Sepsa
Objawy
Sepsa to zagrażający życiu stan charakteryzujący się dysregulowaną odpowiedzią immunologiczną na infekcję, prowadzącą do uszkodzenia tkanek i niewydolności narządów. Rozwija się etapowo: od zespołu ogólnoustrojowej reakcji zapalnej (SIRS) z objawami takimi jak gorączka >38°C lub hipotermia <36°C, tachykardia >90/min, tachypnoe >20/min, po ciężką sepsę z dysfunkcją narządową i hipotonią, aż do wstrząsu septycznego, gdzie utrzymujące się mimo płynoterapii ciśnienie tętnicze jest krytycznie niskie. Wstrząs septyczny wiąże się z wysoką śmiertelnością (30-50%) i wymaga natychmiastowej interwencji, w tym stosowania wazopresorów. Diagnostyka opiera się na ocenie klinicznej i potwierdzeniu infekcji, a poziom mleczanów w surowicy jest kluczowym markerem prognostycznym. Wczesne rozpoznanie i szybkie wdrożenie leczenia są kluczowe, gdyż ryzyko progresji do wstrząsu septycznego wzrasta o 4-8% z każdą godziną opóźnienia terapii.
Sepsa – definicja i charakterystyka
Sepsa, nazywana również posocznicą, to zagrażający życiu stan, w którym organizm nieprawidłowo reaguje na infekcję. Jest to reakcja immunologiczna, podczas której procesy zwalczające zakażenie atakują własne tkanki i narządy organizmu, powodując ich niewłaściwe funkcjonowanie. 12 Jest to stan będący medyczną nagłą sytuacją wymagającą natychmiastowego leczenia, gdyż może prowadzić do uszkodzenia tkanek, niewydolności narządów, a nawet śmierci, jeśli nie zostanie wcześnie rozpoznana i szybko leczona. 34
Sepsa rozwija się, gdy układ odpornościowy organizmu uwalnia chemiczne mediatory do krwioobiegu w odpowiedzi na infekcję, co powoduje rozległe stany zapalne w organizmie. W konsekwencji może dojść do tworzenia się skrzepów krwi, przeciekania naczyń krwionośnych i niebezpiecznego spadku ciśnienia tętniczego, co upośledza przepływ krwi i dotarcie tlenu do narządów wewnętrznych. 56 Zdolność organizmu do zrównoważenia pro-zapalnych odpowiedzi mających na celu eliminację patogenu z anty-zapalnymi sygnałami kontrolującymi ogólną kaskadę zapalną ostatecznie decyduje o stopniu zachorowalności i/lub śmiertelności pacjenta. 7
Sepsa może wystąpić u każdego, kto ma infekcję, niezależnie od tego, czy jest to infekcja bakteryjna, wirusowa czy grzybicza. Większość przypadków sepsy jest spowodowana infekcją bakteryjną, a pewne grupy ludzi są bardziej narażone na to powikłanie, w tym osoby starsze, dzieci oraz osoby z osłabionym układem odpornościowym z powodu przewlekłej choroby. 89
Stadia i progresja sepsy
Sepsa to stan, który rozwija się stopniowo przechodząc przez kilka stadiów. Wielu klinicystów rozróżnia trzy etapy sepsy: sepsę, ciężką sepsę i wstrząs septyczny. 10 Przebieg i nasilenie sepsy oraz jej progresja zależą częściowo od źródła infekcji i jej rodzaju. 11
Stadium 1: Sepsa
Pierwsza faza sepsy, znana również jako zespół ogólnoustrojowej reakcji zapalnej (SIRS), występuje, gdy układ odpornościowy organizmu uruchamia przytłaczającą odpowiedź na infekcję. Ten początkowy etap charakteryzuje się różnorodnymi objawami, w tym gorączką, przyspieszonym tętnem i przyspieszonym oddechem. 12 W niektórych przypadkach infekcja może być zlokalizowana, jak w otwartej ranie lub zakażeniu dróg moczowych, ale może również rozprzestrzeniać się po całym organizmie. 13
Podczas pierwszego stadium sepsy organizm zaczyna wykazywać oznaki niekontrolowanej reakcji immunologicznej. Układ odpornościowy uwalnia chemikalia do krwioobiegu w celu zwalczania infekcji, ale te chemikalia mogą również powodować rozległe stany zapalne w całym organizmie. To zapalenie może uszkodzić narządy i zakłócić normalne funkcje organizmu, prowadząc do dalszych powikłań, jeśli nie zostanie szybko leczone. 14
Sepsę w stadium początkowym może być trudno zidentyfikować, ale typowe objawy wskazujące na chorobę podczas jej pierwszego etapu to: 15
- Wysoka gorączka powyżej 101°F (38°C) lub niska temperatura poniżej 96,8°F (36°C) 16
- Tętno powyżej 90 uderzeń na minutę 17
- Potwierdzone zakażenie bakteryjne, grzybicze lub wirusowe poprzez pozytywne wyniki posiewów krwi 18
- Szybki oddech powyżej 20 oddechów na minutę 19
Stadium 2: Ciężka sepsa
Drugi etap, zwany ciężką sepsą, jest rozpoznawany, gdy rozpoczyna się ostra dysfunkcja narządów. Ciężka sepsa może być również zdiagnozowana, gdy sepsa występuje wraz z hipotonią (niskim ciśnieniem krwi) lub hipoperfuzją (zmniejszonym przepływem krwi przez narząd). 20
Dysfunkcja narządów charakteryzuje się objawami takimi jak zmniejszone wydalanie moczu, nagłe zmiany stanu psychicznego, zmniejszona liczba płytek krwi, trudności w oddychaniu, nieprawidłowa czynność pompująca serca i ból brzucha. 21
W miarę rozprzestrzeniania się sepsy naczynia krwionośne rozszerzają się i przeciekają, co prowadzi do niższego ciśnienia krwi i obrzęku. Kiedy ciśnienie krwi jest niskie, w ogóle lub niewiele moczu jest wytwarzane przez nerki. 22 Stan pacjenta pogarsza się, a liczne objawy stają się widoczne:
- Nieprawidłowe bicie serca lub słaba wydajność serca 23
- Zmniejszone wydalanie moczu 24
- Nagłe zmiany stanu psychicznego, dezorientacja 25
- Trudności w oddychaniu lub zespół ostrej niewydolności oddechowej 26
- Nietypowy ból 27
- Dreszcze z powodu obniżonej temperatury ciała 28
- Skrajne osłabienie 29
- Utrata przytomności i splątanie 30
Stadium 3: Wstrząs septyczny
Wstrząs septyczny to najbardziej zaawansowane i niebezpieczne stadium sepsy. 31 Jest to krytyczny, zagrażający życiu stan charakteryzujący się niebezpiecznie niskim ciśnieniem krwi i niewydolnością narządów. 32 Występuje, gdy ciężka sepsa prowadzi do skrajnie niskiego ciśnienia krwi, które utrzymuje się nawet po otrzymaniu znacznych dożylnych płynów. 33
Ten krytyczny spadek ciśnienia krwi poważnie ogranicza przepływ krwi i dostarczanie tlenu przez naczynia krwionośne do ważnych narządów, prowadząc do niewydolności wielu narządów. 34 Objawy obejmują te z ciężkiej sepsy, plus:
- Uporczywe i niebezpiecznie niskie ciśnienie krwi, często wymagające leków (wazopresory) do jego utrzymania 35
- Szybki, słaby puls (wysokie tętno) 36
- Znaczne trudności w oddychaniu, potencjalnie wymagające wsparcia respiratora 37
- Uporczywa gorączka lub hipotermia (bardzo niska temperatura ciała) z towarzyszącymi dreszczami 38
- Zimna, wilgotna, często blada lub cętkowana skóra 39
- Małe lub brak produkcji moczu (wskazujące niewydolność nerek) 40
- Ciężkie splątanie, dezorientacja lub utrata przytomności 41
- Zimno w kończynach (palce, palce u nóg, ramiona, nogi) 42
Wstrząs septyczny jest najpoważniejszym etapem sepsy. Szacunki śmiertelności wahają się od 30% do 50%. 43 Po wystąpieniu ciężkiej kwasicy mleczanowej z niewyrównaną kwasicą metaboliczną, zwłaszcza w połączeniu z niewydolnością wielonarządową, wstrząs septyczny prawdopodobnie będzie nieodwracalny i śmiertelny. 44
Objawy sepsy
Objawy sepsy mogą być trudne do rozpoznania, ponieważ często przypominają inne choroby, takie jak grypa lub infekcja klatki piersiowej. 45 Istotne jest poszukiwanie kombinacji objawów ostrzegawczych sepsy. Wczesne wykrycie tych objawów może zapobiec przejściu organizmu we wstrząs septyczny i może uratować życie. 46
Najczęstsze objawy sepsy
Oto kluczowe objawy, które mogą wskazywać na rozwój sepsy:
- Zmiany temperatury ciała: Gorączka powyżej 38°C (100,4°F) lub obniżona temperatura ciała poniżej 36°C (96,8°F). 4748 Dreszcze i drżenie często towarzyszą tym zmianom temperatury. 49
- Przyspieszone tętno: Szybsze niż 90 uderzeń na minutę. 5051
- Przyspieszone oddychanie: Więcej niż 20 oddechów na minutę, trudności w oddychaniu. 5253
- Zmiany stanu psychicznego: Dezorientacja, zaburzenia świadomości, splątanie. 5455
- Ekstremalne zmęczenie: Osłabienie, senność, trudności z wybudzeniem. 5657
- Ból: Silny ból lub dyskomfort, często gorszy niż kiedykolwiek wcześniej. 5859
- Zmiany skórne: Skóra może być ciepła, wilgotna/spocona, blada, cętkowana lub przebarwiona. 6061
- Zmniejszona produkcja moczu: Pacjent może nie oddawać moczu przez cały dzień lub znacznie mniej niż normalnie. 6263
- Nudności i wymioty: Często z biegunką i ogólnym dyskomfortem żołądkowo-jelitowym. 6465
- Niskie ciśnienie krwi: Może prowadzić do zawrotów głowy, omdleń. 6667
Objawy wstrząsu septycznego
Gdy sepsa przechodzi we wstrząs septyczny, mogą pojawić się następujące objawy: 68
- Trudności w utrzymaniu pozycji stojącej 69
- Ekstremalna senność i trudności z pozostaniem przytomnym 70
- Poważne zmiany stanu psychicznego, np. ekstremalne splątanie 71
- Bardzo niskie ciśnienie krwi, które utrzymuje się pomimo leczenia płynami 72
- Niewydolność narządów, w tym zaburzenia oddychania, zaburzenia pracy nerek i wątroby 73
Wysypka septyczna
Jednym z charakterystycznych objawów sepsy może być wysypka, która nie znika pod naciskiem (tzw. wysypka krwotoczna). 74 Początkowo może się pojawić jako grupa małych plamek krwistych przypominających ukłucia szpilką. Jeśli nie będzie leczona, będzie się powiększać, ostatecznie wyglądając jak siniaki. 75 Taka wysypka jest szczególnie alarmująca i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. 76
Objawy sepsy u dzieci
Sepsa może wyglądać inaczej u dzieci niż u dorosłych. 77 U niemowląt i dzieci należy zwrócić uwagę na następujące objawy:
- Skóra niebieska, szara, blada lub cętkowana 78
- Wysypka, która nie znika pod naciskiem 79
- Trudności w oddychaniu (mogą pojawić się odgłosy stękania lub zapadanie się brzucha pod żebrami) 80
- Słaby, wysoki płacz, niepodobny do normalnego 81
- Brak reakcji jak zwykle lub brak zainteresowania karmieniem czy normalnymi aktywnościami 82
- Większa senność niż zwykle lub trudności z wybudzeniem 83
- U dzieci poniżej 5 lat: trudności z karmieniem, powtarzające się wymioty lub brak oddawania moczu 84
U noworodków objawy sepsy mogą być niespecyficzne, takie jak trudności z karmieniem, drażliwość lub niepokój. 85
Czynniki ryzyka i przyczyny sepsy
Sepsa zawsze zaczyna się od infekcji. 86 Może rozwinąć się z szerokiego zakresu infekcji, w tym:
- Infekcje dróg oddechowych: Zapalenie płuc jest częstą przyczyną sepsy. 8788
- Infekcje dróg moczowych: Są szczególnie częstą przyczyną sepsy u osób starszych. 8990
- Infekcje skóry: W tym zakażone rany, otarcia, ugryzienia. 91
- Infekcje żołądkowo-jelitowe: Mogą również prowadzić do sepsy. 92
- COVID-19: W 2020 roku COVID-19 pojawił się jako czynnik ryzyka sepsy, szczególnie u osób starszych. 9394
Niektóre osoby są bardziej narażone na rozwój sepsy, w tym: 95
- Osoby w wieku 65 lat i starsze – są 13 razy bardziej narażone na hospitalizację z powodu sepsy niż młodsi dorośli 96
- Osoby z osłabionym układem odpornościowym 97
- Osoby z przewlekłymi schorzeniami, takimi jak cukrzyca, choroba nerek lub płuc 98
- Noworodki i małe dzieci 99
- Osoby z demencją, niepełnosprawnością intelektualną lub trudnościami w komunikacji, u których objawy mogą być trudniejsze do rozpoznania 100
Ryzyko rozwoju sepsy wzrasta również w wyniku: 101
- Ciąży z bliźniętami lub innymi ciążami mnogimi 102
- Cukrzycy i innych przewlekłych chorób 103
- Zapalenia piersi (zapalenie sutka) 104
- Zapłodnienia in vitro 105
- Amniocentezy 106
- Biopsji kosmówki (CVS) 107
Powikłania i długoterminowe skutki sepsy
Bez leczenia sepsa może prowadzić do poważnych komplikacji i długoterminowych skutków zdrowotnych. 108 Do najczęstszych powikłań należą:
Ostre powikłania
- Niewydolność narządowa: Sepsa może uszkodzić narządy takie jak nerki, płuca, serce i wątroba, prowadząc do ich niewydolności. 109110
- Zespół rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC): Sepsa może powodować nieprawidłowe krzepnięcie krwi, powodując powstawanie skrzepów lub krwawienia. 111
- Wstrząs septyczny: Najpoważniejsze powikłanie sepsy, charakteryzujące się dramatycznym spadkiem ciśnienia krwi, które może prowadzić do niewydolności narządów i śmierci. 112113
- Uszkodzenie mózgu: Spowodowane niedotlenieniem lub zapaleniem mózgu. 114
- Uszkodzenie tkanek lub martwica: Prowadzące do konieczności amputacji. 115
Długoterminowe skutki
Nawet po wyzdrowieniu, wiele osób po przebytej sepsie doświadcza długoterminowych efektów, które mogą utrzymywać się przez miesiące lub lata. Te długoterminowe skutki są czasami nazywane zespołem posepsyjnym (ang. post-sepsis syndrome, PSS). 116 Objawy mogą obejmować:
- Fizyczne: Silne zmęczenie i osłabienie, trudności ze snem, bóle stawów i mięśni, zmniejszona funkcja narządów, nawracające infekcje, utrata włosów, amputacje. 117118
- Psychologiczne i emocjonalne: Bezsenność, koszmary senne lub halucynacje, ataki paniki, depresja, wahania nastroju, trudności z koncentracją lub „mgła mózgowa”, utrata pamięci. 119120121
- Zespół stresu pourazowego (PTSD): Wielu pacjentów z sepsą, szczególnie tych leczonych na oddziałach intensywnej terapii, może rozwinąć PTSD. 122123
Osoby, które przeżyły sepsę, są bardziej narażone na ponowne jej wystąpienie. 124 Około jedna trzecia wszystkich osób, które przeżyły sepsę, i ponad 40% starszych osób, które przeżyły sepsę, ma ponowną hospitalizację w ciągu trzech miesięcy od początkowego rozpoznania sepsy. 125 Najczęściej jest to wynikiem ponownego epizodu sepsy lub innej infekcji. 126
Szybkość progresji sepsy
Sepsa może rozwijać się bardzo szybko, co sprawia, że natychmiastowe rozpoznanie i leczenie są kluczowe. 127 Choroba może postępować w różnym tempie u różnych osób i zależy od kilku czynników, ale może się manifestować gwałtownie w ciągu kilku godzin lub rozwijać się przez kilka dni. 128
Badania pokazują, że ryzyko przejścia sepsy w wstrząs septyczny wzrasta o 4-8% za każdą godzinę opóźnienia leczenia. 129130 W przypadku progresji do wstrząsu septycznego, sepsa może prowadzić do śmierci w zaledwie 12 godzin. 131132
Znaczenie wczesnego rozpoznania
Kluczowe znaczenie dla poprawy wyników ma wczesne rozpoznanie i szybkie leczenie, w odpowiednim zakresie, pacjentów z podejrzeniem lub potwierdzonym zakażeniem, którzy pogarszają się i są zagrożeni dysfunkcją narządów. 133 W momencie, gdy diagnoza staje się oczywista, z wieloma nieprawidłowymi parametrami fizjologicznymi, ryzyko śmiertelności jest bardzo wysokie. 134
Badanie przeprowadzone na pacjentach we wstrząsie septycznym wykazało, że istnieje 7,6-procentowy spadek przeżywalności za każdą godzinę opóźnienia leczenia. Z drugiej strony, jeśli leczenie zostanie podane w ciągu godziny od pierwszego spadku ciśnienia krwi, wskaźnik przeżywalności wynosi 80 procent. 135
Identyfikacja solidnych klinicznych i laboratoryjnych biomarkerów, które przewidują tempo progresji od fazy przedseptycznej do sepsy i wstrząsu septycznego, byłaby bardzo cenna. Obecnie poziom mleczanów w surowicy jest najczęściej stosowanym testem jako marker wstrząsu septycznego. 136
Sepsa u szczególnych grup pacjentów
Sepsa u osób starszych
Osoby starsze są szczególnie narażone na rozwój sepsy i mogą mieć nietypowe objawy. 137 Zamiast typowych objawów zakażenia, u osób starszych może wystąpić nagła zmiana stanu psychicznego, pogorszenie demencji i splątanie. 138 Wczesne objawy sepsy mogą być trudniejsze do zauważenia u osób starszych niż u młodszych osób, a problem może postępować szybciej. 139
Sepsa u noworodków
Sepsa noworodkowa to zakażenie krwi występujące u niemowlęcia w wieku poniżej 90 dni. 140 Wczesna sepsa pojawia się w pierwszym tygodniu życia, natomiast późna sepsa występuje po 1 tygodniu do 3 miesięcy życia. 141
Niemowlęta z sepsą noworodkową mogą mieć następujące objawy: 142
- Zmiany temperatury ciała
- Problemy z oddychaniem
- Biegunka lub zmniejszone ruchy jelit
- Niski poziom cukru we krwi
- Ograniczone ruchy
- Zmniejszone ssanie
- Drgawki
- Wolne lub szybkie tętno
- Opuchnięty obszar brzucha
- Wymioty
- Żółta skóra i białka oczu (żółtaczka)
Wiele niemowląt z zakażeniami bakteryjnymi całkowicie wyzdrowieje i nie będzie miało innych problemów. Jednakże sepsa noworodkowa jest główną przyczyną śmierci niemowląt. Im szybciej niemowlę otrzyma leczenie, tym lepszy wynik. 143
Sepsa macierzyńska
Sepsa macierzyńska zwykle występuje z powodu ciężkiego zakażenia bakteryjnego macicy podczas ciąży lub bezpośrednio po porodzie i jest główną przyczyną śmiertelności i zachorowalności matek. 144
Objawy sepsy macierzyńskiej mogą być różne. Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, jeśli wystąpią następujące objawy: 145
- Gorączka i dreszcze
- Zawroty głowy
- Ból w dolnej części brzucha
- Nieprzyjemnie pachnąca wydzielina z pochwy
- Krwawienie z pochwy
- Zwiększone tętno
- Kaszel z zalegającą wydzieliną
- Ból/pieczenie przy oddawaniu moczu lub brak oddawania moczu przez dobę
- Uczucie dyskomfortu lub choroby
Sepsa macierzyńska zwykle występuje, gdy nacięcie cesarskie, rozdarcie lub inna rana poporodowa zostają zainfekowane w ciągu dni lub tygodni po porodzie. 146
Wyzwania w identyfikacji i diagnostyce sepsy
Diagnozowanie sepsy może być trudne z kilku powodów:
- Objawy sepsy mogą być subtelne i często łatwo je pomylić z objawami innych zaburzeń (np. pierwotnej dysfunkcji serca, zatorowości płucnej, majaczenia lub zakaźnego zapalenia żołądka i jelit). 147
- Może być szczególnie trudno rozpoznać kliniczne objawy sepsy u pacjentów z immunosupresją lub pacjentów po operacji. 148
- Nie ma jednego konkretnego testu diagnostycznego potwierdzającego sepsę. 149
- Objawy mogą również imitować mniej poważne choroby, takie jak przeziębienie, grypa i zapalenie żołądka i jelit. 150
Te wyzwania diagnostyczne podkreślają znaczenie stosowania podejścia całościowego przy ocenie pacjentów z podejrzeniem sepsy. Kluczowe znaczenie ma ocena kliniczna w połączeniu z wynikami badań pokazującymi infekcję. 151
Wskaźniki diagnostyczne
Personel medyczny może wykorzystać następujące parametry do oceny ryzyka i ciężkości sepsy: 152
- Temperatura ciała niższa niż 36°C lub wyższa niż 38°C
- Tętno większe niż 90 uderzeń na minutę
- Wysoka częstość oddechów (tachypnea), ponad 20 oddechów na minutę
- Inne pomiary, takie jak liczba białych krwinek, poziom mleczanów, ciśnienie krwi
Diagnostyka sepsy opiera się przede wszystkim na ocenie klinicznej w połączeniu z wynikami badań pokazującymi infekcję. 153
Podsumowanie kluczowych informacji
Sepsa to zagrażający życiu stan wymagający natychmiastowej pomocy medycznej. Kluczowe fakty do zapamiętania:
- Sepsa rozwija się, gdy organizm ma ekstremalną odpowiedź na infekcję, powodując uszkodzenie własnych tkanek i narządów. 154
- Progresja od wczesnej sepsy do ciężkiej sepsy i wstrząsu septycznego może nastąpić szybko, zwiększając śmiertelność. 155
- Wczesne objawy sepsy mogą być niespecyficzne i przypominać inne choroby, co utrudnia diagnozę. 156
- Szybkość reakcji jest kluczowa – ryzyko śmierci wzrasta o 4-8% za każdą godzinę opóźnienia leczenia. 157
- Do często występujących objawów sepsy należą: gorączka lub niska temperatura, przyspieszone tętno, przyspieszone oddychanie, splątanie, silny ból i zmiany skórne. 158
- Niektóre grupy są bardziej narażone na rozwój sepsy, w tym osoby starsze, dzieci oraz osoby z osłabionym układem odpornościowym lub przewlekłymi chorobami. 159
- Sepsa może prowadzić do długoterminowych skutków fizycznych i psychologicznych, nawet po wyzdrowieniu. 160
Znajomość objawów sepsy i szybkie reagowanie mogą uratować życie. Osoby z podejrzeniem sepsy powinny natychmiast skontaktować się z lekarzem lub udać się na pogotowie. 161162
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.