Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów
Epidemiologia
Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS) jest najczęstszą przewlekłą chorobą reumatologiczną u dzieci, o zróżnicowanej epidemiologii zależnej od regionu, grup etnicznych i podtypów choroby. Roczna zapadalność waha się od 1,6 do 23 przypadków na 100 000 dzieci, a chorobowość od 3,8 do 400 na 100 000. W USA i Kanadzie zapadalność wynosi 0,041-0,061 na 1000 dzieci, a chorobowość w populacji białej z Utah to 1,2 na 1000. W Europie średnia chorobowość to około 70 na 100 000, z najwyższą w Norwegii (148/100 000) i najniższą w Niemczech (20/100 000). W Polsce w 2022 roku zapadalność wyniosła 4,3, a chorobowość 78,8 na 100 000. MIZS częściej dotyka dziewczęta (stosunek 2:1 do 3:1), z różnicami w podtypach: oligoartykularny (3:1), uveitis (5-6,6:1), wielostawowy RF-ujemny (2,8:1), a postać układowa wykazuje równą częstość u obu płci. Wiek zachorowania jest najczęściej 1-3 lata, z dwufazowym szczytem w podtypie wielostawowym RF-ujemnym (1-4 i 6-12 lat). Dominujące podtypy to skąpostawowy (50-60%), wielostawowy RF-ujemny (11-28%), układowy (10-20%) i łuszczycowe zapalenie stawów (2-15%).
Epidemiologia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów
Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS) jest najczęstszą przewlekłą chorobą reumatologiczną występującą u dzieci na całym świecie. Dane epidemiologiczne dotyczące częstości występowania tej jednostki chorobowej różnią się znacząco w zależności od metodologii badań, kryteriów diagnostycznych, regionów geograficznych oraz grup etnicznych.12
Częstotliwość występowania globalna
Roczna zapadalność na MIZS waha się między 1,6 a 23 nowymi przypadkami na 100 000 dzieci, natomiast chorobowość (prevalence) między 3,8 a 400 przypadków na 100 000 dzieci.13 W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie wskaźnik zapadalności wynosi od 0,041 do 0,061 na 1000 dzieci. Badania populacyjne z Utah wskazują na chorobowość rzędu 1,2 na 1000 w populacji białej.1 Na podstawie danych z aktualnych badań szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych około 300 000 dzieci choruje na MIZS, co przekłada się na występowanie u 1 na 1000 dzieci.45
W Europie średnia chorobowość wynosi około 70 przypadków na 100 000 populacji.6 Jednak dane z poszczególnych krajów europejskich różnią się znacząco:
- Szwecja – około 85 przypadków na 100 000 populacji, z zapadalnością 11 przypadków na 100 0006
- Niemcy – chorobowość około 20 przypadków na 100 000 populacji, z zapadalnością 3,5 przypadku na 100 0006
- Norwegia – chorobowość około 148 przypadków na 100 000, z zapadalnością 22 przypadki na 100 0006
- Polska – w 2022 roku zidentyfikowano 1 625 nowych przypadków i 29 758 przypadków chorobowych, co odpowiada zapadalności 4,30 i chorobowości 78,80 na 100 000 osób w populacji ogólnej7
Różnice geograficzne i etniczne
Występowanie MIZS wykazuje znaczące różnice geograficzne i etniczne. Częstość występowania choroby wydaje się być wyższa u osób pochodzenia europejskiego.5 W Afryce i na Bliskim Wschodzie chorobowość MIZS jest w dolnym zakresie globalnych szacunków (3,8 do 400 na 100 000). Najniższą chorobowość zidentyfikowano w Afryce (mniej niż 3,43 na 100 000) i w krajach Zatoki Perskiej (mniej niż 22 na 100 000), natomiast najwyższą w Turcji (64 na 100 000).8
Badania wykazały, że MIZS występuje częściej w niektórych populacjach, takich jak ludność rdzenna z tak różnych obszarów jak Kolumbia Brytyjska i Norwegia.6 Z kolei w Japonii zapadalność na MIZS jest stosunkowo niska, z roczną zapadalnością wynoszącą 0,83 na 100 000 dzieci.9
Badania epidemiologiczne wskazują na szerokie zróżnicowanie w różnych regionach świata, z niższymi wskaźnikami w populacjach azjatyckich i stosunkowo wyższymi częstotliwościami u osób pochodzenia europejskiego.9 Częstość występowania MIZS jest również wyższa w środowiskach miejskich, nawet 2,7 razy w badaniu duńskim.10
Struktura płci i wieku
MIZS dotyka częściej dziewczęta niż chłopców, ze stosunkiem płci żeńskiej do męskiej wynoszącym ogólnie około 2:1 do 3:1.11 Jednak struktura płci różni się w zależności od podtypu choroby:
- W podtypie oligoartykularnym (skąpostawowym) dziewczynki przeważają nad chłopcami w stosunku 3:112
- W przypadkach z zapaleniem błony naczyniowej oka (uveitis) stosunek dziewczynek do chłopców wynosi 5-6,6:112
- W podtypie wielostawowym dziewczynki przeważają nad chłopcami w stosunku 2,8:112
- W postaci układowej występuje równa częstość u chłopców i dziewcząt12
- W zapaleniu stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (enthesitis-related arthritis) chłopcy przeważają nad dziewczynkami12
Większa podatność wśród dziewcząt była konsekwentnie obserwowana, z rocznym stosunkiem zapadalności wahającym się między 1,16 a 1,53.7 W badaniu przeprowadzonym w Niemczech wskaźniki chorobowości były wyższe u dziewcząt niż u chłopców we wszystkich grupach wiekowych, jednak różnica między płciami zwiększała się wraz z wiekiem.13
Wiek zachorowania również różni się w zależności od podtypu MIZS:14
- MIZS jest definiowane jako zapalenie stawów rozpoczynające się przed 16 rokiem życia, ale wiek zachorowania jest często znacznie niższy, z najwyższą częstością występującą u dzieci w wieku 1-3 lat14
- Podtyp wielostawowy RF-ujemny wykazuje dwufazowy szczyt zachorowań: pierwszy w młodym wieku (1-4 lata), podobnie jak w postaci skąpostawowej, a drugi szczyt w wieku 6-12 lat14
- Postać RF-dodatnia jest częstsza u nastolatków14
- MIZS o początku układowym nie charakteryzuje się szczytowym wiekiem zachorowania i jest rozłożone równomiernie w latach dzieciństwa14
- Zwykły wiek początku zapalenia stawów z zapaleniem przyczepów ścięgnistych wynosi 10-12 lat14
W badaniu z USA stwierdzono, że szczyt zachorowań na MIZS wystąpił w wieku 1-3 lat, z przewagą dziewcząt w tej grupie wiekowej. Drugi, mniej wyraźny szczyt odnotowano między 8 a 10 rokiem życia; ten szczyt obejmował więcej chłopców z postacią skąpostawową.15
Podtypy MIZS i ich częstotliwość
Częstość występowania różnych podtypów MIZS przedstawia się następująco:1
- Postać skąpostawowa (oligoarticular): 50-60%
- Postać wielostawowa RF-ujemna (polyarticular RF negative): 11-28%
- Postać wielostawowa RF-dodatnia (polyarticular RF positive): 2-7%
- Postać układowa (systemic): 10-20%
- Młodzieńcze łuszczycowe zapalenie stawów (psoriatic arthritis): 2-15%
- Zapalenie stawów z zapaleniem przyczepów ścięgnistych (enthesitis-related arthritis): 1-7%
Jednak częstość występowania poszczególnych podtypów różni się w zależności od regionu geograficznego:1
- Postać wielostawowa RF-ujemna jest częstsza w Ameryce Północnej
- Postać skąpostawowa jest częstsza w południowej Europie
- Postać układowa i zapalenie stawów z zapaleniem przyczepów ścięgnistych są częstsze w Azji Południowo-Wschodniej
- Zapalenie błony naczyniowej oka występuje najczęściej w północnej i południowej Europie, natomiast najrzadziej w Ameryce Łacińskiej, Afryce, na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowo-Wschodniej
W Afryce i na Bliskim Wschodzie najczęstszym podtypem jest postać skąpostawowa MIZS, następnie postać wielostawowa RF-ujemna i postać układowa. Badanie EPOCA (Epidemiology, Treatment, and Outcome of Childhood Arthritis) wykazało, że w Afryce i na Bliskim Wschodzie dominują podtypy: skąpostawowy (37,8%), wielostawowy RF-ujemny (22,4%) i układowy (16,9%).16
W badaniu przeprowadzonym w Niemczech w 2018 roku najwyższy odsetek pacjentów z MIZS otrzymał diagnozę skategoryzowaną jako postać skąpostawowa (70 i 91 przypadków na 100 000 populacji).13
Trendy czasowe w epidemiologii MIZS
W Kanadzie, między 2000-2001 a 2016-2017, standaryzowana względem wieku chorobowość MIZS wzrosła zarówno wśród chłopców (z 0,04% do 0,08%), jak i dziewcząt (z 0,07% do 0,13%). W tym samym okresie standaryzowana względem wieku zapadalność wzrosła z 9,6 do 13,4 na 100 000 osób rocznie u chłopców i z 15,2 do 21,2 na 100 000 osób rocznie u dziewcząt.17
Z kolei w badaniu wykorzystującym tę samą bazę danych Rochester Epidemiology Program Project odnotowano spadek zapadalności w ciągu kolejnej dekady.15 Chorobowość MIZS w badaniu Rochester wynosiła 94 pacjentów na 100 000 dzieci w dniu 1 stycznia 1980 r. i 86 w dniu 1 stycznia 1990 r.15
Badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii z wykorzystaniem danych z podstawowej opieki zdrowotnej wykazało całkowitą zapadalność na poziomie 8,26 (95% CI: 7,90-8,64) na 100 000 populacji w latach 2000-2018. Badanie to sugerowało również nieco niższą zapadalność w środkowym dzieciństwie w porównaniu z wczesnym dzieciństwem i okresem dojrzewania.18
Chorobowość MIZS i implikacje dla zdrowia publicznego
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
MIZS jako choroba przewlekła stanowi znaczące obciążenie dla dotkniętych nią dzieci, ich rodzin oraz systemu opieki zdrowotnej.19 W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że około 220 000 dzieci i nastolatków miało zdiagnozowane zapalenie stawów w latach 2017-2021, co odpowiada 305 przypadkom na 100 000 populacji.20
Publiczna Agencja Zdrowia Kanady (PHAC), we współpracy ze wszystkimi kanadyjskimi prowincjami i terytoriami, prowadzi krajowy nadzór nad MIZS w celu wspierania działań w zakresie zdrowia publicznego. Według danych z lat 2016-2017, około 6 200 (0,10%) Kanadyjczyków w wieku 15 lat i młodszych żyje ze zdiagnozowanym MIZS, a około 1 000 (17,1 na 100 000 osób rocznie) zostało nowo zdiagnozowanych.17
Badanie przeprowadzone w Hiszpanii wykazało, że MIZS generuje istotne koszty dla hiszpańskiego systemu opieki zdrowotnej i rodzin pacjentów. Koszty publiczne są częściowo spowodowane wysokim kosztem leków biologicznych, które okazały się skutecznym długoterminowym leczeniem utrzymującym nieaktywną lub niską aktywność choroby, bardzo niską niepełnosprawność funkcjonalną i dobrą jakość życia.19
Chorobowość i powikłania
Śmiertelność związana z chorobą w przypadku MIZS jest trudna do ilościowego określenia, ale szacuje się, że wynosi mniej niż 1% w Europie i mniej niż 0,5% w Ameryce Północnej. Większość zgonów związanych z MIZS w Europie ma związek z amyloidozą, a w Stanach Zjednoczonych z infekcjami.12
Najbardziej obawianym powikłaniem MIZS o początku układowym jest zespół aktywacji makrofagów, który może mieć śmiertelność przekraczającą 20%.5
Wśród pacjentów z MIZS najczęściej obserwowanymi pozastawowymi rozpoznaniami jest zapalenie błony naczyniowej oka (uveitis), a następnie atopowe zapalenie skóry i zapalenie błony śluzowej nosa.13 Wsród 125 pacjentów z zapaleniem błony naczyniowej oka związanym z MIZS, powikłania obejmowały zaćmę (14, 11,2%), jaskrę (31, 24,8%) i torbielowaty obrzęk plamki z obrzękiem tarczy nerwu wzrokowego (1, 0,8%).21
Badania wskazują na związki między MIZS a innymi problemami zdrowotnymi. Obecne badanie wykazało również związek między zapaleniem stawów a niepewnością żywnościową, a także nadwagą i brakiem aktywności fizycznej.22
Różnice etniczne w chorobowości
Chorobowość wśród dzieci i młodzieży afroamerykańskiej była dwukrotnie wyższa niż wśród dzieci i młodzieży rasy białej niehiszpańskiej.20 Te różnice podkreślają znaczenie zajmowania się społecznymi determinantami zdrowia, ponieważ wpływ na zdrowie i dobrostan można zauważyć już w dzieciństwie.22
W Stanach Zjednoczonych faktyczna chorobowość w całej populacji jest prawdopodobnie znacznie niższa (15 000 do 36 000 w niektórych szacunkach) niż ekstrapolacja danych z populacji białej z Rochester, ponieważ MIZS może być mniej powszechne w populacjach afroamerykańskich i azjatyckoamerykańskich.15
W badaniu wielonarodowym EPOCA zidentyfikowano młodszy wiek zachorowania w Europie Zachodniej i wyższą częstość występowania zapalenia błony naczyniowej oka w tej populacji. Choć może występować niższa częstość zachorowań w populacjach azjatyckich, może tam być wyższy odsetek postaci układowej. Do tej pory stwierdzono, że dzieci w Afryce i Europie Wschodniej mają wyższy poziom aktywności choroby, a także niższą częstość występowania nieaktywnej choroby.23
Nadzór i monitorowanie MIZS
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Brak standardowych kryteriów diagnostycznych skomplikował badania epidemiologiczne.15 W regionie Afryki i Bliskiego Wschodu istnieje wyraźny brak aktualnych i adekwatnych danych na temat MIZS i jego epidemiologii. Przy braku baz danych lub rejestrów do śledzenia postępu choroby, dane dotyczące MIZS dla Afryki i Bliskiego Wschodu są zazwyczaj uzyskiwane z badań szpitalnych, co daje ograniczony obraz epidemiologii.16
W Argentynie informacje o pacjentach z MIZS są rzadkie. W tym kraju różne czynniki, takie jak różnorodność warunków socjodemograficznych i różnice w dostępie do opieki zdrowotnej, mogą wpływać na częstość występowania podtypów MIZS i rokowanie tych pacjentów.24
Z uwagi na społeczną, ekonomiczną i kulturową różnorodność krajów afrykańskich i bliskowschodnich, wiele badań przeprowadzonych w tym regionie może niedoszacowywać częstość występowania MIZS.8
Projekty nadzoru i rejestry
Wiele krajów i organizacji prowadzi projekty nadzoru i rejestry MIZS w celu lepszego zrozumienia epidemiologii choroby i poprawy opieki nad pacjentami:
- Badanie EPOCA (Epidemiology, Treatment, and Outcome of Childhood Arthritis) zgromadziło około 9 100 pacjentów z 42 krajów na pięciu kontynentach, dostarczając cennych informacji na temat zmienności fenotypowej MIZS na całym świecie.2526
- Rejestr PAFLAR JIA (Paediatric Society of the African League Against Rheumatism) dostarcza danych na temat MIZS w Afryce.26
- W Japonii przeprowadzono badanie nadzoru porejestracyjnego (NCT01412021) w 108 ośrodkach w celu zbadania bezpieczeństwa i skuteczności adalimumabu u pacjentów z MIZS w rzeczywistych warunkach.27
- Firma Pfizer wdraża badanie aktywnego nadzoru porejestracyjnego u pacjentów z wielostawowym MIZS lub młodzieńczym ŁZS rozpoczynających leczenie tofacytynibem i leczonych zatwierdzonymi bDMARDs, wykorzystując prospektywnie gromadzone dane zawarte w ogólnokrajowych szwedzkich rejestrach opieki zdrowotnej.28
Badania wielonarodowe, takie jak EPOCA, wykazały ważne różnice w średnim wieku zachorowania na MIZS w różnych częściach Europy. W Europie Śródziemnomorskiej wynosił on 3,5 roku, a w Europie Wschodniej 6,6 roku.26
Zdolność do identyfikacji charakterystyk związanych z ryzykiem aktywnej choroby w MIZS mogłaby pomóc w opracowaniu strategii leczenia we wczesnej fazie choroby. Badanie przeprowadzone w dużym ośrodku w USA wykazało, że charakterystyki pacjentów z MIZS związane z aktywną chorobą w 12 i 24 miesiące obejmowały starszy wiek w momencie diagnozy, kategorie wielostawowe RF-ujemne, łuszczycowe zapalenie stawów lub zapalenie stawów z zapaleniem przyczepów ścięgnistych oraz obecność aktywnej choroby w 3 miesiące po diagnozie.29
Implikacje dla systemu opieki zdrowotnej
Wyniki badań epidemiologicznych podkreślają dzieci i młodzież, którym należy nadać priorytet w zapobieganiu i leczeniu zapalenia stawów, identyfikując czynniki ryzyka zapalenia stawów wśród dzieci i młodzieży, opracowując interwencje samoleczenia w celu poprawy dziecięcego zapalenia stawów, aktywności fizycznej czy kontroli wagi, oraz badając i łącząc dzieci i młodzież z potrzebnymi usługami zdrowia psychicznego.22
W regionie Afryki i Bliskiego Wschodu istnieje wyraźna niezaspokojona potrzeba świadomości, opóźnionej diagnozy, braku odpowiedniej liczby reumatologów, braku opublikowanych lokalnych lub regionalnych wytycznych oraz różnic ekonomicznych. Te braki należy rozwiązać, aby skutecznie zarządzać MIZS w regionie.16
W Argentynie wyniki pierwszego krajowego wieloośrodkowego badania pacjentów z MIZS dostarczyły danych, które powinny być priorytetowe, takich jak skrócenie czasu do konsultacji specjalistycznej. Kompleksowe podejście do dzieci z MIZS powinno być koordynowane przez reumatologów dziecięcych i wspierane przez multi- i interdyscyplinarny zespół.24
| Region | Zapadalność (na 100 000) | Chorobowość (na 100 000) | Dominujący podtyp |
|---|---|---|---|
| Ameryka Północna | 4-16 | 70-300 | Wielostawowy RF-ujemny |
| Europa | 2-23 | 16-150 | Skąpostawowy |
| Afryka i Bliski Wschód | <3 | 3,43-64 | Skąpostawowy |
| Azja | 0,83-4 | brak danych | Układowy/Enthesitis-related |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.