Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji
Epidemiologia
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji (DPDR) charakteryzuje się uporczywym poczuciem oderwania od własnego „ja” oraz nierealności otaczającego świata, z rozpowszechnieniem w populacji ogólnej na poziomie około 1-2%, a w populacjach klinicznych nawet do 41,9%. Średni wiek zachorowania wynosi 16 lat, z początkiem najczęściej w pierwszych dwóch dekadach życia. DPDR często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza lękowymi, depresją i PTSD, a także jest silnie powiązane z doświadczeniami traumatycznymi, szczególnie w dzieciństwie (np. wykorzystywanie emocjonalne, zaniedbanie). Objawy mogą mieć charakter epizodyczny lub ciągły, a ich nasilenie i przebieg są zróżnicowane. Diagnostyka opiera się na kryteriach DSM-5-TR, a średni czas do prawidłowego rozpoznania wynosi 7-12 lat, co wskazuje na istotne niedodiagnozowanie zaburzenia mimo jego znaczącej częstości występowania.
Epidemiologia zaburzenia depersonalizacji i derealizacji
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji (ang. Depersonalization-Derealization Disorder, DDD lub DPDR) jest stanem psychiatrycznym charakteryzującym się uporczywym poczuciem oderwania od własnego „ja” oraz poczuciem nierealności otaczającego świata. Mimo znaczącej częstości występowania oraz związanego z nim cierpienia, zaburzenie to pozostaje niedodiagnozowane i często błędnie rozpoznawane, co prowadzi do opóźnień w leczeniu.12
Rozpowszechnienie w populacji ogólnej
Badania epidemiologiczne wskazują, że rozpowszechnienie zaburzenia depersonalizacji i derealizacji w populacji ogólnej wynosi około 1-2%.123 Przeglądy systematyczne kilku badań szacują rozpowszechnienie w przedziale od 0,8% do 1,9%.45 W Kanadzie odnotowano aktualną częstość występowania na poziomie 2,4%.6
Co ważne, badania wykazały, że krótkotrwałe, przejściowe doświadczenia depersonalizacji lub derealizacji są znacznie częstsze w populacji ogólnej. Około 50-75% osób doświadczyło przynajmniej jednego epizodu depersonalizacji lub derealizacji w ciągu swojego życia.78 Objawy te często związane są ze zmęczeniem, stresem lub używaniem substancji.9
Według badań, częstość występowania przejściowych objawów w populacji ogólnej w ciągu życia wynosi około 70%, a około 66% podczas zdarzeń traumatycznych.10 Badanie przeprowadzone w USA w południowych stanach wiejskich wykazało jednoroczne rozpowszechnienie depersonalizacji na poziomie 19%.11
Rozpowszechnienie w populacjach klinicznych
W populacjach klinicznych występowanie zaburzenia depersonalizacji i derealizacji jest znacznie wyższe:12
- U pacjentów ambulatoryjnych: 5-20%1314
- U pacjentów hospitalizowanych: 17,5-41,9%1516
- U osób z określonymi zaburzeniami psychicznymi: 1,8-53,8%17
- U osób z nieokreślonymi/mieszanymi zaburzeniami: 4,4-41,9%18
Szczególnie wysokie wskaźniki występowania (30-85%) obserwuje się u pacjentów z określonymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak zaburzenia lękowe, PTSD i depresja.1920 Wśród osób z zaburzeniami lękowymi współwystępowanie jest szczególnie częste, z wartościami wahającymi się od 7,8% do 82,6% u pacjentów z zaburzeniem panicznym.21
Symptomy depersonalizacji i derealizacji są wymieniane jako trzeci najczęściej zgłaszany objaw psychiatryczny po lęku i depresji, szczególnie wśród młodych osób.2223
Rozpowszechnienie w określonych populacjach
Badania wykazały szczególnie wysokie wskaźniki występowania wśród osób, które doświadczyły:24
- Zdarzenia traumatycznego – do 66% tych osób
- Weteranów wojennych – 30%
- Osób po poważnym urazie głowy – 11%
- Osób zmagających się z ostrym stresem – do 79%
- Osób, które doświadczyły przemocy interpersonalnej – 25-53,8%25
U byłych osób uzależnionych od substancji, które nie zażywają narkotyków, rozpowszechnienie zaburzenia depersonalizacji i derealizacji szacowane jest na około 25%, co jest znacząco wyższe niż w populacji ogólnej (1,5%).2627
Wiek, płeć i dane demograficzne
Średni wiek zachorowania na zaburzenie depersonalizacji i derealizacji wynosi 16 lat.2829 Najwcześniejszy wiek zachorowania zgłaszany jest również jako 16 lat, zwykle przed 25 rokiem życia, choć zgłaszano również przypadki wczesnego i późnego początku w wieku 20, 30 i 40 lat.30
Zgodnie z DSM-5-TR, mniej niż 20% pacjentów z tym zaburzeniem po raz pierwszy doświadcza objawów po 20 roku życia; 80% lub więcej ma początek w pierwszych 2 dekadach życia – w dzieciństwie i okresie dojrzewania.31 Tylko 5% przypadków rozwija się po 25 roku życia, a przypadki rozpoczynające się po 40 roku życia są niezwykle rzadkie.3233
Jeśli chodzi o rozkład według płci, zaburzenie depersonalizacji i derealizacji występuje w równym stopniu u mężczyzn i kobiet, chociaż niektóre źródła sugerują, że depersonalizacja (jako objaw) jest zgłaszana 24 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn.343536 Jednakże inne źródła wskazują, że kobiety są dwa razy bardziej narażone na DPDR niż mężczyźni.3738
Nie stwierdzono jednoznacznych różnic etnicznych w występowaniu zaburzenia depersonalizacji i derealizacji, dotyka ono 2% ludzi na całym świecie. Jednak w niektórych regionach świata odnotowano więcej przypadków, a należą do nich: Wielka Brytania, Hiszpania, Kolumbia, Meksyk i Szwajcaria.39
Przebieg i wzorzec zaburzenia
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji może mieć różne wzorce przebiegu:4041
- U około 1/3 osób występują tylko pojedyncze epizody, z których każdy trwa od godzin do miesięcy
- U 1/3 objawy są ciągłe od początku
- U 1/3 przebieg ma charakter epizodyczny, który z czasem przechodzi w ciągły
Początek może być ostry lub podstępny. W przypadku ostrego początku niektóre osoby pamiętają dokładny czas i miejsce pierwszego doświadczenia depersonalizacji. Może to nastąpić po długotrwałym okresie silnego stresu, zdarzeniu traumatycznym, epizodzie innej choroby psychicznej lub używaniu narkotyków.42
Osoby z zaburzeniem depersonalizacji i derealizacji często zgłaszają uporczywe lub nawracające epizody depersonalizacji, derealizacji lub obu tych stanów przez cały dzień, prawie codziennie.43 W wielu przypadkach zaburzenie depersonalizacji i derealizacji nie występuje samodzielnie, ale towarzyszy innym zaburzeniom psychicznym.44
Czynniki ryzyka i współchorobowość
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji jest związane z wieloma czynnikami ryzyka, które mogą przyczynić się do jego rozwoju.45
Trauma i stres
Jednym z najczęściej identyfikowanych czynników ryzyka dla zaburzenia depersonalizacji i derealizacji jest doświadczenie traumy, szczególnie w dzieciństwie. Badania wskazują na wyraźny związek między wszystkimi zaburzeniami dysocjacyjnymi a traumą i wykorzystywaniem w dzieciństwie, choć związek ten jest nieco słabszy w przypadku zaburzenia depersonalizacji i derealizacji niż w przypadku innych zaburzeń dysocjacyjnych.46
Szczególnie istotna jest historia wykorzystywania emocjonalnego lub zaniedbania w dzieciństwie. W jednym badaniu z 2001 roku 44 z 49 osób zgłosiło doświadczenie wykorzystywania emocjonalnego w dzieciństwie.47 DSM-5-TR wskazuje na wyraźny związek między DPDR a interpersonalną traumą w dzieciństwie, szczególnie wykorzystywaniem emocjonalnym i zaniedbaniem.48
Ostry stres lub trauma są często wymieniane jako czynniki predysponujące do zaburzenia depersonalizacji i derealizacji.49 Objawy mogą być wywołane przez silny stres (np. związany z relacjami, finansami lub pracą), depresję, lęk lub używanie nielegalnych narkotyków.50
Używanie substancji
Używanie substancji, szczególnie kannabinoidów, halucynogenów, ketaminy, MDMA i salwii, może przyczynić się do rozwoju zaburzenia depersonalizacji i derealizacji.51 Szczególnie konopie indyjskie mogą wywołać nowe ataki paniki i jednocześnie objawy depersonalizacji/derealizacji.52
Doświadczenie zaburzenia pozostaje niezwykle podobne niezależnie od tego, czy zostało wywołane przez substancję, czy nie, co sugeruje, że zaburzenie depersonalizacji i derealizacji wywołane przez narkotyki nie powinno być uważane za oddzielny stan.53
Współwystępujące schorzenia
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi. Badania wykazały, że około 72% osób ze zdiagnozowanym DPDR ma inne zaburzenie psychiczne, przy czym najczęściej występującymi są lęk i depresja.54
DPDR powszechnie występuje u osób z zaburzeniem stresowym pourazowym (PTSD) i może być wywołane przez wysoce stresujące sytuacje, takie jak:55
- Wojna
- Wykorzystywanie dzieci
- Molestowanie seksualne lub gwałt
- Gwałtowny atak (w tym przemoc domowa)
- Posiadanie rodzica z chorobą psychiczną
- Klęska żywiołowa
- Wypadek traumatyczny
- Nagła lub traumatyczna śmierć bliskiej osoby
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji może również występować wraz z innymi stanami, takimi jak:5657
- Zaburzenia lękowe
- Depresja
- Zaburzenie osobowości unikającej
- Zaburzenie osobowości typu borderline
- Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD)
- Zaburzenie stresowe pourazowe (PTSD)
- Zaburzenie paniczne
Nadzór i diagnostyka zaburzenia
Pomimo znaczącego rozpowszechnienia, zaburzenie depersonalizacji i derealizacji pozostaje niedodiagnozowane. W Niemczech jego administracyjna częstość występowania jest znacznie poniżej progu dla chorób rzadkich, choć według badań epidemiologicznych diagnoza powinna być równie częsta jak na przykład anoreksja.58
Badania epidemiologiczne sugerują, że obecna częstość występowania zaburzenia depersonalizacji i derealizacji wynosi około 1% w populacji ogólnej. Jednakże zaburzenie to jest poważnie niedodiagnozowane. Na przykład, w 2006 roku administracyjna jednoroczna częstość występowania diagnozy ICD-10 zaburzenia depersonalizacji i derealizacji wynosiła zaledwie 0,007% według rejestru ustawowego funduszu ubezpieczeń zdrowotnych w Niemczech.59
Wyzwania diagnostyczne
Diagnoza zaburzenia depersonalizacji i derealizacji opiera się na badaniu klinicznym i wymaga obecności następujących kryteriów według DSM-5-TR:60
- Pacjenci mają uporczywe lub nawracające epizody depersonalizacji, derealizacji lub obu.
- Objawy powodują znaczące cierpienie lub znacząco upośledzają funkcjonowanie społeczne lub zawodowe.
Ze względu na złożoność zaburzenia depersonalizacji i derealizacji, uzyskanie dokładnej diagnozy może zająć pewien czas.61 Według danych, średni czas potrzebny do uzyskania prawidłowej diagnozy DPDR wynosi 7-12 lat.6263
Przed postawieniem diagnozy lekarz będzie chciał wykluczyć schorzenia medyczne, takie jak uraz mózgu, udar, infekcje mózgu (np. bakteryjne zapalenie opon mózgowych) lub zaburzenia neurodegeneracyjne (takie jak choroba Alzheimera i otępienie z ciałami Lewy’ego), które mogą powodować podobne objawy.64
Wyzwania pomiarowe i badawcze
Oszacowanie wskaźników rozpowszechnienia depersonalizacji jest trudne ze względu na niespójne definicje i zmienne ramy czasowe.65 Dla celów oceny i pomiaru depersonalizacja może być pojmowana jako konstrukt, a obecnie dostępne są skale do mapowania jej wymiarów w czasie i przestrzeni.66
Badania nad DPDR są ograniczone zarówno pod względem ilości, jak i jakości.67 W kontekście wielkości problemu, pilnie potrzeba więcej badań na temat zaburzenia, jego przebiegu i optymalnego leczenia.68
Potencjalne kierunki badań obejmują:
- Opracowanie metod eksperymentalnych zdolnych do wywoływania doświadczeń depersonalizacji i derealizacji w izolacji w celu zrozumienia indywidualnych mechanizmów psychologicznych odpowiedzialnych za te doświadczenia.69
- Wykorzystanie rzeczywistości wirtualnej (VR) jako szczególnie użytecznej metody wywoływania doświadczeń depersonalizacji i derealizacji.70
- Badanie dynamiki mózgu osób z DPDR, która może być potencjalnym biomarkerem do diagnostyki i analizy objawów.71
Globalne zróżnicowanie
Pomimo że zaburzenie depersonalizacji i derealizacji ma podobną częstość występowania na całym świecie, mogą istnieć regionalne różnice w diagnozowaniu i leczeniu. Na przykład, badanie przeprowadzone w Indiach sugeruje, że zaburzenie depersonalizacji-derealizacji zostało zdiagnozowane bardzo rzadko w ostatnim czasie i często współwystępuje z zaburzeniami depresyjnymi i lękowymi.72
Możliwe, że DPDR jako współwystępująca diagnoza mogła zostać zignorowana podczas kodowania dokumentacji, co skutkowało mniejszą częstotliwością DPDR w badaniu. Jest również możliwe, że objawy DPDR są faktycznie mniej powszechne w Indiach.73
Według danych opublikowanych przez Narodowy Instytut Zdrowia w Indiach (NIH), wskaźnik rozpowszechnienia zaburzeń osobowości jest niski. 0,15 na 1000 pacjentów jest diagnozowanych z zaburzeniem rocznie. Globalnie, około 1-2% światowej populacji cierpi na to zaburzenie. Jednakże raport sugeruje również, że liczba ta może być niska z powodu niedodiagnozowania problemu lub z powodu innych czynników kulturowych.74
Leczenie i rokowanie
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji może być podatne na leczenie, dlatego po zdiagnozowaniu pacjenci i ich rodziny powinni przestrzegać wszelkich zaleceń lekarzy.75 Osoby, które rezygnują z leczenia po początkowych epizodach depersonalizacji lub derealizacji, są bardziej narażone na rozwój ciężkich objawów w nadchodzących miesiącach i latach.76
Podejścia terapeutyczne
Leczenie zaburzenia depersonalizacji i derealizacji koncentruje się wokół intensywnej, wielowymiarowej psychoterapii, która najprawdopodobniej będzie skuteczna, jeśli zostanie przeprowadzona w ośrodku zdrowia psychicznego w ramach programu leczenia stacjonarnego.77
Najczęstszą i najbardziej skuteczną strategią leczenia DPDR jest zazwyczaj terapia, szczególnie terapia psychodynamiczna, terapia poznawczo-behawioralna (CBT) lub obie.78 Inne podejścia terapeutyczne obejmują:
- Odwrażliwianie i ponowne przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych (EMDR)79
- Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS), która wykazuje obiecujące wyniki w zmniejszaniu objawów depersonalizacji i derealizacji80
- Potencjalne cele dla nieinwazyjnej stymulacji mózgu (NIBS), w tym obustronny mPFC, DLPFC, SPG, STG i prawy VLPFC81
W niektórych przypadkach można również przepisać leki, ale ważne jest, aby wiedzieć, że nie istnieje znany jednorodny farmaceutyczny sposób leczenia DPDR.82
Rokowanie
Rokowanie dla osób z zaburzeniem depersonalizacji i derealizacji jest zróżnicowane. Pacjenci z zaburzeniem depersonalizacji i derealizacji często poprawiają się bez interwencji. Całkowite wyzdrowienie jest możliwe dla wielu pacjentów, szczególnie jeśli objawy wynikają z możliwych do leczenia lub przejściowych stresów lub nie były przedłużone.83
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji może zniknąć bez leczenia. Pacjenci są leczeni tylko wtedy, gdy zaburzenie utrzymuje się, nawraca lub powoduje cierpienie.84
Całkowite wyzdrowienie jest możliwe dla wielu osób z zaburzeniem depersonalizacji i derealizacji, szczególnie jeśli objawy wynikają ze stresów, które można rozwiązać podczas leczenia. Inne osoby nie reagują dobrze na leczenie, a zaburzenie staje się przewlekłe.85
Pomimo pokrzepiającej natury tych ustaleń, chroniczne doświadczenia depersonalizacji i derealizacji mogą trwać latami, a powszechne metody leczenia, takie jak interwencja farmakologiczna, interwencja psychologiczna i przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (rTMS), nie wykazują niezawodnej redukcji objawów.86
Wczesne rozpoczęcie leczenia jest kluczowe. Im wcześniej osoba otrzyma leczenie, tym lepsze jest rokowanie.87 Dla wielu osób z zaburzeniem depersonalizacji i derealizacji rokowanie jest pozytywne. Przy prawidłowej diagnozie i skutecznym leczeniu, wielu pacjentów może odzyskać kontrolę i ponownie ustanowić poczucie siebie i związku z otoczeniem.88
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.