Nefropatia cukrzycowa
Objawy
Nefropatia cukrzycowa jest przewlekłym powikłaniem cukrzycy typu 1 i 2, prowadzącym do stopniowej utraty funkcji nerek i stanowiącym najczęstszą przyczynę schyłkowej niewydolności nerek (ESRD) na świecie. Patogeneza obejmuje uszkodzenie naczyń kłębuszków nerkowych przez przewlekłą hiperglikemię, co skutkuje przerostem kłębuszków, zgrubieniem błony podstawnej, zanikiem wypustek podocytów oraz ekspansją macierzy mezangialnej. Choroba przebiega przez pięć stadiów, od wczesnej hiperfiltracji i mikroalbuminurii (stadium 1 i 2, z GFR 60-89% i uACR ≥30 mg/g) do zaawansowanej niewydolności nerek (stadium 5, ESRD), wymagającej dializy lub przeszczepu. Objawy kliniczne pojawiają się zwykle w stadium 3 i późniejszych, obejmując m.in. piankowaty mocz, obrzęki, nadciśnienie, zmęczenie, nudności, świąd skóry oraz zaburzenia świadomości w zaawansowanych stadiach. Progresja nefropatii jest powolna, często trwająca 10-25 lat od rozpoznania cukrzycy, a wczesne stadium jest bezobjawowe, co podkreśla konieczność regularnego monitorowania funkcji nerek (badanie ACR moczu, kreatynina, eGFR) u pacjentów z cukrzycą zgodnie z zaleceniami ADA.
- Nefropatia cukrzycowa – definicja i epidemiologia
- Patofizjologia nefropatii cukrzycowej
- Stadia nefropatii cukrzycowej i ich progresja
- Stadium 1 – Wczesne zmiany
- Stadium 2 – Łagodne uszkodzenie nerek
- Stadium 3 – Umiarkowane uszkodzenie nerek
- Stadium 4 – Poważne uszkodzenie nerek
- Stadium 5 – Niewydolność nerek
- Czasowy przebieg progresji choroby
- Objawy nefropatii cukrzycowej
- Monitorowanie i wczesne wykrywanie nefropatii cukrzycowej
- Powikłania nefropatii cukrzycowej
- Czynniki ryzyka progresji nefropatii cukrzycowej
- Podsumowanie progresji nefropatii cukrzycowej
Nefropatia cukrzycowa – definicja i epidemiologia
Nefropatia cukrzycowa (choroba nerek w przebiegu cukrzycy) jest poważnym powikłaniem cukrzycy typu 1 i typu 2. Jest to przewlekła choroba nerek występująca u osób z cukrzycą, charakteryzująca się stopniową utratą funkcji nerek. W Stanach Zjednoczonych około 1 na 3 osoby żyjące z cukrzycą ma nefropatię cukrzycową, co czyni ją najczęstszą przyczyną schyłkowej niewydolności nerek na świecie.12
Nefropatia cukrzycowa wpływa na prawidłową pracę nerek związaną z usuwaniem produktów przemiany materii i nadmiaru płynów z organizmu. Statystyki pokazują, że około 30-40% osób z cukrzycą typu 1 i typu 2 rozwinie jakąś formę nefropatii cukrzycowej, a u niektórych z nich dojdzie do niewydolności nerek wymagającej dializy lub przeszczepu.34
Patofizjologia nefropatii cukrzycowej
Nefropatia cukrzycowa rozwija się, gdy cukrzyca uszkadza naczynia krwionośne i inne komórki w nerkach. Długotrwałe podwyższenie poziomu cukru we krwi może uszkodzić ściany drobnych naczyń krwionośnych w kłębuszkach nerkowych, które odpowiadają za filtrowanie krwi.56
Z czasem cukrzyca, która nie jest dobrze kontrolowana, może uszkodzić naczynia krwionośne w nerkach, które filtrują odpady z krwi. Prowadzi to do uszkodzenia nerek i powoduje wysokie ciśnienie krwi. Wysokie ciśnienie krwi może spowodować dalsze uszkodzenie nerek poprzez zwiększenie ciśnienia w układzie filtrującym nerek.78
Główne zmiany patologiczne w nefropatii cukrzycowej obejmują przerost kłębuszków nerkowych, zgrubienie błony podstawnej kłębuszków, zanik wypustek podocytów i ekspansję macierzy mezangialnej. Proces ten prowadzi do powstawania mikroalbuminuria/” title=”mikroalbuminuria” class=”to-tag” data-termid=”19035″>mikroalbuminurii, a następnie makroalbuminurii i postępującego spadku filtracji kłębuszkowej.910
Stadia nefropatii cukrzycowej i ich progresja
Nefropatia cukrzycowa ma pięć stadiów opisujących progresję choroby od najmniej do najbardziej zaawansowanej. Każde stadium charakteryzuje się specyficznymi zmianami w funkcjonowaniu nerek.11
Stadium 1 – Wczesne zmiany
W stadium 1 występuje pewne uszkodzenie nerek, ale nadal funkcjonują one prawidłowo. Na tym etapie zwykle nie występują żadne objawy, choć w badaniach można wykryć hiperflitrację kłębuszkową i przerost nerek. Mogą pojawić się wczesne zmiany patologiczne, takie jak zgrubienie błony podstawnej kłębuszków (GBM).1213
W tym stadium pacjent może mieć: piankowaty mocz, wskazujący na obecność albuminy, okazjonalne zmęczenie i nieco podwyższone ciśnienie krwi. Jednak większość osób nie zauważa żadnych objawów.14
Stadium 2 – Łagodne uszkodzenie nerek
W stadium 2 nefropatii cukrzycowej wskaźnik filtracji kłębuszkowej (GFR) wynosi między 60% a 89%, a poziom albuminy w moczu (uACR) wynosi 30 lub więcej przez co najmniej 3 miesiące. Występuje łagodne uszkodzenie nerek, z pewną utratą funkcji.15
Podobnie jak w stadium 1, pacjent może nie mieć żadnych objawów lub może doświadczać: piankowatego moczu, okazjonalnego zmęczenia i nieco podwyższonego ciśnienia krwi.16
Stadium 3 – Umiarkowane uszkodzenie nerek
Do stadium 3 nefropatii cukrzycowej mogą już zacząć pojawiać się objawy. Stadium to dzieli się na 3A i 3B, w zależności od stopnia uszkodzenia nerek.17
Objawy stadium 3A i 3B mogą obejmować: częstsze lub rzadsze oddawanie moczu, zmęczenie, suchą lub swędzącą skórę, nudności, utratę apetytu, trudności z koncentracją, bolesne skurcze mięśni, obrzęk lub drętwienie ramion, stóp, kostek lub nóg, niezamierzoną utratę wagi.1819
Stadium 4 – Poważne uszkodzenie nerek
W stadium 4 nefropatii cukrzycowej występuje poważna utrata funkcji nerek. GFR wynosi od 15% do 29% przez 3 miesiące lub dłużej. Jest to poważny stan, który wymaga ścisłego monitorowania, aby zapobiec niewydolności nerek.2021
Na tym etapie pacjent prawdopodobnie doświadczy objawów. Oprócz objawów wcześniejszych stadiów, objawy stadium 4 mogą obejmować: oddech pachnący rybą lub amoniakiem, problemy ze snem, duszność, obrzęk rąk i stóp oraz zmiany w częstotliwości oddawania moczu.2223
Stadium 5 – Niewydolność nerek
Stadium 5 nefropatii cukrzycowej, nazywane również krańcową niewydolnością nerek (ESRD) lub niewydolnością nerek, jest końcowym i najpoważniejszym stadium nefropatii cukrzycowej. W tym stadium nerki przestają pracować lub są bliskie niewydolności.24
Pacjent może doświadczyć następujących objawów oprócz tych z wcześniejszych stadiów: ból w klatce piersiowej lub ucisk, dezorientacja, senność, drgawki w skrajnych przypadkach. Na tym etapie konieczna jest dializa lub przeszczep nerki, aby utrzymać pacjenta przy życiu.2526
Czasowy przebieg progresji choroby
Czas, w którym nefropatia cukrzycowa postępuje, może być zróżnicowany. Zmiany w nerkach, takie jak zgrubienie nefronów, mogą rozpocząć się około 1,5 do 2 lat po rozpoznaniu cukrzycy typu 2.27
Zwiększenie ilości albuminy w moczu i zmniejszenie wskaźnika filtracji kłębuszkowej mogą zacząć występować 10-15 lat po rozpoznaniu cukrzycy. Według jednego badania, u jednej trzeciej osób wykazano wysokie poziomy albuminy w moczu 15 lat po rozpoznaniu cukrzycy.2829
Rzadko zdarza się, aby niewydolność nerek wystąpiła w pierwszych 10 latach cukrzycy. Niewydolność nerek często pojawia się 15-25 lat po pierwszych objawach cukrzycy. Jeśli pacjent miał cukrzycę przez ponad 25 lat bez żadnych oznak niewydolności nerek, ryzyko jej wystąpienia zmniejsza się.3031
Objawy nefropatii cukrzycowej
We wczesnych stadiach nefropatii cukrzycowej zwykle nie występują objawy. Jest to powód, dla którego regularne badania funkcji nerek są kluczowe dla osób z cukrzycą. Zmiany w nerkach mogą być obecne na 5-10 lat przed pojawieniem się objawów.3233
W miarę postępu choroby, gdy nerki są coraz bardziej uszkodzone, mogą pojawić się następujące objawy:3435
- Obrzęk twarzy, rąk i stóp (obrzęk) 36
- Wysokie ciśnienie krwi, które staje się trudniejsze do kontrolowania 37
- Piankowaty lub pęcherzykowy mocz 38
- Dezorientacja lub trudności z myśleniem 39
- Duszność 40
- Utrata apetytu 41
- Nudności i wymioty 42
- Swędzenie 43
- Zmęczenie i osłabienie 4445
- Częstsze oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy 46
- Skurcze mięśni 47
- Sucha, swędząca skóra 48
- Bóle głowy 49
- Nieregularne bicie serca 50
Objawy zaawansowanej niewydolności nerek
W zaawansowanych stadiach, gdy nefropatia cukrzycowa postępuje do niewydolności nerek, mogą wystąpić poważniejsze objawy:5152
- Znaczny obrzęk twarzy, rąk i stóp
- Nasilona duszność
- Trudności ze snem
- Zaburzenia koncentracji
- Silne nudności i wymioty
- Silne świąd skóry
- Senność i zmęczenie
- Nieprawidłowości w rytmie serca z powodu zwiększonego poziomu potasu we krwi
- Drgawki w skórnych przypadkach
- Dezorientacja lub stan splątania
W miarę pogorszenia czynności nerek, nerki nie mogą usuwać odpadów z krwi. Odpady gromadzą się wtedy w organizmie i mogą osiągnąć toksyczne poziomy, stan znany jako mocznica. Osoby z mocznicą są często zdezorientowane i czasami mogą zapaść w śpiączkę.5354
Monitorowanie i wczesne wykrywanie nefropatii cukrzycowej
Ponieważ wczesne stadia nefropatii cukrzycowej zwykle nie powodują objawów, kluczowe znaczenie ma regularne badanie funkcji nerek u osób z cukrzycą. Utrzymująca się mikroalbuminuria jest najwcześniejszym objawem ostrzegawczym.5556
Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca coroczne badania przesiewowe w kierunku nefropatii cukrzycowej od momentu rozpoznania cukrzycy typu 2 i 5 lat po wystąpieniu cukrzycy typu 1. Dwa badania dotyczące choroby nerek powinny być uwzględnione w corocznych badaniach kontrolnych dla pacjentów z cukrzycą:5758
- Badanie moczu (poszukiwanie białka przedostającego się do moczu, tzw. test ACR moczu)
- Badanie krwi w celu sprawdzenia wysokich poziomów produktów odpadowych we krwi (kreatynina, mocznik)
Wysokie ciśnienie krwi jest zwykle wczesnym objawem nefropatii cukrzycowej. Regularne monitorowanie ciśnienia krwi może pomóc w wykryciu wczesnych oznak choroby nerek.59
Powikłania nefropatii cukrzycowej
Powikłania nefropatii cukrzycowej mogą pojawiać się powoli w ciągu miesięcy lub lat. Obejmują one:6061
- Gromadzenie się płynów ustrojowych. Może to prowadzić do obrzęku ramion i nóg, wysokiego ciśnienia krwi lub płynu w płucach, zwanego obrzękiem płuc.
- Wzrost poziomu minerału potasu we krwi, zwany hiperkaliemią.
- Choroby serca i naczyń krwionośnych, zwane także chorobami układu sercowo-naczyniowego. Może to prowadzić do udaru.
- Mniejsza liczba czerwonych krwinek do przenoszenia tlenu. Ten stan jest również nazywany anemią.
- Powikłania ciąży, które niosą ryzyko dla osoby w ciąży i rozwijającego się płodu.
- Uszkodzenie nerek, którego nie można naprawić. Jest to tzw. krańcowa niewydolność nerek. Leczenie polega na dializie lub przeszczepie nerki.
Nefropatia cukrzycowa znacznie zwiększa ryzyko zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych. Podwyższona albuminuria i utrata funkcji nerek są również niezależnymi czynnikami ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i śmierci.6263
Niewydolność nerek
Najpoważniejszym powikłaniem nefropatii cukrzycowej jest niewydolność nerek, zwana również krańcową niewydolnością nerek (ESRD). W tym stanie nerki przestają pracować i pacjent wymaga dializy lub przeszczepu nerki, aby przeżyć.6465
Nefropatia cukrzycowa jest wiodącą przyczyną schyłkowej niewydolności nerek w krajach rozwiniętych, w tym w Stanach Zjednoczonych. Jest ona odpowiedzialna za około jedną trzecią przypadków ESRD na całym świecie, a nawet większy odsetek w krajach rozwiniętych.6667
Śmiertelność pacjentów z nefropatią cukrzycową jest wysoka. W danym roku ryzyko śmiertelności (4,6%) jest wyższe niż ryzyko progresji do ESRD (2,3%) u pacjentów, u których rozwinęła się makroalbuminuria.68
Czynniki ryzyka progresji nefropatii cukrzycowej
Istnieje wiele czynników, które mogą przyspieszyć postęp nefropatii cukrzycowej do bardziej zaawansowanych stadiów. Zrozumienie tych czynników ryzyka jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii profilaktyki i leczenia.69
Do głównych czynników ryzyka progresji nefropatii cukrzycowej należą:70
- Słaba kontrola poziomu cukru we krwi
- Wysokie ciśnienie krwi
- Palenie tytoniu
- Brak aktywności fizycznej
- Otyłość
- Genetyczne predyspozycje
- Dłuższy czas trwania cukrzycy
- Współistniejące choroby, takie jak retinopatia cukrzycowa
Badania wykazały, że wczesne leczenie opóźnia lub zapobiega wystąpieniu nefropatii cukrzycowej lub choroby nerek cukrzycowej. Konsekwentnie wykazano to zarówno w cukrzycy typu 1, jak i typu 2.71
U pacjentów z cukrzycą typu 1 i normoalbuminurią słaba kontrola glikemii jest niezależnym czynnikiem prognostycznym progresji do rozwoju proteinurii (albuminurii) i/lub ESRD.72
Podsumowanie progresji nefropatii cukrzycowej
Nefropatia cukrzycowa rozwija się powoli w ciągu wielu lat. We wczesnych stadiach często nie ma objawów, a uszkodzenie nerek może rozpocząć się na 5-10 lat przed pojawieniem się objawów.7374
Klasyczny przebieg nefropatii cukrzycowej charakteryzuje się postępującym zwiększaniem albuminurii, a następnie w późniejszym stadium choroby zmniejszeniem szacowanego wskaźnika filtracji kłębuszkowej (eGFR) poniżej 60 mL/min/1,73 m², co może ostatecznie prowadzić do schyłkowej niewydolności nerek.75
Jednak wielu pacjentów z cukrzycą typu 1 i większość z cukrzycą typu 2 nie podąża klasycznym przebiegiem nefropatii cukrzycowej, który obejmuje postępującą hiperfiltrację, rozpoczynającą się od albuminurii, a następnie proteinurię i postępujący spadek czynności nerek, prowadzący ostatecznie do ESRD.76
Na tempo progresji nefropatii cukrzycowej można wpłynąć poprzez ścisłą kontrolę poziomu cukru we krwi, optymalizację ciśnienia krwi i stosowanie leków chroniących nerki. Wcześnie wykryta i odpowiednio leczona nefropatia cukrzycowa może mieć znacznie lepsze rokowanie, a w niektórych przypadkach można nawet odwrócić wczesne zmiany.7778
Wczesne wykrycie i leczenie nefropatii cukrzycowej mogą nie tylko zatrzymać progresję choroby nerek u osób z cukrzycą, ale we wczesnych stadiach mogą nawet ją odwrócić. Dobrze kontrolowana cukrzyca, odpowiednie ciśnienie krwi i unikanie czynników ryzyka mogą znacząco poprawić rokowanie pacjentów z nefropatią cukrzycową.79
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.