Ostre zapalenie zatok
Epidemiologia
Ostre zapalenie zatok (OZZ) jest powszechną jednostką kliniczną, dotykającą około 10-16% populacji dorosłych rocznie, z zapadalnością sięgającą 15-40 epizodów na 1000 pacjentów rocznie. Choroba wykazuje wyraźną sezonowość, z największą częstością występowania od jesieni do wiosny, co koreluje z infekcjami wirusowymi górnych dróg oddechowych, głównie rhinowirusami i koronawirusami. OZZ częściej dotyka kobiety (20,3%) niż mężczyzn (11,5%), a ryzyko zmniejsza się z wiekiem. Etiologia obejmuje głównie ostre wirusowe zapalenie zatok (90-98% przypadków u dorosłych), z niewielkim odsetkiem przejścia do bakteryjnego zapalenia zatok (0,5-2% u dorosłych, 5-10% u dzieci). Najczęstszymi patogenami bakteryjnymi są Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae, zwłaszcza w zakażeniach pozaszpitalnych. Czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu, starszy wiek, astmę, czynniki odontogenne i jatrogenne, niedobory odporności oraz przeszkody anatomiczne.
Epidemiologia ostrego zapalenia zatok
Ostre zapalenie zatok (OZZ) jest jedną z najczęściej diagnozowanych chorób w praktyce klinicznej. Szacuje się, że dotyka około 1 na 7-8 dorosłych osób rocznie, co stanowi około 10-16% populacji ogólnej 123. W samych Stanach Zjednoczonych rocznie diagnozuje się około 30-35 milionów przypadków ostrego zapalenia zatok 456. W Wielkiej Brytanii ostre zapalenie zatok dotyka około 3 na 1000 osób 7. W Europie ocenia się, że 1-2 na 100 konsultacji w podstawowej opiece zdrowotnej dotyczy ostrego zapalenia zatok 89.
Różnice demograficzne
Ostre zapalenie zatok częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn, z częstością odpowiednio 20,3% i 11,5% 10. Wyższa częstość występowania u kobiet może być związana z ich częstszym kontaktem z małymi dziećmi 11. Choć ostre zapalenie zatok może dotykać osoby w każdym wieku, najczęściej występuje między 5. a 7. dekadą życia 1213. Co interesujące, badanie Hoffmansa i współpracowników wykazało, że ryzyko ostrego zapalenia zatok zmniejsza się wraz z wiekiem 14.
Sezonowość
Występowanie ostrego zapalenia zatok wykazuje wyraźną sezonowość. Najwyższa zapadalność przypada na okres od wczesnej jesieni do wczesnej wiosny, co jest związane z sezonowością wirusowych infekcji górnych dróg oddechowych 151617. Infekcje rhinowirusowe są najczęstsze jesienią i wiosną, podczas gdy infekcje koronawirusowe występują głównie od grudnia do marca 18.
Ostre zapalenie zatok – kategorie i etiologia
Ostre zapalenie zatok można podzielić na kilka kategorii etiologicznych, z których najczęstsze to ostre wirusowe zapalenie zatok i ostre bakteryjne zapalenie zatok.
Ostre wirusowe zapalenie zatok
Ostre wirusowe zapalenie zatok, czyli tzw. przeziębienie, jest niezwykle częstą chorobą – średnio występuje 2-5 razy rocznie u dorosłych i do 10 razy rocznie u dzieci 19. U dorosłych wirusy są przyczyną aż 90-98% wszystkich przypadków ostrego zapalenia zatok 2021. Przeciętny dorosły ma 2-3 wirusowe infekcje górnych dróg oddechowych rocznie, a 90% przeziębień wiąże się z wirusowym zapaleniem zatok 22.
Ostre bakteryjne zapalenie zatok
Szacuje się, że jedynie 0,5-2% przypadków wirusowego zapalenia zatok u dorosłych rozwija się w infekcje bakteryjne, podczas gdy u dzieci odsetek ten wynosi 5-10% 2324. Według innych źródeł, około 0,5% wszystkich infekcji górnych dróg oddechowych jest powikłanych zapaleniem zatok, a zapadalność na ostre zapalenie zatok waha się od 15 do 40 epizodów na 1000 pacjentów rocznie, w zależności od środowiska 25.
W przypadkach ostrego bakteryjnego zapalenia zatok u dorosłych, najczęstszymi patogenami są Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae, co zostało potwierdzone w badaniach materiału uzyskanego podczas punkcji zatoki szczękowej 26. U pacjentów z zakażeniami szpitalnymi, częściej występują zakażenia bakteriami Gram-ujemnymi 27.
Powiązane czynniki ryzyka
Główne czynniki ryzyka rozwoju ostrego zapalenia zatok obejmują 28:
- Palenie tytoniu
- Starszy wiek
- Podróże lotnicze
- Nurkowanie głębinowe
- Pływanie
- Astmę
Według wytycznych EPOS2020, czynniki zwiększające ryzyko bakteryjnego ostrego zapalenia zatok to 30:
- Czynniki odontogenne: infekcje i zabiegi chirurgiczne
- Czynniki jatrogenne: operacje zatok, zgłębniki nosowo-żołądkowe, tamponada nosa, wentylacja mechaniczna
- Niedobory odporności: HIV, niedobory immunoglobulin
- Pierwotne i wtórne upośledzenie rzęsek: mukowiscydoza, pierwotna dyskineza rzęsek (zespół Kartagenera)
- Palenie tytoniu
- Wtórne zespoły nieruchomych rzęsek (poinfekcyjne, uszkodzenia po narażeniu na szkodliwe czynniki)
- Przeszkody strukturalne/mechaniczne: skrzywienie przegrody nosowej, polipy nosa, przerost małżowin, guzy, urazy, ciała obce, ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń
- Obrzęk błony śluzowej: poprzedzająca wirusowa infekcja górnych dróg oddechowych, alergiczny nieżyt nosa, inne rodzaje nieżytu nosa
Znaczenie kliniczne i ekonomiczne
Koszty i obciążenie systemu opieki zdrowotnej
Ostre zapalenie zatok stanowi znaczące obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej. W Stanach Zjednoczonych roczne koszty leczenia zapalenia zatok oszacowano na ponad 11 miliardów dolarów, z czego około 3 miliardy dolarów przeznaczane są na ostre zapalenie zatok 3233. Według innych źródeł, w 1996 roku Amerykanie wydali około 3,39 miliarda dolarów na leczenie zapalenia zatok, a samo obciążenie ekonomiczne związane z ostrym zapaleniem zatok u dzieci wynosi 1,77 miliarda dolarów rocznie 34.
Ostre zapalenie zatok jest piątą najczęstszą przyczyną wypisywania antybiotyków, odpowiadając za około 0,4% wszystkich diagnoz ambulatoryjnych 35. Zapalenie zatok odpowiada za około 1 na 5 recept antybiotykowych dla dorosłych 3637. W 2002 roku 9% pediatrycznych recept na antybiotyki i 18% recept dla dorosłych zostało wystawionych z diagnozą ostrego zapalenia zatok 38.
Nadużywanie antybiotyków
Pomimo faktu, że 70% pacjentów z ostrym zapaleniem zatok poprawia się bez antybiotyków, pozostaje ono piątym najczęstszym wskazaniem do przepisywania leków przeciwbakteryjnych przez lekarzy 39. W Europie i Ameryce Północnej ponad 90% pacjentów z diagnozą ostrego zapalenia zatok w podstawowej opiece zdrowotnej otrzymuje recepty na antybiotyki, mimo samoograniczającego się charakteru zakażeń zatok i wyników wielu badań klinicznych, które pokazują, że większość pacjentów w grupach placebo poprawia się prawie tak szybko jak ci, którzy otrzymują leczenie antybiotykami 40.
Badanie oceniające zasadność przepisywania antybiotyków na ostre zapalenie zatok wykazało, że aż 81% recept na antybiotyki dla pacjentów z ostrym zapaleniem zatok było nieodpowiednich. Najczęstsze błędy w przepisywaniu obejmowały brak wskazań do antybiotykoterapii i nadmierny czas jej trwania, co występowało w około 50% przypadków zapalenia zatok 41.
Powikłania i specjalne populacje pacjentów
Powikłania ostrego zapalenia zatok
Powikłania ostrego bakteryjnego zapalenia zatok są bardzo rzadkie – nie występowały w grupach placebo w badaniach klinicznych antybiotyków prowadzonych w podstawowej opiece zdrowotnej 42. Jednak nieleczone ostre zapalenie zatok może prowadzić do różnych powikłań i wymaga dłuższego kursu antybiotyków dla uzyskania poprawy 43.
Ostre zapalenie zatok w szczególnych populacjach
Ostre zapalenie zatok w populacji pacjentów oddziałów intensywnej terapii stanowi odrębną jednostkę, występującą u 18-32% pacjentów z przedłużonymi okresami intubacji, i zwykle jest diagnozowane podczas oceny niewyjaśnionej gorączki 44.
Rhinocerebralne mucormykoza występuje u pacjentów z obniżoną odpornością, w tym u pacjentów z cukrzycą i kwasicą ketonową, biorców przeszczepów, pacjentów z nowotworami hematologicznymi oraz pacjentów leczonych przewlekle glikokortykosteroidami lub deferoksaminą. Wskaźniki śmiertelności w mucormykozie wynoszą od 30% do 70%. Wskaźnik śmiertelności u pacjentów z cukrzycą wydaje się być niższy niż u pacjentów bez cukrzycy i u pacjentów z zajęciem wewnątrzmózgowym. Wskaźniki przeżycia są najwyższe, gdy odstęp od diagnozy do leczenia jest krótszy niż 6 dni 45.
Nowe trendy i badania
Wpływ szczepień na epidemiologię
Wprowadzenie 13-walentnej szczepionki przeciwko pneumokokom (PCV13) przyczyniło się do zmniejszenia częstości występowania ostrego zapalenia zatok. Badania wykazały, że w latach 2000-2018 ogólna zapadalność na ostre zapalenie zatok we wszystkich grupach wiekowych spadła o 18% (z 33 do 27 na 1000 osób), przy czym spadki obserwowano we wszystkich grupach wiekowych z wyjątkiem osób powyżej 65 roku życia 46. W związku z okresem po wprowadzeniu PCV13, występowanie ostrego zapalenia zatok zmniejszyło się (współczynnik częstości występowania [IRR] wyniósł 0,88) 47.
Ogólnie wykorzystanie antybiotyków zmniejszyło się w okresie po wprowadzeniu PCV13 (IRR wyniósł 0,65). Badanie to potwierdza wcześniejsze wyniki pokazujące, że PCV13 zmniejsza częstość występowania ostrego zapalenia zatok, a także podkreśla często niedocenianą dodatkową korzyść ze szczepień: mniejszą liczbę recept na antybiotyki w przypadku tych infekcji 48.
Wyzwania w diagnostyce
Infekcje zatok pozostają głównym powodem, dla którego pacjentom przepisuje się antybiotyki, których nie potrzebują. Może to wynikać z braku wystarczających wytycznych dla klinicystów dotyczących tego, które objawy i oznaki dokładnie wskazują na bakteryjne zapalenie zatok 49.
Badanie przeprowadzone przez Uniwersytet w Georgii analizowało istniejącą literaturę medyczną dotyczącą diagnostyki zakażenia zatok. „Dane na temat klinicznego diagnozowania zapalenia zatok nie są najlepsze”, stwierdził dr Mark Ebell, profesor epidemiologii i biostatystyki z College of Public Health UGA i główny autor badania. „Stwierdziliśmy, że nie ma zbyt wielu danych dotyczących poszczególnych objawów i symptomów” 50.
Tylko jedna na trzy infekcje zatok jest spowodowana przez bakterie, ale prawie trzech na czterech pacjentów otrzymuje antybiotyki do leczenia swojej choroby. W dobie rosnącej oporności na antybiotyki, ta rozbieżność między przepisywaniem a potrzebą stanowi problem 51.
W badaniu opublikowanym w Annals of Family Medicine, Ebell i jego współautorzy starali się zidentyfikować, czy określone objawy, takie jak kaszel, ból głowy lub przebarwiona wydzielina, najlepiej przewidują obecność bakteryjnego zapalenia zatok. Stwierdzili, że ogólne wrażenie klinicysty dotyczące objawów pacjenta, które opiera się na doświadczeniu i ocenie lekarza, było najdokładniejszą metodą diagnozy. Skargi pacjenta na nieprzyjemny zapach i ból w górnych zębach były odpowiednio drugim i trzecim najdokładniejszym objawem zakażenia zatok 52.
| Typ ostrego zapalenia zatok | Częstość występowania | Populacja | Źródło |
|---|---|---|---|
| Ostre wirusowe zapalenie zatok (przeziębienie) | 2-5 epizodów rocznie Do 10 epizodów rocznie |
Dorośli Dzieci |
EPOS |
| Ostre powirusowe zapalenie zatok | 18% (17-21%) | Populacja ogólna | Hoffmans et al. |
| Ostre bakteryjne zapalenie zatok | 0,5-2% 5-10% |
Dorośli z wirusowym zapaleniem zatok Dzieci z wirusowym zapaleniem zatok |
StatPearls |
| Ostre zapalenie zatok – ogólnie | 1 na 7-8 dorosłych 10-16% populacji 15-40 epizodów/1000 pacjentów/rok |
Populacja ogólna Populacja ogólna W zależności od środowiska |
Multiple sources |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.