Toxoplazmoza
Objawy
Toksoplazmoza, wywoływana przez wewnątrzkomórkowego pierwotniaka Toxoplasma gondii, jest jedną z najczęściej występujących infekcji pasożytniczych na świecie, dotykającą około 1/3 populacji globalnej. U osób immunokompetentnych przebiega najczęściej bezobjawowo (80-90%), a w przypadku objawów dominują symptomy grypopodobne oraz limfadenopatia, która może utrzymywać się do 46 miesięcy. U niewielkiego odsetka pacjentów obserwuje się zajęcie narządu wzroku (chorioretinitis) oraz rzadkie powikłania, takie jak zapalenie płuc, mięśnia sercowego czy wątroby. W grupach wysokiego ryzyka, w tym u pacjentów z HIV/AIDS (zwłaszcza przy liczbie limfocytów CD4+ <100/μL), osób po przeszczepach czy poddawanych chemioterapii, toksoplazmoza może manifestować się jako ciężkie, zagrażające życiu zapalenie mózgu, płuc, mięśnia sercowego lub choroba rozsiana. W przypadku toksoplazmozy mózgowej objawy neurologiczne obejmują zaburzenia świadomości, napady drgawkowe, niedowłady i deficyty neurologiczne, a bez leczenia śmiertelność jest wysoka.
- Wprowadzenie do toksoplazmoza
- Objawy toksoplazmoza u osób immunokompetentnych
- Toksoplazmoza u osób z obniżoną odpornością
- Toksoplazmoza wrodzona
- Ryzyko transmisji i ciężkość choroby
- Objawy toksoplazmoza wrodzonej u noworodków
- Późne konsekwencje toksoplazmoza wrodzonej
- Progresja i reaktywacja toksoplazmoza
- Czynniki ryzyka i grupy szczególnie zagrożone
- Podsumowanie progresji klinicznej
Wprowadzenie do toksoplazmoza
Toksoplazmoza to choroba pasożytnicza wywoływana przez Toxoplasma gondii, wewnątrzkomórkowy pierwotniaka, który może zakazić ludzi i zwierzęta. Jest to jedna z najbardziej rozpowszechnionych infekcji pasożytniczych na świecie, dotycząca około jednej trzeciej populacji globalnej.1 Chociaż Toxoplasma gondii jest pasożytem powszechnie występującym, w większości przypadków infekcja przebiega bezobjawowo, zwłaszcza u osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym. Jednakże zakażenie może być szczególnie niebezpieczne dla określonych grup ryzyka, takich jak kobiety w ciąży, osoby z obniżoną odpornością czy noworodki zakażone wewnątrzmacicznie.2
Objawy toksoplazmoza u osób immunokompetentnych
U większości osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym toksoplazmoza przebiega bezobjawowo. Szacuje się, że nawet 80-90% zakażonych osób nie wykazuje żadnych objawów i nie zdaje sobie sprawy z infekcji.34 W pozostałych przypadkach objawy, jeśli występują, zazwyczaj pojawiają się po 1-3 tygodniach od ekspozycji na pasożyta i utrzymują się przez kilka dni do kilku tygodni.5
Objawy grypopodobne
Gdy toksoplazmoza objawia się klinicznie u osób immunokompetentnych, najczęściej przyjmuje postać łagodnej choroby grypopodobnej z następującymi objawami:67
- Gorączka
- Zmęczenie i ogólne osłabienie
- Bóle mięśni i stawów (mialgia)
- Ból głowy
- Ból gardła
- Wysypka skórna (rzadziej)
Limfadenopatia
Charakterystycznym objawem toksoplazmoza jest powiększenie węzłów chłonnych (limfadenopatia), szczególnie szyjnych, pachowych lub pachwinowych. Węzły chłonne są zazwyczaj niebolesne, o średnicy mniejszej niż 3 cm.10 W około 60% przypadków powiększenie węzłów chłonnych ustępuje w ciągu 12 miesięcy, jednak u części pacjentów (około 25%) może utrzymywać się nawet do 24 miesięcy, a u 8% do 46 miesięcy.11
Toksoplazmoza oczna
U niewielkiego odsetka osób immunokompetentnych toksoplazmoza może zajmować narząd wzroku, powodując chorioretinitis/” title=”chorioretinitis” class=”to-tag” data-termid=”121514″>zapalenie błony naczyniowej i siatkówki (chorioretinitis). Objawy toksoplazmoza ocznej mogą obejmować:1213
- Ból oka, szczególnie nasilający się pod wpływem światła (fotofobia)
- Pogorszenie ostrości wzroku
- Widzenie „mętków” (floaters) – unoszących się mroczków
- Zaczerwienienie oczu
- Łzawienie
Choroba oczu może ulegać reaktywacji miesiące lub lata później, każdorazowo powodując więcej uszkodzeń siatkówki. Jeśli proces zapalny obejmuje centralne struktury siatkówki, może dojść do postępującej utraty wzroku prowadzącej nawet do ślepoty.15
Rzadsze manifestacje kliniczne
W rzadkich przypadkach, nawet u osób z prawidłową odpornością, toksoplazmoza może powodować:16
- Zapalenie płuc
- Zapalenie mięśnia sercowego
- Zapalenie wątroby z podwyższonym poziomem enzymów wątrobowych
Toksoplazmoza u osób z obniżoną odpornością
U osób z obniżoną odpornością (np. pacjentów z HIV/AIDS, poddawanych chemioterapii lub po przeszczepach narządów) toksoplazmoza stanowi poważne zagrożenie dla życia. Może wystąpić zarówno jako pierwotne zakażenie, jak i reaktywacja latentnej infekcji, gdy pasożyty uwolnione z cyst tkankowych zaczynają się namnażać.1819
Toksoplazmoza mózgowa
Najczęstszą manifestacją toksoplazmoza u osób z obniżoną odpornością jest zajęcie ośrodkowego układu nerwowego, prowadzące do zapalenia mózgu (encephalitis). Według badań, toksoplazmoza mózgowa występuje u około 50% pacjentów z obniżoną odpornością, zwłaszcza u osób z HIV/AIDS z liczbą limfocytów CD4+ poniżej 100 komórek/μL.20 Objawy toksoplazmoza mózgowej mogą obejmować:2122
- Zaburzenia świadomości i zmiany w stanie psychicznym
- Splątanie i dezorientacja
- Bóle głowy
- Napady drgawkowe
- Niedowłady połowicze i deficyty neurologiczne
- Zaburzenia koordynacji ruchowej
- Osłabienie mięśniowe
- Porażenie nerwów czaszkowych
- Zaburzenia mowy
- Zaburzenia czucia
Prezentacja kliniczna zazwyczaj ma charakter podostry, z ogniskowymi zaburzeniami neurologicznymi występującymi w 58-89% przypadków. Jednak w 15-25% przypadków objawy mogą pojawić się nagle, z drgawkami lub krwotokiem mózgowym.25 Bez odpowiedniego leczenia toksoplazmoza mózgowa prowadzi do śpiączki i śmierci.26
Toksoplazmoza płucna
Toksoplazmoza płucna występuje głównie u pacjentów z zaawansowanym AIDS i manifestuje się jako przedłużająca się choroba gorączkowa z kaszlem i dusznością. Objawy mogą być klinicznie nie do odróżnienia od zapalenia płuc wywołanego przez Pneumocystis jiroveci.2728 Typowe objawy obejmują:
- Gorączkę i dreszcze
- Problemy z oddychaniem
- Kaszel (często nieproduktywny)
- Ból w klatce piersiowej
- Zmęczenie i osłabienie
Śmiertelność w przypadku toksoplazmozy płucnej, nawet przy odpowiednim leczeniu, może sięgać 35%.30
Toksoplazmoza rozsiana
U osób z ciężkim niedoborem odporności może rozwinąć się rozsiana toksoplazmoza, zajmująca wiele narządów jednocześnie. Objawy zależą od lokalizacji pasożyta i mogą obejmować:31
- Zapalenie mięśnia sercowego (myocarditis) – duszność, ból w klatce piersiowej, uczucie zmęczenia, kołatanie serca
- Zapalenie wielomięśniowe (polymyositis)
- Rozsianą wysypkę plamisto-grudkową
- Wysoką gorączkę, dreszcze i prostrację
- Powiększenie wątroby i śledziony (hepatosplenomegaly)
Nieleczona rozsiana toksoplazmoza jest zazwyczaj śmiertelna.34
Toksoplazmoza wrodzona
Toksoplazmoza wrodzona (congenital toxoplasmosis) występuje, gdy matka ulegnie pierwszorazowemu zakażeniu T. gondii podczas ciąży, a pasożyt przechodzi przez łożysko do płodu. Ryzyko i ciężkość zakażenia płodu zależą od okresu ciąży, w którym doszło do infekcji matki.3536
Ryzyko transmisji i ciężkość choroby
Odsetek przypadków, w których dochodzi do zakażenia płodu, wzrasta wraz z zaawansowaniem ciąży – od około 15% w pierwszym trymestrze, przez 30% w drugim, do 60% w trzecim trymestrze.37 Paradoksalnie, ciężkość choroby jest odwrotnie proporcjonalna do ryzyka transmisji – zakażenia nabyte wcześniej w ciąży prowadzą do cięższych objawów u płodu.3839
Toksoplazmoza nabyta we wczesnej ciąży może prowadzić do poronienia, obumarcia płodu lub poważnych wad wrodzonych.4041 Zakażenie w późniejszych stadiach ciąży może skutkować mniej widocznymi problemami, które mogą ujawnić się dopiero w późniejszym okresie życia dziecka.42
Objawy toksoplazmoza wrodzonej u noworodków
Większość noworodków (około 75%) z wrodzoną toksoplazmozą nie wykazuje żadnych objawów przy urodzeniu.4344 Jednakże u części z nich mogą występować różne objawy kliniczne o różnym nasileniu, takie jak:4546
- Nadmiar płynu w mózgu lub wokół niego (wodogłowie – hydrocephalus)
- Małogłowie (microcephaly)
- Zwapnienia wewnątrzczaszkowe
- Ciężkie zakażenie oczu (zapalenie naczyniówki i siatkówki – chorioretinitis)
- Nieprawidłowości w tkankach mózgu
- Powiększona wątroba lub śledziona (hepatosplenomegaly)
- Żółtaczka (zażółcenie skóry i białek oczu)
- Wysypka skórna
- Gorączka
- Drgawki
- Opóźnienie w rozwoju psychoruchowym
- Zaburzenia sercowe
- Niedokrwistość
- Niska masa urodzeniowa
Klasyczna triada objawów wrodzonej toksoplazmoza obejmuje: zapalenie naczyniówki i siatkówki (chorioretinitis), zwapnienia wewnątrzczaszkowe oraz wodogłowie.4950
Późne konsekwencje toksoplazmoza wrodzonej
Nawet jeśli noworodki z wrodzoną toksoplazmozą nie wykazują objawów przy urodzeniu, problemy mogą ujawnić się miesiące lub lata później. Późne następstwa mogą obejmować:5152
- Nawroty zakażeń oczu z postępującą utratą wzroku
- Problemy z rozwojem umiejętności motorycznych
- Trudności w uczeniu się i zaburzenia funkcji poznawczych
- Utrata słuchu
- Opóźnienie wzrostu
- Wcześniejsze dojrzewanie
- Padaczka
Bez odpowiedniego leczenia, toksoplazmoza wrodzona może prowadzić do poważnych i trwałych następstw neurologicznych, które mogą ujawnić się nawet 20-30 lat później.55
Progresja i reaktywacja toksoplazmoza
Po pierwotnym zakażeniu T. gondii, nawet jeśli przebiegało ono bezobjawowo, pasożyty pozostają w organizmie w formie uśpionych cyst tkankowych, głównie w mózgu, mięśniach i innych narządach.5657 Ten stan latentnej infekcji utrzymuje się przez całe życie gospodarza.58
Reaktywacja infekcji
U osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym cysty tkankowe pozostają w stanie uśpienia i zazwyczaj nie powodują objawów. Jednak w przypadku osłabienia układu odpornościowego (np. z powodu zakażenia HIV, chemioterapii, leczenia immunosupresyjnego lub transplantacji narządów) może dojść do reaktywacji uśpionych pasożytów i rozwoju objawowej choroby.5960
Reaktywacja toksoplazmoza u osób z obniżoną odpornością może przybierać różne formy kliniczne, najczęściej zajmując:61
- Ośrodkowy układ nerwowy (zapalenie mózgu)
- Narząd wzroku (zapalenie naczyniówki i siatkówki)
- Płuca (zapalenie płuc)
- Serce (zapalenie mięśnia sercowego)
Bez odpowiedniego leczenia, reaktywacja toksoplazmoza może być śmiertelna, szczególnie u pacjentów z HIV/AIDS.6364
Nawroty toksoplazmoza ocznej
Toksoplazmoza oczna może występować jako choroba pierwotna lub jako reaktywacja przewlekłego zakażenia. Charakterystyczną cechą tej postaci choroby jest tendencja do nawrotów, które mogą wystąpić miesiące lub lata po pierwotnym zakażeniu.6566
Każdy nawrót powoduje ostrą reakcję zapalną siatkówki, która ustępuje pozostawiając bliznę. Kolejne epizody prowadzą do coraz większych uszkodzeń siatkówki. Jeśli proces zapalny obejmuje plamkę żółtą (centralną część siatkówki), może dojść do znacznego pogorszenia lub utraty wzroku.67
Objawy podczas reaktywacji obejmują:68
- Ból oczu
- Zaczerwienienie
- Światłowstręt (nadwrażliwość na światło)
- Niewyraźne widzenie
- Podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe
Czynniki ryzyka i grupy szczególnie zagrożone
Chociaż toksoplazmoza może zakazić każdego, pewne grupy osób są szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby:70
Osoby z obniżoną odpornością
Najbardziej narażone na ciężki przebieg toksoplazmoza są:7172
- Pacjenci z HIV/AIDS, szczególnie z liczbą limfocytów CD4+ poniżej 100 komórek/μL
- Osoby poddawane chemioterapii
- Biorcy przeszczepów narządów przyjmujący leki immunosupresyjne
- Pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi
- Osoby leczone sterydami lub innymi lekami hamującymi układ odpornościowy
W tych grupach toksoplazmoza może prowadzić do zagrażających życiu powikłań, takich jak zapalenie mózgu, zapalenie płuc, zapalenie mięśnia sercowego czy choroba rozsiana.74
Kobiety w ciąży
Szczególnie narażoną grupą są kobiety, które ulegają pierwszorazowemu zakażeniu podczas ciąży lub krótko przed zajściem w ciążę.75 Kobiety, które przebyły toksoplazmozę przed ciążą (co najmniej 6-9 miesięcy wcześniej), zazwyczaj posiadają przeciwciała ochronne i ryzyko transmisji do płodu jest bardzo niskie.76
Ryzyko i nasilenie objawów u płodu zależą od momentu zakażenia matki:7778
- Zakażenie w pierwszym trymestrze wiąże się z niższym ryzykiem transmisji (około 15%), ale potencjalnie najcięższymi konsekwencjami dla płodu, włącznie z poronieniem
- Zakażenie w drugim trymestrze – ryzyko transmisji około 30%
- Zakażenie w trzecim trymestrze – najwyższe ryzyko transmisji (około 60%), ale zwykle łagodniejsze objawy u dziecka
Noworodki i niemowlęta
Noworodki z wrodzoną toksoplazmozą są szczególnie narażone na rozwój poważnych powikłań neurologicznych i okulistycznych.80 Nasilenie objawów zależy od momentu zakażenia w życiu płodowym:
- Dzieci zakażone we wczesnej ciąży mogą urodzić się z poważnymi wadami wrodzonymi lub mogą nie przeżyć
- Dzieci zakażone w późniejszym okresie ciąży mogą nie wykazywać objawów przy urodzeniu, ale mogą rozwinąć problemy zdrowotne w miesiącach lub latach następujących po urodzeniu
Bez wczesnego rozpoznania i leczenia, toksoplazmoza wrodzona może prowadzić do trwałych uszkodzeń neurologicznych i upośledzenia wzroku.83
Podsumowanie progresji klinicznej
Przebieg kliniczny toksoplazmoza zależy od stanu immunologicznego pacjenta, czasu trwania infekcji oraz narządów objętych procesem chorobowym:84
Ostre zakażenie pierwotne
U osób immunokompetentnych:85
- Najczęściej (80-90%) bezobjawowe
- W objawowych przypadkach – objawy grypopodobne trwające kilka dni do kilku tygodni
- Limfadenopatia, która może utrzymywać się przez wiele miesięcy
- Zazwyczaj samoograniczająca się choroba bez konieczności leczenia
U osób z obniżoną odpornością:87
- Szybki rozwój objawów, często z zajęciem wielu narządów
- Potencjalnie zagrażająca życiu choroba wymagająca natychmiastowego leczenia
- Zajęcie OUN z objawami zapalenia mózgu
- Bez leczenia – wysoka śmiertelność
Zakażenie latentne i reaktywacja
- Pasożyty pozostają w organizmie w formie cyst tkankowych
- U osób immunokompetentnych – brak objawów klinicznych
- U osób z obniżoną odpornością – ryzyko reaktywacji z objawami zależnymi od zajętego narządu
- Nawroty toksoplazmoza ocznej możliwe nawet u osób immunokompetentnych
Toksoplazmoza wrodzona
Przebieg kliniczny zależy od momentu zakażenia płodu:92
- Większość dzieci (do 75%) bez objawów przy urodzeniu
- Ciężkie przypadki – objawy widoczne przy urodzeniu (wodogłowie, zwapnienia wewnątrzczaszkowe, chorioretinitis)
- Łagodne przypadki – objawy mogą ujawnić się miesiące lub lata później (problemy ze wzrokiem, opóźnienie rozwoju, utrata słuchu)
- Bez leczenia – ryzyko postępującego upośledzenia wzroku i funkcji neurologicznych
Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie toksoplazmoza mogą znacząco poprawić rokowanie, szczególnie u noworodków z wrodzoną toksoplazmozą oraz u osób z obniżoną odpornością.95
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.