Podobnie jak w przypadku szczepionek przeciw grypie, szczepionki przeciw COVID-19 są regularnie aktualizowane, aby zapewnić ochronę przed krążącymi wariantami wirusa SARS-CoV-2. Aktualne szczepionki na sezon 2024-2025 zostały opracowane, aby lepiej chronić przed wariantami Omikron, które obecnie dominują w globalnej cyrkulacji.6768
Proces aktualizacji szczepionek obejmuje:
- Monitorowanie krążących wariantów wirusa SARS-CoV-269
- Identyfikację wariantów, które mogą wymagać aktualizacji składu szczepionki70
- Rozwój i produkcję zaktualizowanych szczepionek71
- Ocenę immunogenności i bezpieczeństwa zaktualizowanych szczepionek72
- Rekomendacje dotyczące stosowania zaktualizowanych szczepionek73
Zaleca się otrzymanie zaktualizowanej szczepionki przeciw COVID-19 na sezon 2024-2025 nawet osobom, które wcześniej otrzymały szczepionki przeciw COVID-19 lub przebyły zakażenie. Nie należy opóźniać szczepienia w oczekiwaniu na nowsze wersje szczepionek.74
Kombinowane szczepionki przeciw COVID-19 i innym chorobom
Trwają prace nad rozwojem kombinowanych szczepionek, które mogą zapewnić ochronę zarówno przed COVID-19, jak i innymi chorobami zakaźnymi, takimi jak grypa. Takie podejście może zwiększyć wygodę i akceptację szczepień, zmniejszając liczbę wizyt i wstrzyknięć.75
Badania kliniczne nad kombinowaną szczepionką przeciw grypie i COVID-19 firmy Moderna (mRNA-1083) wykazały, że:
- Szczepionka indukowała wyższą odpowiedź immunologiczną niż oddzielne szczepionki przeciw grypie i COVID-1976
- Szczepionka wykazała akceptowalny profil bezpieczeństwa i tolerancji77
- Platforma mRNA wykorzystana do opracowania szczepionki kombinowanej ma liczne zalety, w tym uniknięcie zmian związanych z adaptacją do jaj oraz szeroki zakres odporności i odpowiedzi limfocytów T78
Obecnie zaleca się, aby szczepionki przeciw COVID-19 mogły być podawane jednocześnie z innymi szczepionkami, w tym ze szczepionką przeciw grypie, co ułatwia ich wdrażanie w praktyce klinicznej.7980
Dostępność szczepionek przeciw COVID-19
Szczepionki przeciw COVID-19 są szeroko dostępne w aptekach, gabinetach lekarskich, lokalnych departamentach zdrowia, klinikach i innych placówkach ochrony zdrowia. W większości krajów szczepionki są bezpłatne lub dostępne za niewielką opłatą, niezależnie od statusu ubezpieczeniowego.8182
W Stanach Zjednoczonych:
- Medicare pokrywa koszty szczepionek przeciw COVID-19 dla beneficjentów bez dodatkowych opłat83
- Medicaid i CHIP są zobowiązane do pokrywania kosztów wszystkich szczepionek zalecanych przez ACIP, w tym szczepionek przeciw COVID-1984
- Program Bridge Access zapewnia dostęp do szczepionek dla osób nieubezpieczonych poprzez lokalne apteki, infrastrukturę zdrowia publicznego i lokalne ośrodki zdrowia85
W wielu krajach europejskich szczepionki przeciw COVID-19 są finansowane z budżetu państwa i dostępne bezpłatnie dla obywateli.86
Aktualne zalecenia dotyczące szczepień przeciw COVID-19
Aktualne zalecenia dotyczące szczepień przeciw COVID-19 opierają się na wieku, stanie zdrowia i historii szczepień danej osoby:8788
- Osoby w wieku 6 miesięcy i starsze: Zalecana jest co najmniej jedna dawka zaktualizowanej szczepionki przeciw COVID-19 na sezon 2024-202589
- Osoby w wieku 65 lat i starsze: Zalecane są dwie dawki zaktualizowanej szczepionki przeciw COVID-19 na sezon 2024-2025 w odstępie 6 miesięcy9091
- Osoby z umiarkowanym lub ciężkim niedoborem odporności: Zalecane są co najmniej dwie dawki zaktualizowanej szczepionki przeciw COVID-19 na sezon 2024-2025 w odstępie 6 miesięcy92
- Kobiety w ciąży: Zalecana jest jedna dawka szczepionki przeciw COVID-19 podczas każdej ciąży9394
- Pracownicy ochrony zdrowia: Zalecana jest szczepionka przeciw COVID-19 ze względu na ryzyko zawodowe i kontakt z pacjentami9596
Szczepienie jest szczególnie ważne dla osób, które nigdy nie otrzymały szczepionki przeciw COVID-19 oraz osób z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby.9798
Znaczenie szczepień przeciw COVID-19 dla zdrowia publicznego
Szczepienia przeciw COVID-19 odgrywają kluczową rolę w strategii zdrowia publicznego, mającej na celu kontrolę pandemii i ochronę zdrowia populacji. Szacuje się, że tylko w 2021 roku szczepionki przeciw COVID-19 uratowały co najmniej 14,4 miliona istnień ludzkich na całym świecie.99
Korzyści ze szczepień przeciw COVID-19 dla zdrowia publicznego obejmują:
- Zmniejszenie liczby hospitalizacji i zgonów związanych z COVID-19100
- Zmniejszenie obciążenia systemów opieki zdrowotnej101
- Ograniczenie transmisji wirusa w społeczności102
- Ochronę osób, które nie mogą być zaszczepione ze względów medycznych103
- Zmniejszenie ryzyka pojawienia się nowych wariantów wirusa104
- Umożliwienie bezpiecznego funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki105
Wysoki poziom wyszczepienia w populacji utrudnia rozprzestrzenianie się wirusa, co przyczynia się do ochrony całej społeczności, w tym osób najbardziej wrażliwych.106107
Wnioski dotyczące profilaktyki COVID-19
Szczepionki przeciw COVID-19 pozostają najskuteczniejszym narzędziem w zapobieganiu ciężkiemu przebiegowi choroby, hospitalizacji i zgonów związanych z zakażeniem SARS-CoV-2. Aktualne szczepionki są bezpieczne, skuteczne i dostępne dla różnych grup wiekowych, począwszy od 6 miesięcy życia.108109
Oprócz szczepień, profilaktyka przedekspozycyjna z zastosowaniem przeciwciał monoklonalnych stanowi dodatkową opcję ochrony dla osób z obniżoną odpornością, które mogą nie odpowiedzieć odpowiednio na szczepienie.110111
Dla optymalnej ochrony przed COVID-19 zaleca się:
- Pozostawanie na bieżąco ze szczepieniami przeciw COVID-19, zgodnie z aktualnymi zaleceniami112
- Rozważenie profilaktyki przedekspozycyjnej u osób z ciężkim niedoborem odporności113
- Stosowanie dodatkowych środków ochrony, takich jak poprawa wentylacji, noszenie maseczek w określonych sytuacjach i przestrzeganie zasad higieny rąk114
- Konsultację z lekarzem w celu określenia optymalnej strategii profilaktyki w oparciu o indywidualne czynniki ryzyka115
Kontynuacja wysiłków w zakresie profilaktyki COVID-19, w tym poprzez szczepienia, pozostaje kluczowa dla minimalizacji wpływu choroby na zdrowie publiczne i systemy opieki zdrowotnej, nawet w fazie po-pandemicznej.116
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.