Ból ucha
Epidemiologia
Ból ucha (otalgia) jest częstym objawem, szczególnie u dzieci, z dominującą etiologią pierwotną, głównie ostrym zapaleniem ucha środkowego (AOM), które dotyka 60-80% dzieci przed 3. rokiem życia, ze szczytem zachorowań między 6 a 24 miesiącem życia. Epidemiologia wskazuje, że AOM stanowi około 60,6% przypadków bólu ucha zgłaszanych w oddziałach ratunkowych, a zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa) odpowiada za 11,8%. Wprowadzenie szczepionek przeciwko pneumokokom (PCV7 i PCV13) znacząco zmniejszyło częstość występowania AOM, co potwierdzają spadki wizyt ambulatoryjnych z 9,5% do 5,5% w analizowanych okresach. Ból ucha wtórny, wynikający z promieniowania bólu z innych struktur (np. staw skroniowo-żuchwowy, choroby zębów, kręgosłupa szyjnego), jest częstszy u dorosłych i kobiet, stanowiąc około 1/3 przypadków otalgii. Czynniki ryzyka obejmują m.in. uczęszczanie do żłobka, palenie tytoniu w otoczeniu dziecka, wcześniejsze epizody zapalenia ucha oraz wady anatomiczne jamy nosowo-gardłowej.
Epidemiologia bólu ucha
Ból ucha (otalgia) jest powszechnym objawem, szczególnie u dzieci, stanowiącym częsty powód wizyt w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej. Występowanie bólu ucha różni się w zależności od wieku, płci oraz przyczyny, która go wywołuje. Można wyróżnić dwa główne typy bólu ucha: pierwotny (pochodzący bezpośrednio z ucha) oraz wtórny (promieniujący do ucha z innych struktur).12
Częstość występowania bólu ucha
Według badań epidemiologicznych, częstość występowania bólu ucha jest znacząca w populacji ogólnej. W badaniu przeprowadzonym w Czadzie wykazano, że częstość występowania bólu ucha wynosiła 22,3%, natomiast dane z innych krajów afrykańskich wskazują na częstość wahającą się od 18% do 36%.1 W analizie amerykańskich oddziałów ratunkowych stwierdzono, że najczęściej diagnozowanymi schorzeniami u pacjentów z dolegliwościami otologicznymi były: zapalenie ucha środkowego (60,6%), zapalenie ucha zewnętrznego (11,8%) oraz ból ucha bez określonej przyczyny (6,8%).1
W badaniu obejmującym pacjentów prezentujących ból ucha stwierdzono, że około 2/3 przypadków stanowiła otalgia pierwotna, a 1/3 otalgia wtórna.1 Choć powszechnie uważa się, że otalgia pierwotna występuje częściej niż wtórna, niektóre badania sugerują, że obie kategorie mogą występować z podobną częstotliwością.12
Różnice związane z wiekiem
Występowanie bólu ucha wykazuje wyraźne zróżnicowanie w zależności od wieku pacjentów:
- Dzieci: Ból ucha jest szczególnie powszechny u dzieci, stanowiąc drugi po przeziębieniach najczęstszy powód wizyt lekarskich w tej grupie wiekowej. Około 75-80% dzieci doświadcza przynajmniej jednego epizodu bólu ucha związanego z zapaleniem ucha środkowego przed ukończeniem 3 lat życia.111
- Szczyt zachorowań: Największa częstość występowania ostrego zapalenia ucha środkowego (AOM), będącego główną przyczyną bólu ucha u dzieci, przypada na wiek 6-18 miesięcy (według niektórych źródeł 6-24 miesięcy).111
- Dorośli: U dorosłych częstość występowania pierwotnego bólu ucha jest znacznie niższa niż u dzieci, natomiast zwiększa się proporcja bólu wtórnego.12
- Osoby starsze: Pacjenci powyżej 65 roku życia częściej doświadczają bólu ucha pochodzącego z chorób kręgosłupa szyjnego.12
Różnice związane z płcią
Badania epidemiologiczne wykazują różnice w występowaniu bólu ucha w zależności od płci:
- Mężczyźni częściej cierpią na pierwotny ból ucha11
- Kobiety częściej doświadczają bólu ucha wtórnego11
- Neuralgia wtórna powodująca ból ucha występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn1
- Kobiety w wieku 20-40 lat częściej doświadczają bólu ucha związanego z dysfunkcją stawu skroniowo-żuchwowego (TMJ)12
- Ostre zapalenie ucha środkowego występuje nieznacznie częściej u chłopców niż u dziewczynek11
Epidemiologia poszczególnych przyczyn bólu ucha
Ostre zapalenie ucha środkowego
Ostre zapalenie ucha środkowego (AOM) stanowi najczęstszą przyczynę pierwotnego bólu ucha u dzieci i jednocześnie jest drugą najczęstszą przyczyną wizyt lekarskich w tej grupie wiekowej, zaraz po przeziębieniu. Szacuje się, że na świecie występuje około 709 milionów przypadków AOM rocznie.11 W 2021 roku globalnie odnotowano 391 milionów epizodów zapalenia ucha środkowego i 536 zgonów z tego powodu.12
Dane epidemiologiczne dotyczące AOM wskazują, że:
- Około 60-80% dzieci doświadcza przynajmniej jednego epizodu AOM przed ukończeniem 3 lat życia11
- Szczyt zachorowań przypada na wiek 6-24 miesięcy11
- Po 5 roku życia częstość występowania znacząco spada1
- Nawracające zapalenia ucha środkowego definiuje się jako trzy lub więcej infekcji w ciągu 6 miesięcy lub cztery lub więcej infekcji w ciągu 12 miesięcy1
- W Stanach Zjednoczonych AOM odpowiada za 13,6 miliona wizyt w gabinetach lekarskich wśród dzieci rocznie1
- Najczęstszymi patogenami wywołującymi AOM są Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis11
Warto zauważyć, że wprowadzenie szczepionek przeciwko pneumokokom (PCV7 w 2000 r. i PCV13 w 2010 r.) doprowadziło do spadku częstości występowania AOM. Wizyty ambulatoryjne z powodu AOM zmniejszyły się z 9,5% wszystkich wizyt pediatrycznych w latach 1997-1999 do 5,5% w latach 2012-2014.11 Szacuje się, że rutynowe stosowanie szczepionki PCV7 w Kanadzie zmniejszyło częstość występowania AOM o 13% do 19%.1
Zapalenie ucha zewnętrznego
Zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa) jest kolejną istotną przyczyną bólu ucha, szczególnie u dzieci i młodzieży:
- Szczyt zachorowań przypada na wiek 7-12 lat1
- Około 10% osób doświadczyło zapalenia ucha zewnętrznego przynajmniej raz w życiu1
- Dotyka 1 na 200 Amerykanów rocznie i stanowi przewlekły problem u 3-5% populacji1
- Ostre niepowikłane zapalenie ucha zewnętrznego najczęściej występuje u dzieci1
- Złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego występuje częściej u pacjentów z obniżoną odpornością (osoby starsze, chorzy na cukrzycę, zakażeni HIV, przyjmujący leki immunosupresyjne)1
- Głównym czynnikiem ryzyka jest długotrwałe przebywanie w wodzie – dotyczy to szczególnie pływaków, surferów i innych osób narażonych na wilgotne i ciepłe warunki11
Inne przyczyny bólu ucha
Oprócz zapaleń ucha środkowego i zewnętrznego, ból ucha może być spowodowany innymi schorzeniami:
- Dysfunkcja trąbki słuchowej – występuje u około 3% pacjentów z bólem ucha1, ale dotyka około 70% dzieci do 7 roku życia, będąc częstą przyczyną niedosłuchu u dzieci1
- Czop woskowinowy – występuje u 1 na 10 dzieci, 1 na 20 dorosłych i 1 na 3 osoby starsze1
- Barotrauma (uraz ciśnieniowy) – występuje u około 1 na 1000 osób1
- Dysfunkcja stawu skroniowo-żuchwowego (TMD) – dotyka około 10% populacji ogólnej powyżej 18 roku życia1, z czego odsetek pacjentów z bólem ucha waha się od 3% do 100% w zależności od badania1, a w jednym z badań wykazano istotną zależność między TMD a bólem ucha (iloraz szans = 2,3)1
Ból ucha pochodzenia wtórnego
Ból ucha wtórny (otalgia wtórna) wynika z promieniowania bólu do ucha z innych struktur poprzez wspólne unerwienie. Epidemiologia bólu ucha wtórnego wykazuje charakterystyczne cechy:
- Otalgia wtórna jest częstsza u dorosłych niż u dzieci11
- Kobiety częściej cierpią na ból ucha wtórny niż mężczyźni11
- U dzieci dominują pierwotne przyczyny bólu ucha, podczas gdy u dorosłych częściej występuje ból ucha wtórny12
- Ból ucha wtórny może być trudny do zdiagnozowania ze względu na złożone unerwienie ucha i wiele potencjalnych źródeł bólu promieniującego1
Najczęstsze przyczyny bólu ucha wtórnego obejmują zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego, choroby zębów, zapalenie migdałków, zapalenie gardła oraz choroby kręgosłupa szyjnego. Rzadsze, ale istotne przyczyny to nowotwory głowy i szyi, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnicy skroniowej oraz neuralgię nerwu trójdzielnego.22
Czynniki ryzyka bólu ucha
Zidentyfikowano liczne czynniki ryzyka związane z występowaniem bólu ucha, szczególnie w kontekście zapalenia ucha środkowego u dzieci:
- Uczęszczanie do żłobka lub przedszkola1
- Biała rasa etniczna1
- Płeć męska11
- Powiększone migdałki i adenoidy1
- Wcześniejsze epizody zapalenia ucha środkowego1
- Karmienie butelką1
- Używanie smoczka1
- Palenie tytoniu przez rodziców11
- Rodzinne występowanie zapalenia ucha środkowego11
- Wady anatomiczne jamy nosowo-gardłowej, takie jak rozszczep podniebienia i zespół Downa1
- Obniżona odporność organizmu1
- Wirusowe infekcje górnych dróg oddechowych11
W przypadku bólu ucha związanego z pływaniem w naturalnych zbiornikach wodnych, szacuje się, że na każde 1000 wydarzeń pływackich z zanurzeniem głowy występuje ponad 7 dodatkowych przypadków bólu ucha.1
Populacje szczególnego ryzyka
Niektóre grupy populacyjne są bardziej narażone na występowanie bólu ucha i jego powikłań:
- Rdzenni Amerykanie i rdzenni mieszkańcy Alaski, w tym Inuici, mają wyższe wskaźniki przewlekłego zapalenia ucha środkowego niż osoby rasy białej1
- Osoby z rozszczepem podniebienia, zespołem Downa i innymi anomaliami twarzoczaszki są bardziej narażone na zapalenie ucha środkowego z wysiękowym zapaleniem1
- Aborygenów australijskich doświadczają wysokiego poziomu przewodzeniowych ubytków słuchu głównie z powodu ogromnej częstości występowania chorób ucha środkowego wśród młodzieży w społecznościach aborygeńskich – dzieci aborygeńskie doświadczają chorób ucha środkowego średnio przez dwa i pół roku podczas dzieciństwa w porównaniu z trzema miesiącami u dzieci niebędących Aborygenami1
- Pacjenci z jednostronnym bólem ucha, którzy są w wieku powyżej 50 lat i którzy palą, piją alkohol lub mają cukrzycę, są bardziej narażeni na poważne ukryte przyczyny bólu ucha1
Obciążenie zdrowotne i ekonomiczne
Ból ucha, a szczególnie zapalenie ucha środkowego, stanowi znaczące obciążenie dla systemu opieki zdrowotnej i gospodarki:
- Zapalenie ucha wysiękowe (OME) jest jedną z najczęściej występujących chorób wieku dziecięcego w Stanach Zjednoczonych, z ponad 2,2 milionami zdiagnozowanych przypadków rocznie, przy szacunkowym rocznym koszcie 4 miliardów dolarów1
- W badaniu dotyczącym dzieci poniżej 5 roku życia w Stanach Zjednoczonych oszacowano, że koszt leczenia zapalenia ucha środkowego wynosi około 4,8 miliarda dolarów1
- Obciążenie zdrowotne i ekonomiczne związane z bólem ucha wywołanym pływaniem jest znaczne – na podstawie szacunków amerykańskich, te bóle ucha prowadziłyby do 260 000 wizyt lekarskich, 39 900 wizyt na oddziale ratunkowym i prawie 4 milionów dolarów wydanych na leki na receptę i bez recepty1
- W 2007 roku w USA odnotowano około 2,4 miliona wizyt w placówkach opieki zdrowotnej (8,1 wizyt na 1000 populacji) związanych z diagnozą ostrego zapalenia ucha zewnętrznego1
Powikłania i rokowanie
Większość przypadków bólu ucha, szczególnie związanych z ostrym zapaleniem ucha środkowego, ustępuje samoistnie bez poważnych powikłań:
- U około 80-85% dzieci z AOM gorączka i ból ustępują w ciągu 2-3 dni1
- Po 7 dniach można oczekiwać ustąpienia wszystkich objawów i symptomów (z wyjątkiem wysięku w uchu środkowym)1
- Powikłania AOM, takie jak zapalenie wyrostka sutkowatego i zapalenie opon mózgowych, kiedyś umiarkowanie częste, są obecnie niezwykle rzadkie w krajach rozwiniętych1
- Podawanie antybiotyków nie zapobiega tym powikłaniom1
- Poważne powikłania dotyczą mniej niż 0,1% dzieci z infekcjami ucha, niezależnie od tego, czy dziecko przyjmuje antybiotyk1
Wiele epizodów wysiękowego zapalenia ucha środkowego (OME) ustępuje samoistnie w ciągu 3 miesięcy, ale 30-40% dzieci ma nawracające epizody, a 5-10% przypadków trwa dłużej niż rok.1 Częstość występowania przedłużającego się OME u dorosłych nie jest znana, ale jest znacznie mniej powszechna niż u dzieci.1
Globalnie szacuje się, że utrata słuchu spowodowana infekcją ucha dotyczy 30 osób na 10 000.1 Na całym świecie odnotowuje się około 21 000 do 28 000 zgonów rocznie z powodu powikłań infekcji ucha.1 Jeśli zapalenie ucha środkowego nie jest leczone, może pozostawić trwały ślad w postaci ubytku słuchu.1
Tendencje i zmiany w epidemiologii bólu ucha
W ostatnich dekadach zaobserwowano pewne zmiany w epidemiologii bólu ucha i jego przyczyn:
- Wprowadzenie szczepionek przeciwko pneumokokom (PCV7 w 2000 r. i PCV13 w 2010 r.) doprowadziło do zmniejszenia częstości występowania AOM11
- Odsetek wizyt ambulatoryjnych z powodu AOM spadł z 9,5% w latach 1997-1999 do 5,5% w latach 2012-20141
- Zmienił się profil patogenów wywołujących AOM – zakażenia wywołane przez nieszczepialne szczepy Haemophilus influenzae stały się częstsze niż zakażenia wywołane przez szczep typu B Haemophilus influenzae, przeciwko któremu obecnie istnieje szczepionka1
- W ciągu ostatnich 30 lat zaobserwowano tendencję spadkową w zakresie zapadalności, chorobowości, śmiertelności i DALY (lata życia skorygowane niesprawnością) z powodu zapalenia ucha środkowego, co jest korzyścią z poprawy profilaktyki i leczenia1
Mimo tych pozytywnych zmian, zapalenie ucha środkowego pozostaje częstą chorobą u małych dzieci, szczególnie między 9 a 12 miesiącem życia.1 Potrzebne są nowe metody zapobiegania zapaleniu ucha środkowego, które powinny być stosowane wcześnie w życiu, ponieważ wskaźniki zachorowań zaczynają wzrastać od 6 miesiąca życia.1
Nadzór epidemiologiczny nad bólem ucha
Biorąc pod uwagę znaczne obciążenie zdrowotne i ekonomiczne związane z bólem ucha i jego przyczynami, istnieje potrzeba ciągłego nadzoru epidemiologicznego:
- Konieczny jest dalszy nadzór epidemiologiczny nad globalnymi wzorcami zapalenia ucha środkowego, dystrybucją patogenów i opornością na antybiotyki1
- Potrzebne są dokładniejsze szacunki dotyczące ekspozycji na pływanie, aby poprawić oceny obciążenia populacji i związanych z tym kosztów1
- Brakuje systematycznych badań populacyjnych dotyczących epidemiologii różnych form bólu związanych z chorobami uszu1
- W Afryce przeprowadzono niewiele badań poświęconych epidemiologii i etiologii bólu ucha1
Lepsze zrozumienie epidemiologii bólu ucha pomoże w opracowaniu skuteczniejszych strategii profilaktyki, diagnostyki i leczenia tego powszechnego problemu zdrowotnego.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.