Zaburzenie symulowane
Patofizjologia i mechanizm
Zaburzenie symulowane (factitious disorder) charakteryzuje się świadomym wytwarzaniem lub wyolbrzymianiem objawów chorobowych bez zewnętrznych korzyści, motywowane wewnętrzną potrzebą przyjęcia roli chorego. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe, z możliwym podłożem neurobiologicznym, m.in. dysfunkcją prawej półkuli mózgu, hiperperfuzją prawego półwzgórza oraz zaburzeniami mitochondrialnymi. Często współwystępuje z zaburzeniami osobowości (zwłaszcza borderline), depresją (około 40% przypadków) oraz uzależnieniami. Kluczowe czynniki predysponujące to traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa, zaburzenia przywiązania oraz historia poważnych chorób lub hospitalizacji. Mechanizmy patogenetyczne obejmują potrzebę uwagi, uzależnienie behawioralne, poczucie kontroli oraz mechanizmy radzenia sobie z trudnościami życiowymi.
Zaburzenie symulowane (Factitious disorder) – patogeneza i mechanizm
Zaburzenie symulowane (factitious disorder) to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się świadomym wytwarzaniem, fałszowaniem lub wyolbrzymianiem objawów choroby fizycznej lub psychicznej, bez wyraźnych zewnętrznych korzyści, w celu przyjęcia roli chorego. W przeciwieństwie do symulacji (malingering), gdzie motywacją są konkretne korzyści zewnętrzne, osoby z zaburzeniem symulowanym kierują się wewnętrzną potrzebą psychologiczną, by być postrzeganym jako chory12.
Etiologia wieloczynnikowa
Dokładna etiologia zaburzenia symulowanego pozostaje w dużej mierze niepoznana. Nie przeprowadzono wysokiej jakości, szeroko zakrojonych badań, które demonstrowałyby spójne czynniki etiologiczne. Obserwacje opierają się głównie na opisach przypadków i małych badaniach12. Jednak obecne dane wskazują na złożoną interakcję czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych w patogenezie tego zaburzenia.
Czynniki biologiczne
Chociaż wiedza o patofizjologii zaburzenia symulowanego jest ograniczona, istnieją pewne dowody na podłoże neurobiologiczne:
- Badanie obejmujące 5 osób z rozpoznaniem zaburzenia symulowanego wykazało, że wszyscy pacjenci posiadali doskonałe umiejętności intelektualne i werbalne, ale testy neuropsychologiczne ujawniły deficyty w organizacji pojęciowej i ocenie sytuacji, co może wskazywać na dysfunkcję prawej półkuli mózgu12
- Pojedyncze opisy przypadków dokumentują nieprawidłowości w badaniach neuroobrazowych, takie jak hiperperfuzja prawego półwzgórza, patologiczne wyniki EEG oraz zaburzenia mitochondrialne12
- Niektóre badania sugerują, że nieprawidłowości w obszarach mózgu kontrolujących emocje i impulsy mogą przyczyniać się do rozwoju tego zaburzenia1
Czynniki psychologiczne i rozwojowe
Wielu ekspertów uważa, że zaburzenie symulowane ma głównie podłoże rozwojowe. Zachowania charakterystyczne dla tego zaburzenia są postrzegane jako nieprawidłowe reakcje adaptacyjne na wydarzenia życiowe, szczególnie te z okresu dzieciństwa12.
Do najważniejszych czynników predysponujących należą:
- Doświadczenia traumatyczne w dzieciństwie, w tym przemoc fizyczna, emocjonalna oraz zaniedbanie123
- Historia poważnych chorób lub długotrwałych hospitalizacji w dzieciństwie lub adolescencji12
- Zaburzenia relacji, w tym nieprawidłowe przywiązanie do opiekunów12
- Doświadczenia straty (utrata bliskich, rozpad rodziny)1
Współwystępujące zaburzenia psychiczne
Zaburzenie symulowane często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, co może sugerować wspólne mechanizmy patogenetyczne:
- Zaburzenia osobowości, szczególnie zaburzenie osobowości z pogranicza (borderline personality disorder) – istnieje znacząca korelacja między zaburzeniem symulowanym a tym typem zaburzenia osobowości123
- Zaburzenia depresyjne – badania wskazują, że około 40% osób z zaburzeniem symulowanym cierpi również na depresję12
- Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych1
Mechanizmy behawioralne
Proponowane są różne mechanizmy leżące u podstaw zachowań obserwowanych w zaburzeniu symulowanym:
- Potrzeba uwagi i troski – najczęściej wymienianym mechanizmem jest dążenie do uzyskania uwagi i opieki, której pacjent mógł nie doświadczać w dzieciństwie12
- Mechanizm uzależnienia behawioralnego – niektórzy eksperci opisują zaburzenie symulowane jako rodzaj uzależnienia behawioralnego. Pacjenci opisują niepowstrzymany przymus utrzymywania roli chorego, a jednocześnie pragnienie przezwyciężenia tej zależności12
- Poczucie kontroli – zaburzenie może być próbą uzyskania kontroli nad autorytetami, takimi jak lekarze1
- Mechanizm radzenia sobie – przyjmowanie roli chorego może funkcjonować jako mechanizm radzenia sobie z trudnymi doświadczeniami życiowymi1
- Zwiększenie lub ochrona poczucia własnej wartości – udawanie choroby może być sposobem na tłumaczenie problemów społecznych lub zawodowych chorobą, przez związek z prestiżowymi lekarzami i ośrodkami medycznymi lub przez poczucie bycia wyjątkowym i medycznie wyrafinowanym1
Nieświadome motywy
Chociaż sama manipulacja i fałszowanie objawów ma charakter świadomy, motywacje i dążenie do uwagi są w dużej mierze nieświadome1. Patogeneza zaburzenia symulowanego może obejmować:
- Próbę odtworzenia nierozwiązanych problemów z rodzicami1
- Odtworzenie szczególnie przyjemnego pobytu w szpitalu1
- Formę masochizmu1
- Nierozwiązane poczucie deprywacji z dzieciństwa, które w okresie stresu w dorosłym życiu prowadzi do fałszywego roszczenia choroby w celu uzyskania opieki1
Predyspozycje zawodowe
Interesującym aspektem epidemiologii zaburzenia symulowanego jest jego związek z wykonywaniem zawodów medycznych:
- Znaczna część pacjentów z zaburzeniem symulowanym (według różnych badań od 44% do 68%) pracowała w sektorze ochrony zdrowia1
- Osoby z wykształceniem medycznym lub fantazjujące o nim wydają się szczególnie dobrze opanować naśladowanie chorej osoby1
- Pacjenci z wcześniejszymi lub częstymi hospitalizacjami lub mający chorych krewnych potencjalnie mają niższy próg hamowania, obszerną wiedzę i specyficzne umiejętności pozwalające udawać chorobę1
Obraz kliniczny i diagnostyczny
Manifestacje kliniczne zaburzenia symulowanego dotyczą wszystkich układów i narządów, są inscenizowane potajemnie i często z dużą zręcznością, obejmując zarówno wymyślanie historii medycznych, jak i wywoływanie poważnych chorób1. Osoby z zaburzeniem symulowanym często posiadają szeroką wiedzę na temat chorób, procedur i leczenia1.
Laboratoryjnym markerem sugerującym zaburzenie symulowane może być na przykład kombinacja wysokiego poziomu insuliny z niskim poziomem C-peptydu, co może wskazywać na zewnętrzne podawanie insuliny. W normalnych warunkach, gdy organizm produkuje insulinę, wydziela również C-peptyd w równych ilościach1.
Mechanizmy patofizjologiczne specyficzne
Zaburzenie symulowane może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych:
- Przypadki ciężkiej niewydolności hemodynamicznej przypominające zgony wynikające z samoinfekcji wśród pacjentów z zaburzeniem symulowanym1
- Znaczna część przypadków indukowanych to samodzielnie wywołane zmiany skórne o niskim stopniu ciężkości1
- Udawane prezentacje mogą mieć poważne konsekwencje – na przykład pacjent udający ostrą niewydolność oddechową może być wielokrotnie intubowany1
Podtypy i klasyfikacja
Według DSM-5, kryteria diagnostyczne zaburzenia symulowanego są spełnione w 88,7% opisywanych przypadków. Pozostałe 11,3% przypadków, które nie spełniają tych kryteriów, może wynikać z reklasyfikacji tych stanów w nowszej edycji podręcznika – niektórzy pacjenci, którzy wcześniej spełniali kryteria poprzednich edycji, są obecnie najprawdopodobniej włączeni do innej kategorii diagnostycznej1.
Ze względu na znaczną heterogeniczność i rozmyte granice, zaburzenia symulowane powinny być rozumiane jako szczególnie ciężki przejaw szerokiego spektrum dysfunkcyjnych zachowań związanych z chorobą1.
Rokowanie i przebieg
Skąpe dane prognostyczne wskazują na drastyczne różnice w stopniu samouszkodzenia i wynikającym z tego stopniu niepełnosprawności:
- Około 10-30% działań symulowanych wydaje się być izolowanymi i nieszkodliwymi zdarzeniami; obserwuje się łagodny przebieg choroby i całkowitą remisję1
- Jednak bardziej powszechne wydają się epizodyczne lub przewlekłe przebiegi, czasami z trwałą niepełnosprawnością1
- Nierozpoznanie symulacji i fabrykowania objawów niesie ryzyko jatrogennej chronifikacji i pogarsza rokowanie1
Zaburzenie symulowane stanowi poważne wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne. Złożoność jego patogenezy, obejmująca czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe, wymaga dalszych badań w celu lepszego zrozumienia tego zaburzenia i opracowania skutecznych metod leczenia. Wczesne rozpoznanie i odpowiednia interwencja mogą znacznie poprawić rokowanie dla pacjentów z zaburzeniem symulowanym1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.