Suchość w ustach
Epidemiologia
Kserostomia, czyli subiektywne odczucie suchości w jamie ustnej, jest powszechnym problemem klinicznym, dotykającym około 22% populacji światowej (95% CI 17,0-26,0%), z dużą heterogenicznością w zaleacji od populacji i metod diagnostycznych. Częstość występowania w badaniach epidemiologicznych waha się od 0,9% do 64,8%, z wyższą częstością u kobiet (około 24%) niż u mężczyzn (około 18%), szczególnie po 50. roku życia. W populacji osób starszych (≥65 lat) kserostomia występuje u 17-39%, a u pacjentów powyżej 80 lat nawet do 40%. Szczególnie wysoka częstość jest obserwowana u pacjentów po radioterapii głowy i szyi (100%), z zespołem Sjögrena (około 90%) oraz u osób z zaawansowanymi chorobami nowotworowymi (77-78%). Przyjmowanie leków, zwłaszcza przeciwnadciśnieniowych, przeciwdepresyjnych, moczopędnych i przeciwhistaminowych, jest istotnym czynnikiem ryzyka kserostomii, niezależnie od wieku i płci (p<0,001). Występowanie suchości w ustach koreluje także z chorobami metabolicznymi i autoimmunologicznymi, takimi jak cukrzyca, choroba Alzheimera, udar mózgu czy zapalenie gruczołów ślinowych.
Epidemiologia suchości w ustach
Suchość w ustach (kserostomia) stanowi jeden z najczęściej obserwowanych problemów związanych z nieprawidłowym funkcjonowaniem śliny w praktyce klinicznej. Jest to powszechny objaw dotykający znaczącą część populacji ogólnej, z istotnymi implikacjami dla zdrowia jamy ustnej i jakości życia pacjentów.12
Rozpowszechnienie w populacji ogólnej
Szacunki dotyczące występowania suchości w ustach w populacji ogólnej znacznie się różnią w zależności od zastosowanych kryteriów diagnostycznych i charakterystyki badanych grup. Według systematycznych przeglądów literatury ogólna częstość występowania suchości w ustach wynosi około 22% (95% CI 17,0-26,0%) populacji światowej, z wysoką heterogenicznością między badaniami.34
W poszczególnych badaniach epidemiologicznych z ostatnich dwóch dekad rozpowszechnienie kserostomii waha się od 0,9% do 64,8%, przy czym większość danych pochodzi z badań prowadzonych w krajach skandynawskich.56 W niedawnym badaniu przeprowadzonym w Szwecji (region Västra Götaland) wśród pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej, ogólna częstość występowania kserostomii wynosiła aż 43,6%.7
Dane z badań populacyjnych wskazują na zróżnicowane wartości występowania problemu suchości w ustach. Według raportów z ostatnich lat, częstość występowania kserostomii (definiowanej jako skargi na suchość w ustach występujące „często” lub „zawsze”) w populacji dorosłych wynosi:8
- 24% kobiet i 18% mężczyzn w wieku 19-88 lat wśród mieszkańców Rochester (Nowy Jork, USA)
- 27,3% kobiet i 21,3% mężczyzn w wieku 20-80 lat wśród mieszkańców Szwecji
- 29% osób w wieku 18-83 lat mieszkających w Nowym Jorku
- 9,7% dorosłych mieszkańców Barcelony (Hiszpania)
Bardziej konserwatywne szacunki sugerują, że około 20% populacji ogólnej doświadcza objawów kserostomii, choć niektóre źródła wskazują, że może to być nawet do 30% Amerykanów.910
Różnice związane z płcią
Dane dotyczące przewagi występowania suchości w ustach w zależności od płci są niejednoznaczne, jednak większość badań wskazuje na częstsze występowanie tego problemu u kobiet niż u mężczyzn. W badaniu przeprowadzonym w Szwecji w 1996 roku wykazano, że 21,3% mężczyzn i 27,3% kobiet zgłaszało objawy kserostomii.11 W innym badaniu z zachodniego wybrzeża Szwecji wykazano wyraźną dominację występowania u kobiet (61,2%).12
Obserwowane rozpowszechnienie suchości w ustach wynosi około 24% wśród kobiet i 18% wśród mężczyzn, przy czym związek ten staje się wyraźniejszy po ukończeniu 50. roku życia.1314 Niektóre źródła podają, że rozpowszechnienie kserostomii w populacji ogólnej może wynosić od 10% do 26% u mężczyzn i od 10% do 33% u kobiet.15
Suchość w ustach u osób starszych
Kserostomia jest szczególnie częsta wśród osób starszych. W tej konkretnej populacji, suchość w ustach występuje u 17-39% osób w wieku 65 lat lub starszych.16 Według bardziej szczegółowych danych, kserostomia dotyka około 30% pacjentów powyżej 65 roku życia i do 40% pacjentów powyżej 80 lat.17
Johnson i współpracownicy oszacowali częstość występowania suchości jamy ustnej wśród starszych dorosłych na 33,3%.18 W badaniu przeprowadzonym wśród osób w wieku 65 lat w Norwegii, objawy suchości oczu i suchości w ustach występowały u około 30% populacji ogólnej powyżej 65 roku życia, częściej u kobiet niż u mężczyzn.19
W domach opieki problem może być jeszcze bardziej nasilony. Według danych z 2016 roku, prawie 7% starszych dorosłych mieszkających w domach opieki w Minnesocie miało ciężką suchość w ustach.20 Inne szacunki wskazują, że wśród osób starszych kserostomia jest zgłaszana przez ponad 50% badanych, a 10-25% osób starszych doświadcza jej stale.21
Suchość w ustach w chorobach systemowych
Częstość występowania suchości w ustach jest znacznie wyższa w określonych grupach pacjentów z chorobami systemowymi. Praktycznie wszyscy (100%) pacjenci, którzy otrzymali radioterapię z powodu nowotworów głowy i szyi, zgłaszają objawy kserostomii.2223 Dolegliwość ta jest jednym z najczęstszych objawów zgłaszanych przez tych pacjentów i ma znaczący wpływ na ogólną jakość życia.24
W przypadku pacjentów z zespołem Sjögrena, który jest drugą najczęstszą autoimmunologiczną chorobą tkanki łącznej, kserostomia występuje u około 90% chorych.2526 W rejestrze Sjögren’s International Collaborative Clinical Alliance (SICCA) obejmującym 1578 uczestników z zespołem Sjögrena, 90% zgłaszało objawy suchości w ustach, a u 62% stwierdzono hipofunkcję gruczołów ślinowych.27
Zespół Sjögrena dotyka około 0,5-1,0% populacji i występuje częściej u kobiet w średnim wieku. W Stanach Zjednoczonych zespół ten szacowany jest jako druga najczęstsza choroba reumatologiczna, po toczniu rumieniowatym układowym, dotykająca 0,1-4% populacji.2829 Stosunek kobiet do mężczyzn w przypadku zespołu Sjögrena wynosi 9:1.30
W badaniu przeprowadzonym wśród 197 pacjentów z terminalną postacią raka, suchość w ustach była najbardziej rozpowszechnionym objawem, występującym u 77% badanych.31 W innym badaniu obejmującym 120 pacjentów z zaawansowanym nowotworem, 78% zgłaszało suchość w ustach; był to czwarty najczęstszy objaw zgłaszany według skali oceny objawów Memorial (MSAS) i trzeci najbardziej dokuczliwy objaw.32
Związek z lekami i chorobą ogólnoustrojową
Przyjmowanie leków jest istotnym czynnikiem predykcyjnym występowania kserostomii, niezależnie od wieku i płci (p<0,001).33 Kilkaset leków może powodować lub nasilać suchość w ustach, w tym leki przeciwnadciśnieniowe, przeciwdepresyjne, przeciwbólowe, uspokajające, moczopędne i przeciwhistaminowe.34
U osób z chorobami układowymi częstość występowania suchości w ustach jest znacznie wyższa. W badaniu prowadzonym w Norwegii uczestnicy z obecnymi lub przebytymi chorobami układowymi mieli znacząco więcej objawów ocznych i ustnych niż uczestnicy bez historii chorób. Zaobserwowano również istotną korelację między całkowitą liczbą przyjmowanych leków a występowaniem objawów ocznych i ustnych.3536
Suchość w ustach może również występować jako objaw określonych chorób lub zaburzeń metabolicznych, takich jak:37
- Kamienie ślinowe (sialolithiasis)
- Zapalenie gruczołów ślinowych (sialadenitis)
- Cukrzyca
- Choroba Alzheimera
- Udar mózgu
- Zespół Sjögrena
Czynniki ryzyka i tendencje
Sam wiek nie jest przyczyną kserostomii, ale starsi pacjenci częściej przyjmują wiele leków i mają wyższą częstość występowania chorób współistniejących.38 W ostatnich dziesięcioleciach średnia długość życia systematycznie rośnie, od 70 lat w 1960 roku do obecnych 79 lat, i oczekuje się, że do 2050 roku wzrośnie do 83 lat.39
Należy zachować ostrożność wobec błędnego przekonania, że młodsze osoby są minimalnie dotknięte problemem suchości w ustach. Tendencje demograficzne pokazują coś przeciwnego – znacząca liczba osób w grupach wiekowych poniżej 65 roku życia jest dotknięta suchością w ustach wywołaną lekami i polipragmazją.4041
Czynniki związane z kserostomią to przede wszystkim płeć żeńska oraz przyjmowanie leków i/lub obecność chorób.42 W metaanalizie regresji stwierdzono, że wyższy wskaźnik częstości występowania suchości w ustach był obserwowany w badaniach prowadzonych wśród osób starszych oraz w badaniach prowadzonych w Ameryce Północnej i Południowej.43
Implikacje dla systemu opieki zdrowotnej
Suchość w ustach stanowi istotne obciążenie dla zdrowia, szczególnie wśród populacji osób starszych, które są znacząco dotknięte chorobami i stosowaniem leków (w tym polipragmazją).44 Pacjenci ze znaną zmniejszoną produkcją śliny wymagają regularnego nadzoru przez lekarza dentystę w celu wczesnego wykrycia rozwoju chorób zębów lub zmian.45
Szacuje się, że w krajach rozwiniętych kserostomia występuje u 80 milionów ludzi.46 Biorąc pod uwagę rosnącą populację osób starszych i zwiększającą się liczbę przyjmowanych leków, problem ten będzie najprawdopodobniej narastał w przyszłości.47
Wyniki badań wskazują na potrzebę zwiększenia świadomości i interdyscyplinarnego podejścia w kwestiach związanych z suchością oczu i suchością jamy ustnej.4849 Potrzebne są dalsze badania w tej dziedzinie, biorąc pod uwagę rozpowszechnienie i wpływ suchości w ustach na zaawansowaną chorobę oraz ubóstwo istniejącej bazy dowodowej.50
Systemy monitorowania i diagnozy
Diagnoza kserostomii i hipofunkcji gruczołów ślinowych wymaga dokładnego wywiadu medycznego.51 Większość metod pomiaru przepływu śliny jest łatwa do wykonania i wymaga niewiele czasu. Szybkość przepływu śliny jest zwykle mierzona przez co najmniej pięć minut po nocnym poście lub dwie godziny po posiłku.52
Optymalny punkt odcięcia dla diagnozy suchości w ustach na podstawie kwestionariusza Xerostomia Inventory został określony na poziomie 23,5, z czułością i swoistością powyżej 80%.53 Moc diagnostyczna kwestionariusza Xerostomia Inventory dla rozpoznania klinicznej suchości w ustach wynosi 89,8%.54
Należy zauważyć, że dotychczas nie ma konsensusu co do najbardziej trafnego podejścia do oceny suchości w ustach. Badacze podkreślają, że ważne jest rozważenie wpływu funkcjonalnego, jak również nasilenia objawu u pacjenta.55
Amerykańskie Towarzystwo Stomatologiczne (ADA) opisuje trzy testy diagnostyczne, które można wykorzystać do poparcia diagnozy suchości w ustach.56 Suchość w ustach jest diagnozowana klinicznie na podstawie opisu pacjenta i badania fizykalnego, przy czym subiektywne objawy są często wystarczające do diagnozy i rozpoczęcia leczenia, nawet jeśli nie ma mierzalnego zmniejszenia przepływu śliny.57
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.