Psychiatria
Objawy
Psychiatria zajmuje się diagnozą, leczeniem i zapobieganiem zaburzeniom psychicznym, które obejmują szeroki zakres objawów wpływających na funkcje poznawcze, emocje i zachowanie. Zaburzenia te, takie jak depresja, choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia lękowe, psychozy czy zaburzenia neurorozwojowe, charakteryzują się klinicznie istotnym upośledzeniem funkcjonowania i cierpieniem pacjenta. Epidemiologicznie około 20% dorosłych doświadcza zaburzeń psychicznych, a połowa populacji rozwinie co najmniej jedno zaburzenie do 75. roku życia. Diagnostyka opiera się na wywiadzie, badaniu stanu psychicznego oraz kryteriach ICD i DSM, a także na wykluczeniu przyczyn somatycznych i neurologicznych. Wczesne rozpoznanie i interwencja, w tym farmakoterapia (np. leki przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne) oraz psychoterapia (np. CBT), są kluczowe dla poprawy rokowania i zapobiegania progresji choroby. Szczególną uwagę zwraca się na fazy rozwoju chorób psychicznych, od prodromalnej przez ostrą do fazy zdrowienia, co ma znaczenie dla planowania leczenia i monitorowania pacjenta.
- Psychiatria – wprowadzenie
- Objawy psychiatryczne – charakterystyka ogólna
- Objawy zaburzeń nastroju
- Objawy zaburzeń lękowych
- Objawy zaburzeń psychotycznych
- Objawy zaburzeń neurorozwojowych
- Objawy zaburzeń osobowości
- Objawy zaburzeń somatoformicznych
- Objawy zaburzeń związanych z traumą i stresem
- Objawy zaburzeń odżywiania
- Przebieg zaburzeń psychiatrycznych
- Ogólne fazy rozwoju zaburzeń psychicznych
- Fazy psychozy
- Przebieg schizofrenii
- Zmienność objawów w czasie
- Rytm dobowy a objawy psychiatryczne
- Znaczenie wczesnej interwencji
- Diagnoza i ocena psychiatryczna
- Leczenie zaburzeń psychiatrycznych
- Wyzwania i perspektywy w psychiatrii
Psychiatria – wprowadzenie
Psychiatria to specjalność medyczna poświęcona diagnozie, leczeniu i zapobieganiu zaburzeniom psychicznym. Obejmuje zagadnienia związane z funkcjami poznawczymi, percepcją, nastrojem, emocjami i zachowaniem pacjentów1. Choroby psychiczne, nazywane również zaburzeniami zdrowia psychicznego, odnoszą się do szerokiego zakresu stanów, które wpływają na nastrój, myślenie i zachowanie człowieka2. Problem zdrowia psychicznego staje się chorobą psychiczną, gdy utrzymujące się objawy powodują częsty stres i wpływają na zdolność do funkcjonowania3.
Zaburzenia psychiatryczne charakteryzują się klinicznie znaczącym zakłóceniem w procesach poznawczych, regulacji emocji lub zachowaniu jednostki. Zwykle wiążą się z cierpieniem lub upośledzeniem w ważnych obszarach funkcjonowania4. Badania wykazują, że około 1 na 5 dorosłych doświadcza jakiejś formy zaburzenia zdrowia psychicznego, a około połowa ludzi rozwinie co najmniej jedno zaburzenie psychiczne do 75 roku życia56.
Psychiatrzy są lekarzami przeszkolonymi w diagnozowaniu chorób psychicznych, prowadzeniu terapii psychologicznej i przepisywaniu leków psychotropowych7. Oceniają zarówno psychiczne, jak i fizyczne aspekty zaburzeń psychicznych, mogą diagnozować i leczyć szerokie spektrum schorzeń, od zaburzeń lękowych i depresyjnych po zaburzenia psychotyczne i neurodegeneracyjne8.
Objawy psychiatryczne – charakterystyka ogólna
Objawy psychiatryczne mogą się różnić w zależności od zaburzenia, okoliczności i innych czynników. Mogą one wpływać na emocje, myśli i zachowania9. Pierwszym krokiem w leczeniu każdego problemu zdrowia psychicznego jest rozpoznanie jego objawów ostrzegawczych. Dokładne opisanie objawów odpowiedniemu specjaliście medycznemu pomaga we właściwej diagnozie i rozpoczęciu leczenia10.
Zaburzenia psychiczne mogą prowadzić do szerokiego zakresu objawów, w tym11:
- Używanie narkotyków rekreacyjnych lub alkoholu
- Unikanie sytuacji społecznych i przyjaciół
- Zmiany w popędzie seksualnym
- Trudności w postrzeganiu rzeczywistości, w tym urojenia lub halucynacje
- Nadmierne zmartwienie lub strach
- Zmęczenie lub problemy ze snem
- Uczucie smutku lub izolacji
- Niezdolność do oceny lub interpretacji uczuć innych osób
- Intensywna drażliwość lub gniew
- Obsesja na punkcie wyglądu fizycznego, wagi lub nawyków żywieniowych
- Problemy z koncentracją, uczeniem się lub wykonywaniem codziennych zadań
- Nagłe zmiany nastroju, przechodzenie od stanów obniżonych do podwyższonych
- Myśli samobójcze lub samookaleczanie
Psychiatryczny przegląd objawów (PROS) jest użytecznym narzędziem przesiewowym do identyfikacji pacjentów z zaburzeniami psychiatrycznymi. Jest to seria pytań zaprojektowanych do szybkiego wykrywania głównych zaburzeń psychiatrycznych12. Badania wykazały, że 25-30% pacjentów zgłaszających się do lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej ma zaburzenia psychiatryczne13.
Objawy zaburzeń nastroju
Zaburzenia nastroju, takie jak depresja i choroba afektywna dwubiegunowa, są jednymi z najczęstszych zaburzeń psychicznych. W przypadku epizodu depresyjnego, osoba doświadcza obniżonego nastroju (uczucie smutku, drażliwości, pustki) lub utraty przyjemności lub zainteresowania aktywnościami, przez większość dnia, prawie codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie14.
Objawy depresji mogą obejmować1516:
- Uczucie smutku lub niepokoju często lub przez cały czas
- Zmniejszone zainteresowanie prawie wszystkimi czynnościami
- Zaburzenia apetytu ze zmianą masy ciała
- Zaburzenia snu
- Obserwowalne pobudzenie lub spowolnienie psychomotoryczne
- Zmniejszona energia
- Uczucie winy lub bezwartościowości
- Trudności z koncentracją lub myśleniem
- Myśli o śmierci lub samobójstwie
Osoby z chorobą afektywną dwubiegunową doświadczają naprzemiennych epizodów depresji i objawów maniakalnych17. Epizody maniakalne charakteryzują się co najmniej trzema z następujących objawów1819:
- Przyspieszona mowa
- Gonitwa myśli
- Zawyżona samoocena
- Zmniejszona potrzeba snu
- Rozpraszalność
- Angażowanie się w działania, które mają wysokie prawdopodobieństwo bolesnych konsekwencji, których osoba nie rozpoznaje
- Zwiększenie aktywności ukierunkowanej na cel lub pobudzenie psychomotoryczne
Badania wykazują, że 50% kobiet z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym jest diagnozowanych po raz pierwszy w okresie poporodowym20. W przypadku zaburzenia afektywnego dwubiegunowego poród może być specyficznym czynnikiem wyzwalającym epizod maniakalny, po którym może nastąpić wystąpienie depresji21.
Objawy zaburzeń lękowych
Zaburzenie lękowe charakteryzuje się trzema lub więcej z następujących objawów22:
- Niepokój ruchowy
- Łatwe męczenie się
- Trudności z koncentracją
- Drażliwość
- Napięcie mięśniowe
- Zaburzenia snu
Zaburzenie paniczne lub agorafobia charakteryzują się jednym lub obydwoma z następujących objawów2324:
- Ataki paniki, po których następuje utrzymujące się zmartwienie lub niepokój o dodatkowe ataki paniki lub ich konsekwencje
- Nieproporcjonalny strach lub niepokój dotyczący co najmniej dwóch różnych sytuacji (np. korzystanie z transportu publicznego, przebywanie w tłumie, stanie w kolejce, przebywanie poza domem, przebywanie w otwartych przestrzeniach)
Ataki paniki zaczynają się nagle i zwykle szybko osiągają szczyt, w ciągu 10 minut lub mniej od rozpoczęcia. W ciągu kilku godzin może wystąpić wiele ataków o różnej intensywności, co może sprawiać wrażenie, że jeden atak paniki przechodzi w następny, jak fale25.
Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne charakteryzuje się jednym lub obydwoma z następujących objawów26:
- Mimowolne, czasochłonne zaabsorbowanie intruzyjnymi, niechcianymi myślami
- Powtarzające się zachowania mające na celu zmniejszenie lęku
Objawy zaburzeń psychotycznych
Psychoza odnosi się do zespołu objawów, które wpływają na umysł, gdzie nastąpiła pewna utrata kontaktu z rzeczywistością. Podczas epizodu psychotycznego myśli i postrzeganie osoby są zaburzone i może ona mieć trudności z rozpoznaniem, co jest rzeczywiste, a co nie27.
Psychoza często rozpoczyna się w młodej dorosłości, gdy osoba jest w wieku od późnej nastoletniości do połowy dwudziestych lat. Jednak ludzie mogą doświadczyć epizodu psychotycznego w młodszym i starszym wieku, jako część wielu zaburzeń i chorób28.
Osoby z psychozą zwykle doświadczają2930:
- Urojeń (fałszywych przekonań, na przykład, że ludzie w telewizji wysyłają im specjalne wiadomości lub że inni próbują ich skrzywdzić)
- Halucynacji (widzenie lub słyszenie rzeczy, których inni nie widzą, takich jak słyszenie głosów mówiących im, co mają robić lub krytykujących ich)
- Dezorganizacji myślenia lub mowy i zachowania nieodpowiedniego do sytuacji
Osoba często wykazuje zmiany w zachowaniu przed rozwinięciem się psychozy. Behawioralne oznaki ostrzegawcze psychozy obejmują31:
- Podejrzliwość, myśli paranoidalne lub dyskomfort w kontakcie z innymi
- Trudności z jasnym i logicznym myśleniem
- Wycofanie społeczne i spędzanie znacznie więcej czasu w samotności
- Nietypowe lub zbyt intensywne pomysły, dziwne uczucia lub brak uczuć
- Pogorszenie samopielęgnacji lub higieny osobistej
- Zaburzenia snu, w tym trudności z zasypianiem i skrócony czas snu
- Trudności z odróżnieniem rzeczywistości od fantazji
- Zdezorganizowana mowa lub trudności w komunikacji
- Nagły spadek ocen lub wydajności w pracy
Badania wykazały, że powszechne jest, że osoba ma objawy psychotyczne przez ponad rok przed otrzymaniem leczenia. Zmniejszenie tego czasu nieleczonej psychozy jest kluczowe, ponieważ wczesne leczenie często oznacza lepszy powrót do zdrowia32.
Objawy zaburzeń neurorozwojowych
Zaburzenia neurorozwojowe to zaburzenia behawioralne i poznawcze, które pojawiają się w okresie rozwojowym i wiążą się ze znacznymi trudnościami w nabywaniu i wykonywaniu określonych funkcji intelektualnych, motorycznych, językowych lub społecznych33.
Zaburzenia neurorozwojowe charakteryzują się co najmniej jednym z następujących objawów3435:
- Częsta rozpraszalność, trudności z utrzymaniem uwagi i trudności z organizacją zadań
- Zachowanie nadaktywne i impulsywne (np. trudności z pozostaniem w pozycji siedzącej, nadmierne mówienie, trudności z czekaniem, wydawanie się niespokojnym lub zachowywanie się, jakby było się napędzanym przez silnik)
- Znaczące trudności w nauce i używaniu umiejętności akademickich
- Powtarzające się ruchy motoryczne lub wokalizacje
Zaburzenia ze spektrum autyzmu charakteryzują się3637:
- Jakościowymi deficytami w komunikacji werbalnej, komunikacji niewerbalnej i interakcji społecznej
- Znacznie ograniczonymi, powtarzalnymi wzorcami zachowań, zainteresowań lub aktywności
Objawy zaburzeń osobowości
Zaburzenia osobowości zwykle zaczynają być widoczne w późnej adolescencji lub wczesnej dorosłości, chociaż czasami objawy są widoczne wcześniej (w dzieciństwie). Cechy i objawy znacznie różnią się pod względem czasu trwania; wiele z nich ustępuje z czasem38.
Diagnoza zaburzenia osobowości wymaga trwałego, nieelastycznego, wszechobecnego wzorca nieprzystosowanych cech obejmujących 2 z następujących obszarów39:
- Poznanie (tj. sposoby postrzegania i interpretowania siebie, innych i wydarzeń)
- Afektywność (tj. zakres, intensywność, labilność i odpowiedniość reakcji emocjonalnej)
- Funkcjonowanie interpersonalne
- Kontrola impulsów
Trwały wzorzec nieprzystosowanych cech musi powodować znaczny stres lub upośledzenie funkcjonowania w obszarach społecznych, zawodowych i innych ważnych obszarach40.
Zaburzenia osobowości i kontroli impulsów charakteryzują się wszechobecnym wzorcem jednego lub więcej z następujących4142:
- Nieufność i podejrzliwość wobec innych
- Odłączenie od relacji społecznych
- Lekceważenie i naruszanie praw innych
- Niestabilność relacji interpersonalnych
- Nadmierna emocjonalność i poszukiwanie uwagi
- Uczucie nieadekwatności
- Nadmierna potrzeba bycia zaopiekowanym
- Zaabsorbowanie perfekcjonizmem i uporządkowaniem
- Powtarzające się, impulsywne, agresywne wybuchy behawioralne
Objawy zaburzeń somatoformicznych
Zaburzenia somatyczne i pokrewne charakteryzują się jednym lub więcej z następujących objawów4344:
- Objawy zmienionej dobrowolnej funkcji motorycznej lub sensorycznej, które nie są lepiej wyjaśnione przez inne zaburzenie medyczne lub psychiczne
- Jeden lub więcej objawów somatycznych, które są niepokojące, z nadmiernymi myślami, uczuciami lub zachowaniami związanymi z objawami
- Zaabsorbowanie posiadaniem lub nabyciem poważnej choroby bez obecności znaczących objawów
Objawy zaburzeń związanych z traumą i stresem
Zespół stresu pourazowego (PTSD) może rozwinąć się po ekspozycji na wyjątkowo zagrażające lub przerażające wydarzenie lub serię wydarzeń. Charakteryzuje się następującymi cechami45:
- Ponowne doświadczanie traumatycznego wydarzenia lub wydarzeń w teraźniejszości (natrętne wspomnienia, retrospekcje lub koszmary senne)
- Unikanie myśli i wspomnień o wydarzeniu (wydarzeniach) lub unikanie działań, sytuacji lub osób przypominających o wydarzeniu (wydarzeniach)
- Trwałe postrzeganie zwiększonego aktualnego zagrożenia
Te objawy utrzymują się przez co najmniej kilka tygodni i powodują znaczne upośledzenie funkcjonowania46.
Zaburzenia związane z traumą i stresem charakteryzują się47:
- Ekspozycja na faktyczną lub zagrażającą śmierć, poważne obrażenia lub przemoc
- Następujące po tym mimowolne ponowne doświadczanie traumatycznego wydarzenia (np. natrętne wspomnienia, sny lub retrospekcje)
- Unikanie zewnętrznych przypomnień o wydarzeniu
- Zaburzenia nastroju i zachowania
- Zwiększenie pobudzenia i reaktywności (np. nadmierny odruch przestrachu, zaburzenia snu)
Objawy zaburzeń odżywiania
Zaburzenia odżywiania charakteryzują się4849:
- Trwałą zmianą w jedzeniu lub zachowaniu związanym z jedzeniem, która skutkuje zmianą w konsumpcji lub wchłanianiu żywności
- Znacznym upośledzeniem zdrowia fizycznego lub psychicznego
Aby uzyskać informacje na temat zachowań związanych z zaburzeniami odżywiania, pierwsze pytanie może brzmieć: „Czy kiedykolwiek czułeś/aś się, jakbyś miał/a nadwagę?”50.
Przebieg zaburzeń psychiatrycznych
Zaburzenia psychiatryczne mogą mieć zróżnicowany przebieg, od ostrych epizodów po przewlekłe schorzenia z nawrotami. Przebieg zaburzenia często zależy od jego rodzaju, ciężkości, współistniejących schorzeń oraz wczesności i skuteczności interwencji terapeutycznej.
Ogólne fazy rozwoju zaburzeń psychicznych
Być może najlepszym sposobem podejścia do faz choroby psychicznej jest myślenie o nich progresywnie, ze szczególnym uwzględnieniem postępujących objawów51:
- Faza pierwsza jest kluczowa dla identyfikacji wczesnych znaków ostrzegawczych52. W tej fazie osoba zaczyna wykazywać objawy zaburzenia psychicznego, ale nadal jest w stanie funkcjonować w domu, pracy lub szkole – chociaż być może nie tak łatwo jak przed rozpoczęciem objawów. Często pojawia się poczucie, że „coś jest nie tak”53.
- Faza druga to moment, gdy objawy osoby stają się bardziej wyraźne i widoczne54. W tej fazie zwykle staje się oczywiste, że coś jest nie tak. Objawy mogą się nasilać i trwać dłużej lub mogą pojawić się nowe objawy na szczycie istniejących, tworząc efekt kuli śnieżnej. Funkcjonowanie w pracy lub szkole staje się trudniejsze. Osoba może mieć problemy z wypełnianiem obowiązków rodzinnych, zobowiązań społecznych lub osobistych55.
- Faza trzecia to etap, gdy objawy choroby psychicznej stają się na tyle poważne, że utrudniają codzienne życie56.
- Faza czwarta, często ostatnia faza choroby psychicznej, jest najcięższa. Ta faza występuje, gdy zaburzenie psychiczne danej osoby staje się zagrażające życiu57.
Fazy psychozy
Typowy przebieg epizodu psychotycznego można podzielić na trzy fazy: fazę prodromalną, fazę ostrą i fazę zdrowienia58. Chociaż epizod psychotyczny postrzegany jest jako przebiegający w trzech fazach, nie wszyscy doświadczą wyraźnych objawów wszystkich trzech faz. Doświadczenie każdej osoby będzie się różnić59.
Faza prodromalna (prodromalna): Psychotyczne epizody rzadko pojawiają się niespodziewanie. Prawie zawsze epizod psychotyczny jest poprzedzony stopniowymi, niespecyficznymi zmianami w myślach, postrzeganiu, zachowaniu i funkcjonowaniu osoby60. Zmiany zaobserwowane w fazie prodromalnej są bardzo ogólne i mogą być oznakami wielu różnych rzeczy, w tym zwykłego zachowania nastolatków. Nie jest możliwe przewidzenie na podstawie tych objawów, czy dana osoba rozwinie psychozę61.
Faza ostra: To etap, w którym pojawiają się charakterystyczne objawy psychotyczne, takie jak halucynacje, urojenia i bardzo dziwna lub zdezorganizowana mowa lub zachowania62. To właśnie w tej fazie należy jak najszybciej rozpocząć odpowiednie leczenie psychozy63.
Faza zdrowienia: W ciągu kilku tygodni lub miesięcy od rozpoczęcia leczenia większość ludzi zaczyna zdrowieć. Wiele objawów staje się mniej intensywnych lub znika, a ludzie są ogólnie lepiej w stanie radzić sobie z codziennym życiem64. Niektóre z objawów, które pojawiły się w fazie ostrej, mogą utrzymywać się w fazie zdrowienia, ale przy odpowiednim leczeniu zdecydowana większość osób skutecznie dochodzi do zdrowia po pierwszym epizodzie psychozy65.
Inny podział faz psychozy obejmuje pięć etapów66:
- Faza prodromalna: Początkowa faza, charakteryzująca się subtelnymi zmianami w zachowaniu, myślach i emocjach, które poprzedzają pełnoobjawową psychozę67.
- Faza ostra: Charakteryzuje się pojawieniem się pełnoobjawowych symptomów psychotycznych, często powodujących znaczne zakłócenia w życiu danej osoby68.
- Faza kryzysu lub kliniczna: Reprezentuje szczytową intensywność objawów psychotycznych, często wymagającą pilnej interwencji medycznej69.
- Faza zdrowienia: Obejmuje stopniowe zmniejszanie objawów psychotycznych, przy czym osoba zaczyna odzyskiwać wgląd i stabilność dzięki leczeniu70.
- Faza rezydualna: Większość ostrych objawów ustąpiła, ale mogą pozostać niektóre łagodne lub utrzymujące się objawy71.
Przebieg schizofrenii
Schizofrenia to przewlekła choroba, która może postępować przez kilka faz, chociaż czas trwania i wzorce faz mogą się różnić. Pacjenci ze schizofrenią zwykle mają objawy psychotyczne średnio 8-15 miesięcy przed zgłoszeniem się po pomoc medyczną, ale obecnie choroba jest często rozpoznawana wcześniej w jej przebiegu72.
W ciągu pierwszych 5 lat od wystąpienia objawów funkcjonowanie może się pogorszyć, a umiejętności społeczne i zawodowe mogą ulec pogorszeniu, z postępującym zaniedbywaniem samoopieki. Objawy negatywne mogą nasilić się, a funkcjonowanie poznawcze może się pogorszyć. Następnie poziom niepełnosprawności zwykle stabilizuje się73.
Ogólnie rzecz biorąc, jedna trzecia pacjentów osiąga znaczną i trwałą poprawę; jedna trzecia poprawia się w pewnym stopniu, ale ma okresowe nawroty i pozostającą niepełnosprawność; a jedna trzecia pozostaje poważnie niesprawna74.
Trzy stadia, lub fazy, schizofrenii to: prodromalna, aktywna i rezydualna. Diagnoza stadiów schizofrenii jest ważna, aby osoba otrzymała odpowiednie leczenie w celu zarządzania swoim stanem75.
- Faza prodromalna składa się z niespecyficznych objawów, takich jak brak motywacji, izolacja społeczna i trudności z koncentracją76.
- Aktywna schizofrenia obejmuje zauważalne objawy psychotyczne, takie jak halucynacje i urojenia77.
- Faza rezydualna nie jest już uznawana za kryterium diagnostyczne, ale pomaga wyjaśnić progresję schizofrenii78. W fazie rezydualnej halucynacje, urojenia i dezorganizacja myślenia są łagodne lub całkowicie nieobecne. Osoba może nadal doświadczać objawów z fazy prodromalnej79.
Zmienność objawów w czasie
U pacjentów z zaburzeniami psychiatrycznymi stabilność objawów ma ważne implikacje dla diagnozy, prognozy i leczenia80. W przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej występują znaczne wahania stabilności diagnostycznej, jednocześnie zidentyfikowano cechy związane z niższą stabilnością81.
Stabilność diagnostyczna, definiowana jako „stopień, w jakim diagnoza pozostaje niezmieniona podczas obserwacji”, jest ważnym sposobem walidacji początkowej diagnozy82. Analiza zidentyfikowała cechy związane z niestabilnością diagnostyczną, w tym skrajny wiek, płeć żeńską, objawy psychotyczne, zmiany w leczeniu, nadużywanie substancji i rodzinną historię zaburzeń afektywnych (nastroju)83.
Ważne jest, aby pamiętać, że zdrowie psychiczne lub choroba psychiczna danej osoby może się zmieniać w czasie, w zależności od wielu czynników84. Możliwe jest, że pacjent może mieć jeden zestaw objawów w jednym momencie, a po pewnym czasie te objawy mogą nie być obecne85.
Z czasem, w większości przypadków, liczba tych dobrych dni zmniejsza się i objawy zaczynają się ujawniać. Powoduje to znaczny dystres i wpływa na zdolność osoby do normalnego funkcjonowania86. Objawy chorób psychiatrycznych nie są stabilne i stałe w czasie87. Pacjenci mogą doświadczać dobrych dni, ale to nie jest oznaką ustąpienia objawów88. Niektórzy pacjenci mogą naturalnie uwolnić się od choroby, ale jest to wyjątek, a nie reguła89.
Rytm dobowy a objawy psychiatryczne
Objawy zaburzeń związanych z nastrojem nie są statyczne, ale mogą się zmieniać w ciągu 24-godzinnego okresu, z wzorcami wahającymi się od gorszych objawów rano, po południu lub wieczorem90.
Badania pokazały, że 11 z 13 cech psychiatrycznych było związanych z byciem chronotypem wieczornym, od depresji po zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, fobię społeczną i urojenia, podczas gdy tylko mania była związana z byciem chronotypem porannym91.
Osoby o chronotypie wieczornym miały również bardziej wyraźne negatywne objawy emocjonalne i objawy typu ADHD wieczorem, szczególnie wśród tych z wysokim nasileniem psychiatrycznych czynników osobowościowych92.
Bardziej szczegółowo93:
- Objawy związane ze zmęczeniem wykazywały najbardziej wyraźny wzorzec dobowy, osiągając szczyt rano i późnym wieczorem
- Osoby o chronotypie wieczornym miały gorsze wyniki w przypadku większości objawów: rano dla objawów związanych ze zmęczeniem i niskim napędem i motywacją, a wieczorem dla negatywnych objawów emocjonalnych i objawów typu ADHD
Znaczenie wczesnej interwencji
Wczesna interwencja ma kluczowe znaczenie w przypadku zaburzeń psychicznych, ponieważ odpowiednio szybkie leczenie często prowadzi do lepszych wyników i może zapobiec postępowi choroby. Rozpoznanie wczesnych objawów zaburzeń psychicznych jest pierwszym krokiem do poprawy94.
Ponad dekada badań na całym świecie wykazała, że wczesna interwencja często może zminimalizować lub opóźnić objawy, zapobiec hospitalizacji i poprawić rokowanie. Nawet jeśli dana osoba nie wykazuje jeszcze wyraźnych oznak diagnozy zaburzenia psychicznego, te wczesne objawy ostrzegawcze mogą być przerażające i destrukcyjne95.
Podobnie jak w przypadku innych chorób, wczesna interwencja może mieć kluczowe znaczenie w zapobieganiu temu, co mogłoby stać się poważną chorobą96. Każdą sytuację danej osoby należy dokładnie ocenić, a leczenie powinno być zindywidualizowane. Kompleksowe leczenie zapobiegające postępowi wczesnych objawów do poważnej choroby może obejmować stałe poradnictwo indywidualne i rodzinne, wsparcie zawodowe i edukacyjne, udział w wielorodzinnej grupie rozwiązywania problemów oraz leki, gdy jest to wskazane97.
Zaburzenia zdrowia psychicznego są trudniejsze do leczenia, jeśli czekasz, aż objawy się pogorszą. Długoterminowe leczenie podtrzymujące może również pomóc zapobiec nawrotowi objawów98.
W przypadku psychozy badania wykazały, że powszechne jest, iż osoba ma objawy psychotyczne przez ponad rok przed otrzymaniem leczenia. Zmniejszenie czasu trwania nieleczonej psychozy jest kluczowe, ponieważ wczesne leczenie często oznacza lepszy powrót do zdrowia99.
Diagnoza i ocena psychiatryczna
Początkowa ocena psychiatryczna osoby rozpoczyna się od stworzenia historii przypadku i przeprowadzenia badania stanu psychicznego. Mogą być przeprowadzane badania laboratoryjne, badania fizykalne i testy psychologiczne. Czasami wykonuje się badania neuroobrazowe lub neurofizjologiczne100.
Zaburzenia psychiczne są diagnozowane zgodnie z podręcznikami diagnostycznymi, takimi jak Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD) i Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych (DSM)101.
Aby określić diagnozę i sprawdzić powiązane powikłania, możesz mieć102:
- Badanie fizykalne. Lekarz może wykonać badanie fizykalne i zadać szczegółowe pytania na temat zdrowia. W niektórych przypadkach objawy psychiczne mogą być związane ze stanem fizycznym.
- Badania laboratoryjne. Mogą obejmować badania krwi i inne badania laboratoryjne, w tym badania tarczycy i badania przesiewowe w kierunku alkoholu i narkotyków.
- Psychologiczną ocenę. Lekarz lub psycholog zada pytania dotyczące myśli, uczuć i zachowań.
Czasami trudno jest ustalić, które zaburzenie psychiczne może powodować objawy. Ale poświęcenie czasu i wysiłku na uzyskanie dokładnej diagnozy pomoże określić odpowiednie leczenie103.
Lekarze pierwszego kontaktu często diagnozują i leczą zaburzenia psychiatryczne, szczególnie u pacjentów zapisanych do planów opieki zarządzanej. Jedno badanie wykazało, że 25-30% pacjentów zgłaszających się do lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej ma zaburzenia psychiatryczne104.
Aby uniknąć przeoczenia diagnozy psychiatrycznej, lekarze rodzinni powinni stosować systematyczne podejście podczas oceny pacjenta pod kątem objawów psychiatrycznych, podobnie jak podejście stosowane w medycznym przeglądzie układów105.
Różnicowanie objawów psychiatrycznych i somatycznych
Dysfunkcja mózgu związana z niektórymi schorzeniami medycznymi i neurologicznymi może wywoływać praktycznie każdy objaw psychiatryczny. Oznacza to, że zawsze istnieje szansa, że prezentacje uznawane za psychiatryczne są w rzeczywistości wyjaśnione przez niezidentyfikowaną patologię medyczną106.
Stany psychiatryczne mają tendencję do rozwijania się podstępnie, a nie w ciągu godzin lub dni107. Pełne badanie fizykalne i neurologiczne, podstawowa ocena poznawcza i rutynowe badania przesiewowe krwi psychiatrycznej powinny być przeprowadzone u wszystkich pacjentów prezentujących nowo pojawiające się objawy psychiatryczne108.
Ocena poznawcza jest fundamentalna dla identyfikacji majaczenia i/lub encefalopatii, przy czym upośledzenie w testach trwałej uwagi ma szczególną czułość109. Limbiczne zapalenie mózgu, zwłaszcza zapalenie mózgu z przeciwciałami przeciwko receptorowi NMDA, należy rozważyć jako diagnozę różnicową w pierwszych prezentacjach psychozy110.
Objawy psychiatryczne odzwierciedlają dysfunkcję mózgu. Gdy wynikają one ze schorzeń medycznych i/lub neurologicznych, prawdopodobne jest dodatkowe dowody dysfunkcji układu nerwowego; może to manifestować się jako zaburzenia motoryczne (np. dyzartria lub zmieniony chód), sensoryczne (np. deficyty pola widzenia lub neuropatia obwodowa), poznawcze lub językowe111.
Te diagnozy powinny być zawsze brane pod uwagę w przypadku zaburzeń ruchu, napadów, wyraźnych zaburzeń poznawczych, zaburzeń autonomicznych lub oporności na leczenie112. Limbiczne zapalenie mózgu jest również potencjalną diagnozą różnicową w starszych pierwszych prezentacjach psychozy, gdy bardziej prawdopodobny jest podstawowy nowotwór113.
Wiele zaburzeń ogólnomedycznych wywołuje objawy, które naśladują specyficzne zaburzenia psychiatryczne114. Wiele leków może powodować objawy psychiatryczne; najczęstsze klasy przyczyn związanych z lekami to leki aktywne w ośrodkowym układzie nerwowym, leki przeciwcholinergiczne i kortykosteroidy115.
Pacjenci z zaburzeniami psychicznymi mogą rozwinąć niezwiązane zaburzenie fizyczne, które powoduje nowe lub pogorszone objawy psychiczne116. Nie należy zakładać, że wszystkie objawy psychiatryczne u pacjentów ze znanym zaburzeniem psychiatrycznym są spowodowane tym zaburzeniem117.
Pacjenci zgłaszający się na opiekę psychiatryczną czasami mają niezdiagnozowane ogólnomedyczne zaburzenia, które nie są przyczyną ich objawów psychiatrycznych, ale mimo to wymagają oceny i leczenia118. Celem oceny medycznej jest diagnoza podstawowych i współistniejących zaburzeń ogólnomedycznych, a nie postawienie konkretnej diagnozy psychiatrycznej119.
Objawy, które pojawiły się krótko po znaczącym urazie fizycznym lub po rozpoczęciu nowego leku, mogą być spowodowane tymi zdarzeniami120. Zaburzenie związane z używaniem substancji może, ale nie musi być przyczyną nowych objawów psychiatrycznych; około 10 do 45% pacjentów z zaburzeniami psychiatrycznymi ma również zaburzenia związane z używaniem substancji121.
Leczenie zaburzeń psychiatrycznych
W większości przypadków objawy mogą być kontrolowane za pomocą kombinacji leków i terapii rozmową (psychoterapii)122. Leczenie zależy od rodzaju zaburzenia psychicznego, jego ciężkości i tego, co najlepiej działa dla ciebie. W wielu przypadkach najlepiej sprawdza się kombinacja leczenia123.
Leczenie zaburzeń psychicznych może obejmować124:
- Leki: Niektóre choroby psychiczne dobrze reagują na leki, takie jak leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne. Te leki zmieniają chemię w mózgu, więc doświadczasz mniej objawów.
- Psychoterapia: Podczas psychoterapii uczysz się lepiej zrozumieć swoje stan zdrowia psychicznego. Rozwijasz zdrowe sposoby radzenia sobie i codziennego funkcjonowania. Niektóre osoby korzystają z terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), która koncentruje się na zmianie negatywnych wzorców myślenia.
- Terapia mózgu: Czasami leki i psychoterapia nie działają wystarczająco dobrze. W takich przypadkach lekarze mogą zalecić terapię elektrowstrząsową (ECT) lub przezczaszkową stymulację magnetyczną (TMS). Te zabiegi stymulują mózg, aby lepiej kontrolować nastrój i objawy.
Leczenie może obejmować leki przeciwpsychotyczne, psychoterapię, leczenie nadużywania substancji i inne modalności, takie jak podejścia interwencyjne, asertywne leczenie społecznościowe, wzmacnianie społecznościowe i wspierane zatrudnienie125.
Leczenie może być prowadzone w trybie ambulatoryjnym lub stacjonarnym, w zależności od ciężkości upośledzenia funkcjonalnego lub ryzyka dla danej osoby lub społeczności126. Skuteczność i działania niepożądane leków psychiatrycznych mogą się różnić w zależności od pacjenta127.
Leczenie psychiatryczne zmieniło się w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. W przeszłości pacjenci psychiatryczni byli często hospitalizowani przez sześć miesięcy lub dłużej, w niektórych przypadkach hospitalizacja trwała wiele lat128. Średni pobyt na leczeniu psychiatrycznym w szpitalu znacznie się zmniejszył od lat 60., jest to trend znany jako deinstytucjonalizacja129.
Dziś w większości krajów ludzie otrzymujący leczenie psychiatryczne częściej są leczeni jako pacjenci ambulatoryjni. Jeśli wymagana jest hospitalizacja, średni pobyt w szpitalu wynosi około jednego do dwóch tygodni, a tylko niewielka liczba osób otrzymuje długoterminową hospitalizację130.
Psychiatryczne oddziały szpitalne mogą być zabezpieczone (dla osób, które są uważane za szczególnie zagrożone przemocą lub samookaleczeniem) lub otwarte/niezamknięte131. W wielu rozwiniętych krajach nastąpiło masowe zmniejszenie liczby łóżek psychiatrycznych od połowy XX wieku, wraz z rozwojem opieki środowiskowej132.
Indywidualizacja leczenia
Pracując razem, ty i twój lekarz podstawowej opieki zdrowotnej lub specjalista zdrowia psychicznego możecie zdecydować, które leczenie może być najlepsze, w zależności od twoich objawów i ich ciężkości, twoich osobistych preferencji, skutków ubocznych leków i innych czynników133.
Leczenie zaburzeń zdrowia psychicznego jest bardzo zindywidualizowane i unikalne dla każdej osoby. Leczenie często obejmuje kombinację terapii134. Psychiatrzy mogą przepisywać leki, aby pomóc w leczeniu schorzeń zdrowia psychicznego. Te leki działają, aby zmienić sygnalizację chemiczną i komunikację w mózgu, co może zminimalizować niektóre objawy pewnych zaburzeń psychiatrycznych135.
Każda sytuacja danej osoby musi być dokładnie oceniona, a leczenie powinno być zindywidualizowane. Kompleksowe leczenie zapobiegające postępowi wczesnych objawów do poważnej choroby może obejmować stałe poradnictwo indywidualne i rodzinne, wsparcie zawodowe i edukacyjne, udział w wielorodzinnej grupie rozwiązywania problemów oraz leki, gdy jest to wskazane136.
Skuteczność leczenia
Większość osób z zaburzeniami behawioralnymi zdrowia może kontrolować swoje objawy. Prowadzą pełne, satysfakcjonujące życie przy odpowiednim leczeniu. Niektóre osoby będą potrzebowały zarządzać chorobą psychiczną przez resztę życia. U innych objawy poprawiają się wraz z wiekiem. Ogólnie rzecz biorąc, choroby psychiczne mają tendencję do osiągania szczytu u młodych dorosłych w wieku 18-25 lat, a następnie znacznie zmniejszają się po 50 roku życia137.
Z odpowiednią diagnozą i właściwym leczeniem możliwe jest dojście do zdrowia po psychozie. Niektórzy ludzie, którzy otrzymują wczesne leczenie, nigdy nie doświadczają kolejnego epizodu psychotycznego. Dla innych osób powrót do zdrowia oznacza zdolność do prowadzenia satysfakcjonującego i produktywnego życia, nawet jeśli objawy psychotyczne czasami powracają138.
Każda osoba leczona z powodu zaburzenia psychotycznego może reagować na terapię inaczej. Niektórzy pokażą poprawę szybko. Dla innych może to zająć tygodnie lub miesiące, aby uzyskać ulgę w objawach139. Ogólnie rzecz biorąc, nie, zaburzenie psychotyczne nie może być wyleczone, ale zależy to od rodzaju zaburzenia, które masz. Poszczególne epizody psychotyczne są zwykle uleczalne. Około 25% osób, które mają epizod psychotyczny, nigdy nie ma kolejnego140.
Zależy to od rodzaju zaburzenia psychotycznego i osoby, która je ma. Ale te zaburzenia są uleczalne, a większość ludzi będzie miała dobry powrót do zdrowia dzięki leczeniu i ścisłej opiece follow-up141.
Wiele osób, które żyją z chorobą Huntingtona, ma historie powrotu do zdrowia, które prowadzą ich do życia o znaczeniu. Niektórzy ludzie całkowicie dochodzą do zdrowia po schizofrenii i nie mają już objawów. Niektórzy, którzy żyją ze schizofrenią, mogą znacznie poprawić swój stan dzięki ciągłemu leczeniu. Niektórzy poprawiają się dzięki leczeniu, ale potrzebują ciągłego wsparcia. Może to pochodzić od zespołów zdrowia psychicznego NHS, opieki społecznej, rodziny, organizacji charytatywnych lub innych organizacji142.
Wyzwania i perspektywy w psychiatrii
Mimo postępów w dziedzinie psychiatrii, nadal istnieją znaczące wyzwania w diagnozowaniu i leczeniu zaburzeń psychicznych. Pole psychiatrii nadal ewoluuje, z nowymi badaniami i podejściami terapeutycznymi stale rozwijającymi się.
Wpływ chorób psychicznych na życie codzienne
Choroby psychiczne mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie, relacje i ogólną jakość życia. Objawy schizofrenii zazwyczaj upośledzają zdolność do wykonywania złożonych i trudnych funkcji poznawczych i motorycznych; więc objawy często znacząco zaburzają pracę, relacje społeczne i samopielęgnację. Bezrobocie, izolacja, pogorszone relacje i obniżona jakość życia są częstymi konsekwencjami143.
Nieleczone, choroby psychiczne mogą powodować poważne emocjonalne, behawioralne i fizyczne problemy zdrowotne. Powikłania czasami związane z chorobą psychiczną obejmują144:
- Nieszczęście i zmniejszoną satysfakcję z życia
- Konflikty rodzinne
- Trudności z pracą lub szkołą
- Problemy z nadużywaniem narkotyków
- Problemy prawne i finansowe
- Ubóstwo i bezdomność
- Samookaleczanie i krzywdzenie innych, w tym samobójstwo lub zabójstwo
- Osłabiony układ odpornościowy, czyniący cię bardziej podatnym na choroby
- Problemy z sercem i innymi narządami
Konsekwencje nierozwiązania problemów zdrowia psychicznego u młodzieży przenoszą się na dorosłość, upośledzając zarówno zdrowie fizyczne, jak i psychiczne oraz ograniczając możliwości prowadzenia satysfakcjonującego życia jako dorośli145. Młodzież z problemami zdrowia psychicznego jest szczególnie narażona na wykluczenie społeczne, dyskryminację, stygmatyzację (wpływającą na gotowość do szukania pomocy), trudności edukacyjne, zachowania ryzykowne, fizyczne problemy zdrowotne i naruszenia praw człowieka146.
Kiedy należy skonsultować się z psychiatrą
Psychiatrzy to lekarze, którzy są przeszkoleni w diagnozowaniu zaburzeń zdrowia psychicznego, prowadzeniu terapii rozmową i przepisywaniu leków psychotropowych147. Dane pokazują, że problemy ze zdrowiem psychicznym są powszechne w USA, co piąty dorosły doświadcza jakiejś formy zaburzenia zdrowia psychicznego148.
Psychiatrzy są dobrym wyborem dla osób, które149:
- Mają ciężkie objawy zdrowia psychicznego, które zaburzają codzienne funkcjonowanie
- Są zainteresowane lekami behawioralnymi jako częścią ich leczenia
- Nie widzą poprawy przy samej terapii rozmową
Objawy, które mogą wskazywać na potrzebę konsultacji z psychiatrą, obejmują150:
- Ciężkie objawy zdrowia psychicznego, które wpływają na codzienne funkcjonowanie, takie jak nadmierny niepokój lub uporczywe uczucia smutku i beznadziei
- Myśli samobójcze lub samookaleczenie
- Myśli o krzywdzeniu innych osób
- Zmiany w wadze, apetycie lub wzorcach snu
- Urojenia
- Przemoc, pobudzenie lub emocjonalne wybuchy
- Słaba koncentracja lub uwaga
- Brak poprawy przy lekach behawioralnych przepisanych przez lekarza podstawowej opieki
- Brak poprawy przy samej terapii rozmową
- Zdiagnozowanie stanu, o którym wiadomo, że reaguje na leki jako część leczenia (jak depresja lub lęk)
Leczenie zależy od twoich konkretnych objawów i diagnozy, ale łączenie zarządzania lekami i terapii rozmową może pomóc niektórym ludziom lepiej zarządzać swoimi objawami151.
Nowe kierunki w psychiatrii
Psychiatria jako dziedzina kontynuuje rozwój, stając się bardziej biologiczna i mniej koncepcyjnie odizolowana od innych dziedzin medycznych152. Pojawiające się terapie, które wykorzystują porę dnia do wzmocnienia efektów leczenia w psychiatrii, dają obiecujące wyniki, ale bardziej skuteczne i powszechne zastosowania terapeutyczne w opiece nad zdrowiem psychicznym zależą od lepszego zrozumienia, jak i dlaczego objawy psychiatryczne różnią się w ciągu dnia153.
Istnieją skuteczne opcje leczenia, w tym interwencje psychospołeczne, interwencje behawioralne, terapia zajęciowa i logopedyczna. W przypadku niektórych diagnoz i grup wiekowych można również rozważyć leki154.
W celu zaobserwowania zmiany w zachowaniach związanych ze snem konieczna jest stała praca w celu promowania polityk opartych na nauce, które pomagają poprawić zdrowie snu, takich jak zachęcanie pracodawców do pomocy w promowaniu zdrowego snu i wprowadzanie późniejszych godzin rozpoczęcia zajęć szkolnych155.
Obecne dostępne leczenie, takie jak takryna (Cognex) i donepezil (Aricept), jest najbardziej użyteczne we wczesnych stadiach choroby, co podkreśla znaczenie wczesnego wykrywania zaburzeń, takich jak demencja156.
Dla pacjentów z psychozą ważne jest znalezienie specjalisty zdrowia psychicznego, który jest przeszkolony w leczeniu psychozy i który sprawia, że osoba czuje się komfortowo. Przy wczesnej diagnozie i odpowiednim leczeniu możliwe jest wyleczenie z psychozy. Niektórzy ludzie, którzy otrzymują wczesne leczenie, nigdy nie doświadczają kolejnego epizodu psychotycznego. Dla innych osób powrót do zdrowia oznacza zdolność do prowadzenia satysfakcjonującego i produktywnego życia, nawet jeśli objawy psychotyczne czasami powracają157.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.